Cümle 3: Ve ahiret hakkında yakîn sahibidirler

Amma وَ بِاْلاۤخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ nin eczaları içindeki nazm vechine ge-lince bil ki; bu ayetteki nüktelerin merci' ve menatı "vav" dır. Sonra وَ بِاْلاۤخِرَةِ nin takdimidir, sonra ondaki ال in elifi ve lamıdır. Sonra bu unvan ile (yani اَلآخِرَةِ ünvanıyla) tabiridir. Sonra هُمْ ün zikridir. Ve sonra يُوءْمِنُونَ ye bedel يُوقِنُونَ nin zikridir.

Amma ayetin başındaki "vav"a gelince; onda ta'mimden sonra bir tahsis vardır. Yani imanın erkanından şu büyük bir rükün olan "Ahiret"e yakinî imana tansis etmek içindir. Zira bu rükün, bütün semavî kitapların üzerinde durup döndüğü imanın "iki kutup" rükünlerinden birisidir. (Allah'a iman, Ahiret'e iman)

Amma وَ بِاْلاۤخِرَةِ takdiminde ise, içinde hasrın bulunmasındandır.. (Yani, bu kelime ile anlatılmak iste-nen ma'na içerisinde, Ahiretin geleceğine hâs ve münhasır olarak yakin getirmek). Ve bu hasrda ehl-i kitaba bir ta'riz, zımnî bir tenkid vardır ki

وَ قَالوُا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ اِلاَّ اَيَّامًا مَعْدُودَةً

(bize ancak sayılı birkaç gün ateş, Cehennem temas edebilecek) iddialarına; ve ayrıca bunların Ahiret ve Cennetteki cismanî lezaizi inkâr etmelerine binaen, bu ayet der ki: Onların inandığı ahiret, ismî ve mecazî bir ahirettir, dolayısıyla Ahiretin hakikatına bir iman değildir.

Amma وَ بِاْلاۤخِرَةِ deki lam-ı tarif denilen "elif ve lam" ise, "ahd" içindir. Yani: Bütün semavî kitapların lisanlarında ahd ve va'dedilmiş olan şeyin, deveran edip dolaştığına işarettir. Aynı zamanda bu ahd'de, ahdedilmiş olan şeyin hak olduğuna lemihli bir işaret te vardır. Hem yine o ahdde, ahd ve vaad edilmiş şeyin -zikri geçmiş fıtrî deliller sebebiyle-aklın kirpikleri arasında hazır ve mevcûd olduğuna bir işarettir. Ve o zaman bu ahdde, ma'hûdun aynı hakikat olduğuna bir remz vardır.

Amma neş'etin (ilk neş'etin) vasfını beyan edip ona dikkat çeken اَلآخِرَةِ Unvanıyla yapılan tabirde ise, zihin "Neş'e-i Ûla" ya tevcih edilsin de, tâ "Neş'e-i Uhra"nın da imkânına intikal edebilsin.

Amma" وَ بِاْلاۤخِرَةِ هُمْ deki هُمْ ise, yine bir münhasırlık ma'nası bulunmakta ve o hasırda şöyle bir ta'riz de vardır ki; Ehl-i Kitaptan Muhammed’e (A.S.M.) inanmayanların imanları yakinî bir iman değil, belki sadece öylesi sûrî bir imanı yakîn gibi imiş zanediyorlar.

Amma imanın yakîn ile birlikte tasdik dahi olduğu halde, ayet يُوءْمِنُونَ ye bedel, يُوقِنُونَ yi zikretmesinde ise, garazın merkez ve merci'ine kasden parmağı basmak içindir. Tâ ki, şek ve şüpheleri uçurup kaçırsın. Zira kıyamet hadisesi -tasdik edip etmeme noktasından- rayb ve şüphelerin mahşeridir.

Hem يُوقِنُونَ nin tansisi ile, ehl-i kitabın: "biz zaten mü'minleriz, iman etmiş kimseleriz, iman etmeyenler iman etsin" diye olan özür ve bahaneler yolundaki teallül, kaytarma yollarını da kapamak üzere bir tansisdir, bir açıklık getirmedir.