Önceki ayetlerle münasebet

Şimdi âyetlerin tahlili

Evet bu âyetin (üç âyetlerin) dahi üç çeşit nazım vecihleri vardır. Lâkin meal itibariyle önceki âyetle olan nazm ve irtibatı "Dört vecih" dendir.

Birinci Vechi: Vaktâ ki Tenzil, önceki âyette insanın hikmet-i hilkatini beyan eyledi ki, o beyanda cevapların birincisi, evlası, umumilisi.. Ve ikna'ca en kolayı ve icmalce en güzeli ve en vecizidir. Bu âyet ile de, avam ve havassın tatmin olacağı tafsilli bir cevabı vermiştir.

İkinci Vechi: Önceki âyette, vakta beşerin hilafet meselesini tasrih eyledi.. Bu âyetle de, Melaike karşısında o da'vayı insan nev'inin mu'cizesiyle burhanlaştırdı. (Yani insana ta'lim-i esma ile)

Üçüncü Vechi: Önceki âyette, beşerin Melaikeye üstün, râcih geldiğine işaret eylediği gibi; bu âyette ise, o rüchaniyyet ve üstünlüğün "limmî" burhanına remz eylemiştir.

Dördüncüsü: Önceki âyette, insan nev'inin yeryüzünde Hilafet-i kübraya mazhar olduğunu telvih eylemiş, bu âyette ise; bu da'vaya hüccet olarak, insanın bütün tecellilere (Esma-ı Hüsnanın tecellilerine) cami' bir nüsha ve etemm bir mazhar olduğunu telmih eylemiştir. Zira insanın mütenevvi' istidatları ve istifade yanlarının pek çokluğu ile beraber; geniş ilim kabiliyetiyle ve keza beş zâhir ve beş de batın havassı ile, hususan dibi, nihâyeti olmayan vicdanıyla kâinatı ihata eylemiş gibidir. Bak, görmüyormusun ki; insan, mesela Balın tatlılığını iki vecih ile, belki bir çok vecihlerle anlayıp bildiği halde, Melek ise, bunu tadarak bilememektedir.