Cümle 1: Ancak sana ibadet ederiz

Birinci Nükte: ك (İyyakenin "ke"si) ile yapılan hitabın içindeki iltifatın sırrıyla, (yani, gıyabî mükalemeden geçip, hazırane olan hitaba terakki etme sırrıyla) -yukarıda "Hamd" kelimesinde zikri geçmiş olan-evsaf-ı kemaliyeyi tazammun etmiş olmasıdır. Evet, o kemalî evsafın peyderpey zikredilmesinde, zihni tahrik ile, kabule müheyya eder hale getirir ve onu şevkle doldurur.. Ve o sıfatların mevsufu olan Zat-ı Kibriyanın nuruna teveccüh etmeye hareketlenir. Buna göre, اِيَّاكَ nin ma'nası: "Ey şu sıfatlarla mevsuf olan Zat-ı Zülcelal!" demek olur.

İkinci Nükte: Bu hitap, yani اِيَّاكَ نَعْبُدُ hitabı; belagat mezhebinde, ma'naların mülahazası zaruretine işaret eder. (Yani hitabın makamı, hitap edilenin azamet ve celalini ve namaz'ın mahiyetini ve onda okunan fatihanın ma'nalarının nereye baktığını ve sairleri mülahaza ve tefekkür eylemek lâzımdır diye işaret eder demektir.) Tâ ki, okunan şey'in şimdi taze nazil oluyor gibi olsun ki, tabiatça ve zevkçe hitaba incirar etmiş olsun ve ona bağlansın.

Amma نَعْبُدُ deki mütekellim-i maal-ğayr "nûn"u üç vecih içindir.

İkinci Vecih: Biz muvahhidîn cemaatları, (ins, cinn ve melekten müteşekkil ehl-i tevhid toplulukları) senin şeriatına itaat etmekle, sana kulluk yapıyor ve ibadet ediyoruz.

Üçüncü Vecih: Biz kâinat topluluğu ve cemaatleri olarak (Kâinatın nizamı için va'z eylemiş olduğun) Senin Şeriât-ı Kübra-yı fıtriyyene itaatle serfurû ederek, sana ibadet ediyor ve azamet ve kudretinin Arş'ı altında, hayret ve muhabbetle secde ediyoruz.

Şimdi اِيَّاكَ kelimesinin üstteki مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ cümlesiyle veya daha üstteki sair cümlelerle nazm, irtibat ve dizilişinin vechi ise, budur ki: اَلْحَمْدُ لِلّهِ nın bir beyanı ve bir tefsiri olduğu gibi; مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ nin de bir neticesi ve lazımıdır.

Ve keza bilmiş ol ki: اِيَّاكَ nin takdimi, yani, نَعْبُدُ kelimesinden önce zikredilmesinin hikmeti; ibadetin ruhu olan İHLAS içindir. (Yani: Biz ancak ve yalnız sana ibadet ederiz gibi...)

Amma اِيَّاكَ deki ك hitabında ise; ibadetin illetine, (yani asıl hakiki sebebine) bir remiz vardır. Şöyle ki: اِيَّاكَ hitabı ma'nasıyla der: "Sizi kendisine hitabetmeye davet eden ve -üst tarafta vasıfları zikredilen- o vasıflarla muttasıf olan Zat-ı Celil-i Zülcemal elbetteki ibadete layık ve müstehaktır, ondan başka ibadete layık kimse yoktur.