Risalelerde hadis ilmi 1

Şimdi Eski Said dönemi olan eserlerinden hadîs ve ihtilaflı bazı mes'eleler hususunda Üstad'ın görüşlerinden bazı numuneler arzetmeye çalışacağız:

Âlem-i islâm ulemasının ihtilafları;

Bkz. Alem-i İslam ulemasının ortasındaki ihtilâfat

İşte, âlem-i islâm ulemasının arasındaki ihtilâf mes'elesi münasebetiyle Hazret-i Üstad'ın yaptığı şu acib izah, her ne kadar direkt olarak hadîs ilmi ve usulüyle alâkadar değil gibidir. Lâkin dikkat edilirse o ihtilâf muhaddislerde de vardır. Çünki muhaddisler bazan bir hadîsin üstünde gerek senedi, gerekse metin ve mânası üzerinde ne kadar ihtilâfa düştükleri malumdur. Şimdi Hazret-i Üstad'ın üslûbca ibaresinin hemen anlaşılması güç olan eski eserlerinden "Tuluat Risalesi"nden aldığımız metni hülâsa edip, şimdiki dil ile yazmak icab ederse, şöyledir.

"İslâm âleminde muhaddisler, kelâmcılar, usûl-ü şeriat ve teferruatının âlim ve müçtehidlerinin büyük olan meclisi arasında vuku' bulmuş ihtilâfların şekli mühim değildir. Madem bunların umumî hey'eti, manevi bir meclisi andırıyor. O halde meclisteki umum âlimlerin ekseriyetinin ittifak ettiği mes'eleler, umum müslümanlar için geçerli, doğru olanı ve en haklısıdır. Ekseriyetin ittifakı dışında kalan re'y ve görüşlerde de hak olan noktalar olabilir. Amma onu bazı hususî istidadlara bırakmak lâzımdır. Hem de kayıdlı şekilde tutmak gerekir. Yani, umum müslümanlara aid olarak değil, bazı hususî istidatlara mahsus olarak o gibi görüşler kalabilir. Hakikat ve Şeriat ve re'y-i cumhur böyle iken, maalesef çoğu zaman bu iş böyle uygulanmamıştır. Öylesi hususî görüş sahibleri, onu kayıdlı ve hududlu olduğu halde, mutlak bırakmışlardır. Onun etbaı da onu iltizam edip umumîleşmesine gayret sarfetmişlerdir. Bunlara karşı muhalefet eden hak ehline bu mutaassıblar harb açtılar.

İkinci tehlikeli bir husus da; o gibi ferdî kavillerin içindeki hakikat, hususî istidadı hasebiyle onu seçenlerin heves ve mizaçları onu kendine tabi' etmek değil, belki ona tabi' olmak ve o kavlin içindeki hakikatle renklenmek icab eder. Aksi takdirde o kavil veya görüş, büyük bir tehlikede bırakılmış olur."

Ayet ve Hadislerdeki, Mutlak ve Vaktiye ve Mümküne olan kaziyeler, bazan Külliye ve Daime suretinde görünmeleri ve anlaşılmaları meselesi

Yani birer hususî vakte veya zamana mahsus olarak gayr-ı muayyen ve mutlak olan bazı iş ve hususlar hakkında vârid olmuş bazı hadîs-i şerifler veya Âyet-i Kerimeler, yanlış olarak umumî ve her zaman vukuu hazır şeklinde anlaşılması veya öyle bilinmesi meselesidir.

Hazret-i Üstad'ın sözleri:

"Tenbih: Bazı âyât ve ehadîs vardır ki, mutlakadır, külliye telâkki edilmiş..." Bkz. [7.Nota: Kim bir nefsi katlederse.. [Maide:32]]

Bu mes'ele, Hazret-i Üstad'ın bir de 1911'lerde te'lif ettiği Muhakemat eserinde ve ondan evvel neşredilmiş bazı makalelerinde daha başka bir tarz-ı üslûbda yazılmıştır. Yani, daha çok muhaddislerin kaidelerine riayet içinde görülmektedir. Demek anlaşılıyor ki; sonraları hakikatin nüvesi inkişaf etmiş ve mes'elenin asliyeti vuzuh peyda etmiştir. Bundan dolayı muhaddislerin de bazı kaideleri küllî ve daimî ve hiç yırtılmayan muhkem kaideler olamadığı anlaşılmıştır.

