Önceki ayetlerle münasebet
Ey aziz bimiş ol ki; şu ayetin (iki ayetin) önceki iki ayetle olan nazm ve dizilişi de şöyledir: Vaktâ ki Hak Teâla (C.C.) münafıkların nifâklarından neşet eden cinayetlerinden ilkini, zikri geçmiş müteselsil neticeleriyle zikreyledi, ki o da, nefislerine olan zulümleriyle, Allanın hukukuna tecavüzleridir. İşte bu ilk cinayetlerini zikrettikten sonra, ikinci cinayetlerinin zikri onu ta'kib eyledi ki bu da, hukuk-u ibada tecavüzleri ve insanların arasına fesadı ve bozgunculuğu ika' etmeleridir.
Ve sonra: وَاِذَا قِيلَ kelamı, kıssa ve hikayenin suret ve şekli itibariyle -üst tarafta geçen Bakara Sûresi sekizinci ayetinde -وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ cümlesindeki مَنْ يَقُولُ ile bağlantılı olduğu gibi; meali itibari ile de, bir önceki ayetin başında gelen يُخَادِعُونَ ile de merbuttur. Kezâlik, öz ma'nası itibariyle de; o ayetin sonunda gelen يَكْذِبُونَ ile de irtibatlıdır.
Hem burada "Hamliye" 1cümlesinden "şartiye"ye geçişindeki üslûbun değişikliğindeki durum, ikisinin ortasında mukadder bulunan bir cümleye bir emare ve bir hafi remiz içindir. Güya der:
لَهُمْ عَذَابٌ اَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (Yani Onların, sırf hak ve hakikat olan bir şeyi yalan ile tekzib etmelerine karşılık, onlara ceza olarak bir elim azap vardır.) Mukadder olan cümlenin meali de şöyledir: "Münafıklar yalan söyledikleri vakit, fitne çıkarırlar. Fitne çıkardıklarında da ifsad ederler.. Onlara nasihat edildiğinde ise, kabul etmezler." İşte bu ma'na ise; gelir, -tahlilinde olduğumuz- ayetin başı olan وَاِذَا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُوا ya bağlanır..
Notes
- Hashiya 1.Prof. Dr. Musa Kâzım Yılmaz Bey, kendisine istirhamla harekelettirdiğim Arabî "İşarât-ül İ'caz"ın burasına kendi kalemiyle "Hamliye" ve "Şartiye"yi şöyle îzah etmiş yazmıştır: "Hamliye ve Şartiye, mantıkda cümle çeşitlerinin isimleridir. "Hamliye", mahmul ve mahmulün-aleyhten meydana gelir. "Şartiye" ise, bilinen şart cümlesini ifade eder. İkinci cümle her zaman birinci cümlenin cevabıdır. Ve şartiye cümleleri şart edatıyla başlar, وَاِذَا قِيلَ de olduğu gibi... Şartın birinci cümlesi "Mukaddeme", ikincisi "Talî*' adını alır. -Mütercim-↩