Cümle 2: Rahmandır ve Rahimdir

اَلرَّحْمنِ الرَّحِيمِ isimleri lafza-i celâl ile beraber zikredilmesindeki nazm vechi budur ki: Lafza-i celâl olan اللّه isminden silsilesiyle birlikte celal tecellî ettiği gibi; اَلرَّحْمنِ الرَّحِيمِ isimlerinden de -silsilesiyle beraber- cemal tecellî etmektedir. Zira, Celâl ve Cemâl, kâinatta iki kök ve asıldırlar ki, her bir âlemde tecelliye başladıklarında, onlardan teselsül eden fer'ler (ayrıntılar) meydana gelir. Meselâ: Emir ve nehy.. Sevap ve azap.. Terğip ve terhib.. Tesbih ve tahmid.. Havf ve reca gibi ayrıntılar.

Evet, اَلرَّحْمنِ ismi, "Rezzak" ma'nasındadır. "REZZAK" ise, bekayı ita etmekten ibarettir. Beka ise, vücûdun tekerrür etmesidir. Vücûd dahi "mümeyyize, muhassısa ve müessire" olmak üzere "üç" sıfatı istilzam eder ki bunlar: "İlim, İrade ve Kudret" tirler.

Hem "Beka" ki, rızk'ın bahşedilmesinin semeresi olduğundan, örfen "Basar, Sem' ve Kelam"ı iktiza eylerler. Evet, çünki rızkı verenin basar'ı olması lazımdır ki, merzûk'un hacetini -talep edip istemese de- görmesi lazımdır. Hem yine. rızkı veren Zat'ın, muhtaç olanların -bir şey istediği zaman- kelâmını işitmesi gerektir. Keza, eğer varsa, olursa, (Yani, peygamberler hayatta ise. ya da melaike veya ilhama mazhar velînin varlığı mevzu-u bahis ise) vasıta ile konuşması için, kelâmının olması zaruridir. İşte, bu "altı sıfatlar" ise; (İlim, İrade, Kudret, Basar, Sem' ve Kelam) dırlar ki, yedincisi olan "Hayat"ı istilzam ederler.

[s2] Eğer desen: Azîm nimetlere delalet eden "RAHMAN" isminin, ince ve dakik ni'metlere bakan "RAHİM" ismine -ma'naca- zeyl kılınması, yukarıdan aşağıya inme san'atı olan "tedellî" olmuş olur. Halbuki belagat ise, terakki san'atında aşağıdan yukarıya çıkmadır?

Cevaben derim ki: O vaziyet, ma'nayı tamamlamak için bir zeyillendirmedir. Göze kaş, at'a gem gibi bir tamamlama ve bir tekmildir. Hem çünki büyüğün ince ve küçüğe tevakkufu lazım oluyor. (Yani ekseriya küçük, ince olanlar olmadan büyüklerden faydalanamamaktadır.) Kilitli kapıya anahtar, ruh'a lisan gibi... Bu vaziyette, bazen ince ve küçük nimetler, büyüklerin üstüne çıkarlar.

Ve keza, bu makam nimetlerin yer ve mevki'lerine karşı tenbih ve îkaz makamı olduğu için, nimetlerin en gizlisine daha çok dikkat çekilip tenbihe uygun oluyor. O halde burada, nimetleri yâd ve ta'dat etme makamında bir tedellî san'atı olsa da, tenbih makamında terakki san'atı olur.

[s3] Eğer desen: Rahman ve Rahim ve emsalleri gibi sıfatlar -akla ilk gelen ma'nalanyla- kalb rikkati ve onun şefkati gibi hal ve ma'naları hatırlatır. Oysa bunlar, Cenab-ı Hak hakkında muhal şeylerdir. Bundan, nihayet ve neticelerde verilecek ni'metler murad olmuş olsa dahi, buradaki "mecaz"ın hikmeti nedir?

Cevaben derim ki: O mecazın hikmeti, müteşabihât'ın hikmetidir. Yâni: İnsan aklının anlayabileceği bir üslupla konuşmadır ki

اَلتَّنَزُّلاَتُ اْلاِلهِيَّةُ اِلى عُقُولِ الْبَشَرِ

diye ta'rif edilmiş. Ma'nası: Zihinleri ünsiyetlendirip ona göre hakikatleri anlatmak ve akıllarına yerleştirmek için İlahî tenezzülattır, beşer'in fehim seviyesine inmedir. Bir çocukla konuşulduğu zaman, ülfet ve ünsiyet ettiği kelimelerle konuşulduğu gibi...

Evet, insanlardan "Cumhûr-u nâs" diye ta'rif edilen (halk kitleleri) ekseriya gördükleri, işittikleri veya bildikleri şeylerden ma'lumatlarını toplar, alırlar. "Hakaik-ı mahzaya" pek bakmazlar. Baksalar da, ancak hayallerindeki ayine içinde veya ülfet etmiş oldukları şeylerin canibinden bakarlar.

Hem kelamdan istenilen şey ise, ma'nayı ifade etmesidir, ma'na ise, kalpte ve histe te'siri olmaksızın tamamlanmaz. Te'sir ise, muhatabın ülfet eylediği bir üslûbu hakikata giydirerek sunmakladır ki, kalb onu kabul etmeye isti'dad göstersin ve ona hazırlansın.