İşte, bu mes'eleyi Muhakemat eserinde ve bazı makalelerinde Hazret-i Üstad'ın uzun izahlarından ezcümle bir-iki yer alıyoruz:

«... Şimdi bu noktalara istinaden derim ki; terğib veya terhib için avamperestâne terviç ve teşvik ile, bazı ehadîs-i mevzuayı İbn-i Abbas gibi zâtlara isnad etmek büyük cehalettir.

Evet, hak müstağnidir. Hakikat ise zengindir. Tenvir-i kulûba ziyaları kâfidir. Müfessir-i Kur'an olan Ehadîs-i Sahiha bize kifayet eder ve mantığın mizanıyla tartılmış olan tevarih-i sahihaya kanaat ederiz...» (Muhakemat)

Muhaddislerce mevzu hadîslerin tesbiti hususunda vaz'ettikleri kaidelerinden şuna da işaret etmektedir ki; küçük ve basit bir amel karşılığında çok büyük mükâfatların va'dini.. ve bir de bunun aksi olan, cüz'î bazı amellerin çok dehşetli cezalarını bildiren hadîsler gibi...

Az üstteki mes'elenin bir başka ifade tarzı da, "İki Mekteb-i Musibetin Şehadetnamesi" eserinde şöyle yazılıdır:

«İkinci Sebeb: Bir şeyi terğib veya terhib etmekle, ondan daha mühim şeyi tenzil etmektir. Meselâ, bir gecede iki rekât namaz kılmak, haccı tavaf etmek gibi.. veya kim gıybet etse, zina etmiş gibidir derler...» (Divan-ı Harb-i Örfi)

Yine aynı mes'elenin devamı olarak, Muhakemat'ın başka bir yerinde ise, şöyle:

«... Nasılki bir ilâcı istihsan edip izdiyad etmek, devayı da'a inkılab etmektir, öyle de, hiçbir vakit hak ona muhtaç olmayan mübalağalı tergib ve terhib ile, gıybeti katle müsavi veya ayakta bevletmek zina derecesinde göstermek., veya bir dirhemi tasadduk etmek, hacca mukabil tutmak gibi muvazenesiz sözler, katlve zinayı tahfif ve haccın kıymetini tenzil ediyorlar...» (Muhakemat)

Yine bu mes'elenin birbirini tamamlayan bir başka tarafı da şöyle izah edilmiş:

«... Elhasıl: Şeriatın herbir hükmünde Şâri'in bir sikke-i itibarı vardır. O sikkeyi okumak lâzımdır. Sikkenin kıymetinden başka, o hüküm herşeyden müstağnidir. Hem de lâfız-perdazâne ve mübalağa-cûyane ve ifrat-perveranelerin tezyin ve tasarruflarından bin derece müstağnidir. Dikkat olunsun ki; böyle mücazifler nasihat ettikleri vakitte nazar-ı hakikatta ne derece çirkin oluyorlar.

Ezcümle: Bunlardan birisi bir mecma-i azimde, müskirattan tenfır yolunda zecr-i şer'î ile kanaat etmeden öyle birşey demiş ki; yazmasından ben hicab ettim. Yazdıktan sonra çizdim.» (Muhakemat)

Ve daha bu manada eski nutuk ve makalelerinde de bir kaç kez geçmektedir.

Hazret-i Üstad'ın bu noktada ilk eski eserlerinde, muhaddislerce vaz'edilmiş umumî kaidelik ıstılahlarından olan bazı hususları benimsediği ve bu görüşlerin umumiyeti cihetinde ekseriya doğru olduğu ve filhakika bazı saf ve behresiz ulema ismi altındaki insanlar bu gibi mes'eleleri çok medar-ı bahsettikleri hakikat ve doğru olmakla beraber; amma Hazret-i Üstadın bilâhare fikir ve kalbinde inkişaf eden nuraniyet ve yüksek Kur'an ilmi ile bazı noktalar daha başka tarzda aydınlanmış ve vuzuh peyda etmiştir. Risale-i Nur eserleri bölümünde bu mes'ele gelecektir, inşâallah.

