Cümle 2: Dediler

Amma قَالُوۤا اِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ cümlesine gelince; ondaki قَالُوۤا yerine, zâhiri siyakın gereği olan لاَ يَقْبَلوُنَ النَّصِيحَةَ Yani onlar nasihati kabul etmiyorlar cümlesi gelmemesinin sırrı; münafıklar kendi mesleklerini inad içinde müdafa ettikleri gibi; o pis mesleğe başkalarını da da'vet ettiklerine işarettir.

اِنَّمَا da ise, iki çeşit hasiyet vardır:

Birincisi: اِنَّمَا nın medhûlu (yani, "ancak bizler"in dahil edilmişliğimiz), ya hakikaten, ya da iddiâen ma'lum olması lazımdır. Buna göre, اِنَّمَا da şöyle bir remiz olmalıdır ki; münafıklar, kendilerine nasihat eden ve kendilerinin cehl-i mürekkebleri karşısında, nasihatlarında sebatı izhar eyleyen mü' minleri tezyif ederler mânası vardır.

İkincisi: اِنَّمَا daki hasrdır. (Yani "biz ancak ıslah edicileriz" münhasırlığı) o hasırda da şöyle bir işaret vardır ki; münafıkların salahlarına,(!) ıslahcılıklarına ayrı bir fesad maddesi karıştırıpta bozmuyor. Zira, başkaları gibi değillerdir. (Yani salah diye söyledikleri münafıklıkları şaibesiz bir nifâktır. Onun aksi olan bir şey, içine karışmıyor, karıştırmıyor. Çünkü münafıklar ve münafıklık başkalara ve başkasına benzememektedir.)

Hem bu işarette, mü'minlere de bir ta'rizin, (gizli bir ihtarın) varlığına da bir remiz vardır ki, mü'minler hâlis ve sırf lillah için yaptıkları hizmet ve amellerinde, münafıkların aksine olarak, haricî ve arızî bazı fesad ve ifsadların ve o iyi olan amellerini bir derece bozabilen, kudûretlendirebilen bazı iş ve hallerin müdahele etme imkânı olabileceği de kârdır, dikkat buyurula!..

Hem نُصْلِحُ yerine, ismî cümle ile olan مُصْلِحُونَ cümlesinde şöyle bir işaret vardır ki; münafıkların "Salah bizim sabit ve daimî sıfatımızdır. Bizim şu içinde bulunduğumuz hal dahi, daima istishab ile beraber olduğumuz ıslahın tâ kendisidir." Lâkin münafıklar, sonra bu sözlerinde de nifâk yapıyorlar. Çünki izhar eyledikleri durumun hilafına olarak, kalblerinde bunun aksini saklamaktadırlar. Demek anlaşılıyor ki onlar, batınen olan fesadlarını salah diye iddia ediyorlar. Fakat zâhir halde, riyakârlık yaparak; amelleri, mü'minlerin salah ve menfaatleri için olduğunu söylerler.