İlem 1: Ruh-Hayat-Cisim

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

اِعْلَمْ : اِنَّ الشَّخْصَ مَعَ اَنَّ رُوحَهُ وَاحِدٌ ... الخ

Üstad şu i'lem ile birkaç hakikata işaret ediyor.

1- وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ âyet-i kerimeye istinaden "şey" ünvanını taşıyan her nesne hayattardır. Yani, bir çeşit hayatı vardır. Binaenaleyh, bir ruha mahal olan bir cisim içinde bir cemaat, belki pek çok cisim cemaatları vardır. Ve o cemaatların içerisinde bulunan her bir zerre ve her bir hüceyrenin de hassas beş kuvvesi ve duyguları vardır. Böylece şahsın malik olduğu hayat ve duygular itibariyle düşünülürse, Yasin Suresi tamamen içerisinde yazılı يسۤ kelimesini andırır.

2- Hayat ile cisim arasında ma'kuse bir nisbet vardır. Yani cisim ne kadar küçülürse, o nisbette hayat ve duyguları artar, kesb-i kuvvet eder, keskin ve şedid olur. İstersen, ancak mikroskop aletiyle görülebilen bir mikrobun havassı ile, insanın havassını muvazene et; acib bir sır görürsün. Evet bin, belki altıbin defa büyütüldükten sonra ancak görülebilen bir mikrop, öyle duygulara maliktir ki; kendi parmaklarının ucunu görür ve arkadaşlarının sesini işitir, kendi hayatını korur. Halbuki insan, o büyük cismiyle beraber o mikrobun gördüğü ve işittiği şeyleri işitmek, görmek şöyle dursun, onun Vücudunu bile göremiyor. Ve daha sair kuvvelerini kıyas et!

Demek letafet, incelik, küçükte yaptığı te'sir ve faaliyeti; kesafet, katılık büyükte yapamaz. Evet iğnenin yaptığı işi balta yapamaz.

3- Kâinat fabrikasında yapılan ameliyatta hâkim ve birinci mahluk, ruh ve hayattır. Binaenaleyh, bir ruh bin maddî şeyleri istihdam ettiği gibi; başka bir ruh da en küçük bir maddeyi istihdam ile, yalnız onunla alâkadar olması caizdir. İnsan ile mikrop gibi...

4- Maddenin hakaret ve küçüklüğü, ruhun küçüklüğünü istilzam etmez. Meselâ nasılki; toprak içerisinde küçük ve kıymetsiz bir hurma çekirdeği hakir bir şey iken, hava âleminde kıymettar, büyük bir hurma ağacı olur. Öyle de bu âlemde küçük, hayattar bir şey, ruhun ona dayanması hasebiyle, âlem-i ma'na ve misalde yüksek, âlî bir tarzda sünbüllenip başak verebilir.

İhtar: Şu i'lemin, bu makam ile münasebeti zaif ise de, Kızıl îcaz'a misafireten girmiş müstakil bir mes'ele telakkisiyle nazardan geçirilse faydadan hâlî olmaz.