İşte Hazret-i Üstad'ın az üstteki hadîs hususundaki gayet mücmel ifadelerinden bir nebzesini kaydettiğimiz olan bu pek mühim noktalar, bilâhare Risale-i Nur'un izahlı olan kitaplarında kemaline ulaşmışur. Bu mes'elenin hadîs ilmiyle olan alâkası şu noktadandır:

Bazı hadîs-i şeriflerde hem müsbet, hem de menfî olarak amel ve işlerde, bazan zahirde küçük gibi görülen bir mes'ele için büyük terğib veya terhibler görülmektedir. Kendi ilim ve aklına fazla güvenen bazı insanlar, bakarsın hemen onun red ve inkârı cihetine gider. Halbuki Hazret-i Üstad'ın bilâhare inkişaf etmiş olan kat'î ve ilmî kaidesiyle o mes'ele nazara alınmış olsa, hoca efendinin hiç olmazsa birazcık düşünmesi ve hemen karara varmaması lâzım geldiğini düşünür diye burada bu kadarıyla kaydedildi.

İsrailiyyatın islami ilimlere nasıl girdikleri meselesi

«O necib kavm-i Arab, zaman-ı câhiliyette bir ümmet-i ümmiye idi. (Bkz. Muhakemat)

Muhakemat eserinin başka bir yerinde bu mes'elenin devamı mahiyetinde olarak şöyle kaydetmiş:

«Puşide olmasın, Sevr ve Hut'un kıssa-i meşhuresi islâmiyetin dahil ve tufeylîsidir. (Bkz. Muhakemat)

Muhakemat'ın başka bir yerinde aynı bahsin tetimmesi olarak şöyle demiştir:

«İbn-i Abbas'ın her söylediği sözü, hadîs olması lâzım gelmediği gibi, her naklettiği şeyi de onun makbulü olmak lâzım gelmez. Zira İbn-i Abbas (R.A.) gençliğinde İsrailiyata, bazı hakaikın tezahürü için hikâyet tarikiyle bir derece atf-ı nazar eylemiştir.» (Muhakemat)

Üstteki mes'elenin daha izahlı şeklini görmek istiyenler, Lem'alar 90. ve Şuâlar'ın 263. sahifelerine bakabilirler.

İşte Hz.Üstad'ın Türkçe eski eserlerinde ve makalelerinde, Hadîs İlminin ana kaideleri hükmündeki görüşleri hakkında şu kısa izahat, herhalde maksada kâfidir tahmin ediyorum.

Üstadın yeni eserleri

Şimdi ise, Hazret-i Üstad'ın eski eserlerinin ikinci kısmı olan, yani 1918'den sonra teklif edilmiş eserlerinden bazı numuneler kaydedeceğiz.

İstikbale aid hadîsler hakkında vürûd etmiş olan manasıyla, zahire göre ihtilaflı hadîslerin hakikatları:

«Bil ey Mehdi ve kıyametin yakınlığı ve istikbal melhameleri (harb ve fitneleri) gibi mes'elelerin rivayetlerindeki ihtilâflardan vesveseye düşen arkadaş!. Yahu zaruriyet-i i'tikadiyeden olmayan her bir mes'elede, hatta mesail-i fer'iyede bile zarurî bir iman mı istiyorsun? Halbuki o mesail-i fer'iyeden bir kısmını yalnız reddetmemek ve teslim ile kabul etmek kifayet eder. Yoksa kasdî bir iz'an-ı yakinî istemezler ki, ta ki, onun için bürhan-ı kat'înin talebine muhtaç olunsun...» (Tercüme Mesnevi Abdülkadir)

Böylece Hazret-i Üstad'ın eski eserlerinin iki kısım ve iki çeşidinden hadîs ilmine aid az bir kısmını kaydettik. Bundan sonra Risale-i Nur adıyla müsemma büyük Nur Risalelerinden yine Hadîs İlmi ve meselelerine dair noktalardan bazı parçalar arzetmeye çalışacağız.