Alim Efendi'nin Medresetüzzehra teklifi

Medresetüzzehrâ'nın belgesi

Z.C., I. Devre, Cilt 27, İçtima Senesi 3, 21.2.1339, 196. içtima.

Münderecat

"Kayseri Mebusu Âlim Efendi ile 166 refikının, Van'da Medresetüzzehrâ nâmiyle bir medrese küşâdına dair kànun teklifi. (2/671)"

İç sayfa

"REİS–Kayseri Mebusu Âlim Efendi ile 167 refîkinin, Van'da Medresetüzzehrâ nâmiyle bir medrese küşâdına dair teklif–i kànunileri, Lâyiha Encümenine..."diyerek, kanun teklifinin incelenmek üzere, Layiha komisyonuna tevdi’ edildiğini kayd etmiştir.

Büyük Millet Meclisinin arşivinde bulunan bu belgeler arasında son derece dikkat çekici bir karar metni de var.

Bu karar metnine göre, Şer'îye ve Maarif Encümenleri (Komisyonları) tarafından, "Medresetüzzehrâ Kànunu" kabul edilmiştir. Ne var ki, bu karar metni komisyonlarda bekletiliyor ve aradan aylar, hatta yıllar geçtiği halde Meclis gündemine bir türlü getirilmiyor. Bu arada, 3 Mart 1924 tarihli Meclis kararıyla, medreselerin kapatıldığını hatırlatmış olalım.

Altı çizilmesi gereken bir başka bilgi notu da şudur:

Medresetüzzehrâ teklifinin Meclis'te okunduğu 21 Şubat 1923 günü, bir başka açıdan önemli bir tarihtir. Zira o gün, tâ 14 Ocak'ta Ankara'dan ayrılan ve İzmir'den dönerken Lozan'dan gelen İsmet Paşa ile Eskişehir'de buluşup birlikte Ankara'ya dönen M. Kemal'in, toplam bir ay, bir hafta (38 gün) sonra Meclis çalışmalarına katılmış olduğu ilk gündür.

Ayrıca, Meclis o gün (21 Şubat) itibariyle "Lozan görüşmeleri" sebebiyle mahfî celse (gizli oturum) şeklinde bir çalışma yapmıştır. İsmet Paşa, Lozan görüşmelerine dair Meclis'te geniş izahatta bulunmuştur. (Ali Fuat Cebesoy, Siyasî Hatıralar, I. Cilt, s. 233)

Yani, Meclis gündeminin bu derece yoğun ve elektrikli olduğu bir tarihte, Medresetüzzehrâ teklifi de, üstelik mebus çoğunluğunun (167) imzasıyla Meclis'in gündemine damgasını vuryor.

Üstad, olacakları hissetmiş olmalı ki...

Medresetüzzehrâ projesinin asıl sahibi olan Bediüzzaman Said Nursî, söz konusu teklifin ilgili komisyona gittiğini ve oralarda kabul gördüğünü fark ediyor. Ancak, buna rağmen neticeyi beklemeden Ankara'dan ayrılıyor.

Üstad, bu ayrılışın sebebini bir eserinde aynen şu sözlerle ifade ediyor: "Mustafa Kemal iki defa şifre ile Van vilâyetinin eski valisi ve benim dostum Tahsin Beyin vasıtasıyla beni, neşredilen Hutuvât–ı Sitte’ye mükâfaten taltif için Ankara’ya celb etti, gittim. Şeyh Sinusî Kürtçe lisanı bilmediğinden, beni onun yerinde üç yüz lira maaşla vilâyât–ı şarkıye vâiz–i umumîsi, hem meb’us, hem Diyanet Riyaseti dairesinde, Dârü’l–Hikmet âzâlarıyla beraber, eski vazifemle memnun etmek ve benim Van’da temelini attığım Medresetü’z–Zehrâ ve şark dârülfünunuma Sultan Reşad’ın verdiği on dokuz bin altın lira, iki yüz mebus içinde yüz altmış üç mebusun imzasıyla yüz elli bin banknota iblâğ edilerek kabul edildiği halde, ben Beşinci Şua aslının verdiği haberin bir kısmını, orada bir adamda gördüm. Mecburiyetle o çok ehemmiyetli vazifeleri bıraktım. Ve "Bu adamla başa çıkılmaz, mukabele edilmez" diye, dünyayı ve siyaseti ve hayat–ı içtimaiyeyi terk edip yalnız imanı kurtarmak yolunda vaktimi sarf ettim." (Şualar, Sayfa 314.)

