Tenbih

Namazlardan sonra tekrar edilen şu سُبْحَانَ اللهِ .. اَلْحَمْدُ لِلّهِ .. اَللهُ اَكْبَرُ ve لاَ اِلۤهَ اِلاَّ اللهُ olan kelimat-ı mübarekeler, (bablarda isbat edildiği üzere) gördüm ki; yalnız bir tekrar mes'elesi değildir. Belki bir te'sistirler. Veyahut manalarının te'sisi için müttehidane değil; mütesanidane vaziyetleri ile te'kid içindirler. Meselâ, sen büyük bir havuzun ortasına bir taş atsan, o taşın su ortasına düşmesiyle teşekkül edip genişlenen daireye (geniştir, geniştir, geniştir) diye her bir 'geniştir' kelimesini sen telaffuz ettikçe, o daireden daha geniş bir daire tezahür etmesine benzer.

Ve keza o tekrarlar manada te'kid, makasıd ve semeratta birer te'sistirler.

Eğer desen: اَللهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ "Allah her şeyden daha büyüktür" ne demektir? Mümkinatın ne kıymeti var ki, Vâcib-ül Vücud için onlardan daha büyüktür denilsin. Hem Allahü Teala'dan başka Haliklar, Rahimler mi var ki اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ve اَرْحَمُ الرّاحِمِينَ denilsin?

C - Manası budur ki: insanın yanında en büyük görünen, yüksek bilinen ve o insanın yanında en güzel ve üstün bilinen; ve onun nazarında a'zam ve ekber olan her şeyden daha büyük, daha ahsen, daha ecelldir demektir. Ve hem Cenab-ı Hak (C.C.) kendi zat-ı uluhiyetinde ukûlün bütün tasavvuratından daha büyüktür.

Hem bir manası da budur ki: Güya der: Kalblerinizde ne kadar büyük şeyler varsa, hepsinden daha büyük olması ve bütün makasıd ve metaliblerinizden daha ehemm bulunması lâzımdır. Ve keza o öyle bir büyüktür ki, kâinat ve ecramın perdeleri, hicabları onu setretmekten ekber ve azamdır.

Amma اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ in manası ise: Cenab-ı Hak (C.C.) kendi zatında; akıllar aynasında hâlıkıyyet sıfatlarıyla mütecelli olan bütün Hâlıkıyet mertebelerinden daha ahsendir demektedir. Nasıl ki güneşin aynalardaki cilvesi için denilir: Güneş kendi zatında aynalarda parlayan bütün timsallerinden daha münevverdir.

Ve keza Cenab-ı Hakk mertebe-i vücübundaki hâlıkıyetiyle; evham ve farz ile tevehhüm olunan bütün haliklardan daha ahsendir demektir.

Hem de vehmî olan nazar-ı zahirîmiz; âsârı esbabdan gördüğü, bildiği ve onlara bir hâlıkıyet tevehhüm ettiği için, اَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ile der ki: Bütün o esbab perdesi olmaksızın en güzel bir halıktır. Öyle ise bizzat ona teveccüh edilmek lâzımdır. Ve esbab-ı zâhiriyeyi merciiyetten azledip ehemmiyet vermemek gerektir.

Ve keza, müfadala nisbeti ancak bize ve alâka peyda ettiğimiz eşyaya bakmaktadır, yoksa nefs-ül emirde değil. Evet nasılki cüz'î bir vazife gören bir nefere denilir: "Yahu, padişah senin kumandan bildiğin kimselerden daha ahsen ve azamdır." Yani senin şu vazifende sultanın medhali daha çoktur. Öyle ise, sen padişahı zahirî kumandanlarından daha çok düşünmen lâzımdır.

اَللهُ اَكْبَرُ Ukûl ve efkâr, onun künh-ü azametini ihata etmekten ekber ve ecelidir. Ve acz ve kusur onun damen-i izzetine yanaşmaktan yüce ve münezzehtir. Ve o ise, zatında, sıfatında ve ef alinde bir Kâmil-i Mutlak'tır. (C.C.)