Vecize 17-29

Zira hakikat-bîn göz aldanmaz, hakperest kalb aldatmaz.

[18] Gıybetin derece-i şenaati;

Altı kelime ile altı derece şiddetle gıybeti takbih ediyor. Yani hemze ile der:

1- Aklına bak, böyle şeye cevaz verir mi? Müstakim aklın yoksa, 2- kalbine bak! Böyle şeye muhabbet eder mi? Selim kalbin yoksa, 3- vicdanına bak, böyle dişinle kendi etini parçalamak gibi hayat-ı içtimaiyeyi bozmaya rıza gösterir mi? Vicdan-ı içtimaiyen olmazsa, 4- insaniyetine bak, böyle canavarvari iftirasa iştiha gösterir mi? Manen insaniyetin olmazsa, 5- rikkat-i cinsiye, karabet-i rahmiyene bak! Böyle kendi belini kıracak harekete meyleder mi? Rikkat-i cinsiyen olmazsa 6- hiç sağlam tabiatın yok mu ki, ölüyü dişlerinle parçalıyorsun.

Demek akıl, kalb, vicdan, insaniyet, rikkat-i cinsiye, tabiat, şeriat nazarında merdud gıybet, matruddur.

Yani; kubbelerde taşlar başbaşa vururlar, tâ düşmesinler.

[20] Zevkiyyü'l-meslek ehl-i tasavvufun vahdetü'ş-şuhudu tazammun eden vahdetü'l-vücudları, Allah hesabına kâinatı inkârdır. Ehl-i felsefenin, zaîfü'l-itikad ehl-i nazarın vahdetü'l-mevcudu tazammun eden vahdetü'l-vücudları kâinat hesabına Allah'ı inkârdır, sofestailiktir. Daire-i esbabın tesirinden kendini kurtarmayan bir ruh, vahdetü'l-vücuddan dem vuramaz.

[21] Cüz-ü lâyetecezza zerresinden insana, insandan şems-i şumusa müteselsil mahrutî silsilenin vasatındaki cevher-i feridi, insan-ı mükerremdir,

[22] İnsanın meşhur havassından başka havassı vardır. Zaika gibi bir hiss-i saika, hem bir hiss-i saika vardır. Hem gayr-ı meş'ur hisler çoktur.

[23] Bazen arzu fikir suretini giyer. Şahs-ı muhteris arzu-yu nefsaniyesini fikir zanneder.

[24] Garibdir ki, bazı adam pis bir çamura düşer, kendini aldatmak için misk ü anber diye yüzüne gözüne bulaştırır.

[25] Şehit velidir. Cihad, farz-ı kifayeden farz-ı ayn'a; belki muzaaf bir farz-ı ayn hükmüne geçmiştir. Hac ve zekât gibi, cihadda da niyetin tasarrufu azdır. Hattâ adem-i niyet dahi asıl nokta-i nazarından niyet hükmündedir. Demek zıdd-ı niyet, yakînen tebeyyün etmezse, cihad şehadet-i hakikiyeyi intaç eder. Zira vücub tezauf etse taayyün eder. İhtiyarı tazammun eden niyetin tesiri azalır. Şu günahkâr millette, birdenbire onbinler evliya inkişaf ve tezahür etse, az bir mükâfat değildir.

[26] Bizde biri fâsık olsa galiben ahlâksız ve vicdansız olur. Zira arzu-yu mâsiyet vicdandaki imanın sadasını susturmakla inkişaf edebilir. Demek vicdanını ve maneviyatını sarsmadan, istihfaf etmeden tam ihtiyar ile şerri işlemez. Onun için İslâmiyet; fâsıkı hain bilir, şehadetini reddeder. Mürtedi zehir bilir, idam eder. Zimmîyi ve muahidi ibka eder.

İcra-yı adalet, din namına olmalı, ta akıl ve kalb ve ruh müteessir olsunlar, imtisal etsinler. Yoksa yalnız vehim müteessir olur. Yalnız hükümetin cezasından korkar, —eğer tahakkuk etse.— Nâsın itabından çekinir, —eğer tebeyyün etse,—

[27] Bir cani yüzünden çok masumları ihtiva eden bir gemi batırılmaz. Bir cani sıfat yüzünden çok evsaf-ı masumeyi muhtevi bir mü'mine adavet edilmez.

[28] Lâsiyyema: Sebeb-i muhabbet olan iman ve tevhid Cebel-i Uhud gibidir. Sebeb-i adavet olan şeyler çakıl taşları gibidir. Çakıl taşlarını Cebel-i Uhud'dan daha ağır telakki etmek ne kadar akılsızlıksa; mü'minin mü'mine adaveti, o kadar kalbsizliktir. Mü'minlerde adavet, yalnız acımak manasında olabilir.

Elhasıl: İman muhabbeti, İslâmiyet uhuvveti istilzam eder.