Kendisine yapılan onca parlak teklife rağmen, Üstad Bedüzaman'ın Ankara'dan niçin ayrıldığının sebeb–i hikmetini bu şekilde anlamış bulunuyoruz. Üstad, o günden sonra neler olacağını fark etmiş olmalı ki, birlikte çalışmayı da, siyaset yoluyla çatışmayı da terk ederek, uzun vâdeli ilmî hizmetini yapmaya karar vermiştir. (M.Latif Salihoğlu)

Bediüzzaman Hazretleri'nin kurmayı düşündüğü Doğu Anadolu Üniversitesi

Büyük Millet Meclisi'nin aralarında Mustafa Kemal ve İsmet İnönü'nün de bulunduğu toplantısında

150'yi geçen milletvekili tarafından kabul edilmişti

Van-Zehra Üniversitesi'nin ilk Milli Meclis'teki müzakerelerini haber yapan

Tan gazetesinin 28 Şubat 1923 Çarşamba günkü sayısının başlık ve ilk sayfa haberleri (üstte).

Tan gazetesinin sayfa başından verdiği haberin başlığında şunları okumaktayız:

Medresetü'z-Zehra: Pek Mühim ve Feyiznak bir Teşebbüs (Altta).

Tan gazetesinin Van Üniversitesi ile alakalı haberinden bazı özet kısımlar:

Önemli bir ilim irfan bereketi

Van'da muazzam bir medrese inşası için, Büyük Millet Meclisi riyaset-i celilesine 167 imza ile bir takrir verilmiştir. Esasen Harb-i Umumî'den evvel bu medresenin inşası için on yedi bin altın tahsis edilmişti.

Vali Tahsin Beyefendinin ve aşairin teşebbüs ve himmetleriyle medresenin temelleri atılmıştı. Kürdistan'ın hamiyetli ve dindar aşairi zekâtlarının bir kısmını da bu medreseye tahsis edeceklerini taahhüt etmişlerdi.

Eğer Harb-i Umumî bu feyzanın teşebbüs-ü azime hail olmasaydı, bu medrese-i âliye şimdi bütün Şark vilayetlerimize nurlar, feyizler saçacaktı. Lakin Harb-i Umumî maatteessüf her hayırlı teşebbüslere mâni olduğu gibi, bu medresenin inşasına da mâni olmuş ve Kürdistan'ı böyle bir müessese-yi irfandan mahrum bırakmıştır.

O zaman Medresetü'z-Zehra'nın tesisinde en mühim âmil olan, Kürdistan ulemâ-yı benâmından (namlı ilim adamlarından) Bediüzzaman Said Efendi Hazretleriydi. Kendileri Mısır'daki Camiü'l-Ezher'e bir nazire olmak üzere Kürdistan'da bir Medresetü'z-Zehra tesisini gaye-i emel edinmişlerdi. Ve bu gaye-i ulviyenin tahakkuku için, o havalideki bütün aşairle görüşmüş, onların muavenet ve müzaheretlerini de temine muvaffak olmuştu. O sırada Van'da vali bulunan Tahsin Bey (Uzer) Efendi, bu hususta bahsi geçen büyük insan Said Efendi ile beraber pek çok çalışmışlardı.

Şimdi Ankara'da bulunan Bediüzzaman Said Efendi, Şark'ın böyle bir müessese-i irfana olan şiddetli ihtiyacına binaen, mebuslara arz ve izah etmiş ve bunun üzerine bazı mebus arkadaşlarımızın 167'si takrir-i vazı imza ederek riyaset-i celileye takdim etmişlerdi. Hiç şüphe yok ki, bu emr-i azimin gerçekleşmesi için bütün mebuslar müzaheret (yardımcı) edeceklerdir.

(...)Bir taraftan dâhildeki cehalet düşmanı, diğer taraftan etraftaki haricî düşmanlar alabildiğine o güzel memleketlerimizi üzüp yutmak istiyor. Bunlara karşı mukavemet edecek ancak ilim ve irfandır.

Muhterem Kürt kardaşlarımızın yüzlerini yanlışlığa çevirmek için, bin türlü hayallere teşebbüs eden İngilizler emin olsunlar ki, asil ve dindar Kürtler hiçbir zaman İngilizlerin bu tuzaklarına düşmeyeceklerdir.

Şark'ın kapısında her türlü hayale ve kasıtlarına karşı koyacak böyle bir din ve irfan kalesi vücuda getirecekler. Ve ilelebed Türk kardeşleriyle bir bünyan-ı mersus (sağlam yapı/bina) halinde birlikte yaşayacaklardır. İnşaallah bu medresenin açılmasıyla az zaman sonra Van Gölü havzası mühim bir mekteb-i ilim ve din olacaktır!

Yüz sene evvel bu Zehra Üniversitesi'nin giriş levhasını asan Nur Üstadın sözü, bugün de, yarın da insanlığa yol gösterecektir: "Vicdanın ziyası, ulum-u diniyedir. Aklın nuru, fünun-u medeniyedir. İkisinin imtizacıyla hakikat tecelli eder. O iki cenah ile talebenin himmeti pervaz eder (kanatlanır). Ayrıldıkları vakit birincisinde taassup, ikincisinde hile şüphe çıkar." (Kaynak: Bilinmeyen taraflarıyla Bediüzzaman)