Cümleler arasındaki münasebet
Amma وَبَشِّرِ الَّذِينَ اۤمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ cümlesine gelince:
Bilmiş ol ki; vakta, Cenab-ı Hak Teala insanları ibadet ve ubudiyetle mükellef kıldı.. Peygamberlik müessesesini de sabitleştirip muhkem eyledi. Peygamberimiz Aleyhissalatü Vesselamı dahi tebliğ vazifesiyle mükellef kılıp müjdelemeyi ona emreyledi. Tâ ki, içinde bazı meşakkatîarı olan ve zâhirî ve dünyevî bazı (cüzî) lezzetleri terkedip bırakma işi bulunan "Teklifin imtisalini te'min etmiş olsun; ve o müjdelerle bir teminat vermiş olsun. Evet, Zat-ı Resul Aleyhissalatü Vesselam "inzar" ile (korkutma ile) me'mur bulunduğu gibi; Allah'ın rızalığını, taltifini ve kurbiyetini bildirmekle ve saadet-i ebediyyeyi müjdelemekle de me'murdur.
Amma اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِى cümlesi ise, 1bilki: -Az üstte geçtiği üzere- insan oğlunun maddî cisimliği hasebiyle, hacetinin en başta geleni, birincisi ve en zarurisi, hiç şübhesiz mekan ve meskendir. Mekanın en güzeli de; bir çok nebat, çiçek ve ağaç çeşitlerini müştemil olanlarıdır. Bunların da içinden en latif olanı ise, onun yeşillikleri, çimenleri ve güllük ve bostanları arasından suların dolaşıp aktığı şeklidir. Bununda en mükemmel olanı, o meskenin ağaçları dibinden ve kasırların altından nehirlerin, pınarların, kesretlice aktığı tarzıdır. Onun için Kur'an-ı Hakîm تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا اْلاَنْهَارُ diye müjdelemiştir.
Hem insanoğlunun mekân ve mesken ihtiyacından sonra, -az önce işittiğin gibi- en şiddetli haceti 2ve cismanî lezzetlerinin en mükemmeli ise, "Ekl ve Şürb"tür, (Yemek-içmek). Bu ikisine âyet, "Cennet ve nehir" ile işaret eylemektedir. Sonra, rızkın en mükemmel olanı ise, ünsiyet edilip alışılmış olanıdır ki; nazirelerine, benzerlerine üstünlük derecesi bilinsin, anlaşılsın. Fakihenin, meyvenin en lezzetlileri de tazelenen, yenilenenleridir. Lezzetlerin en safîsi, küdûretsizi ise; koparılan ve alman meyvelerin yer ve menba'larının ma'lum, belli ve yakın olanıdır. Bunların içinden en lezzetli olanı ise, kendi amelinin mükâfatı ve neticesi olduğunun bilinmesidir. Bunun için Kur'an-ı Hakîm:
كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ
demiştir. Yani, هَذَا الَّذِى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ nun ma’nâsı: "Bundan az evvel aynı bu nimet, bize rızk edilmişti." ifadesindeki ma’nâlardan birisi; "Cennete girmezden evvel, dünyada yediğimiz rızıkların, ya da Cennete girdikten sonra; burada, bundan önceki rızıklandığımız rızkın aynısıdır." demektir.
Amma وَ اُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا ise, bil ki; hadîsde: "Cennet meyvelerinin sureti bir olup, tadları muhteliftir." 3demiş olmasına binaen, âyet Cennetteki fakihenin tazelenmesindeki lezzetine işaret eylemektedir. Hem lezzetin kemali ise, şahıs mahdum olup, (yani hizmet edilen makamında olup) ni'metlerin ve rızıkların ayağına getirilerek verilmesindedir.
Ve amma وَ لَهُمْ فِيهَا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ cümlesine gelince, bilmiş ol ki: Üstteki âyet cümlesinin diziliş silkinde, kordonunda gördüğün vecihle; insanın içinde oturduğu meskende (evde) bir refika ve karîneye ihtiyacı şediddir ki, onun gözü ile, refikada kendisinin gözüyle bakabilsin; ve beraberce rahmetin en latif lem' alarından olan sevgi ve muhabbetten istifade etsinler. Aya görmezmisin ki; bu dünyada tam bir ünsiyyet ancak o refika ile mümkün olmaktadır.
Amma وَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ cümlesi ise, bil ki: insanoğlu bir nimete rastladığı ve bir lezzetle karşılaştığı vakit, zihnine en evvel gelen şey, "Acaba devamlı mıdır? Yoksa zeval ile boğazda mı kalacaktır?" sualidir. Bundan dolayı âyet, ni'met'in tekmiline, Cennetin ebedîliğiyle ve onda (Cennette) kendileriyle beraber zevceleri de daimî beraber kalacaklarına; ve lezzetlerin zevalsiz, berdevam bulunacağına; ve istifadelerinin kesintisiz olacağına وَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ kavliyle işaret eylemiştir.