Önceki ayetlerle münasebet

Ey aziz bilmiş ol ki: Şu âyetin de, arkadaşları olan geçmiş âyetler gibi nazm, irtibat ve dizilişi "üç vech" iledir:

1-Mecmu'nun makabliyle olan nazmı..

2-Cümlelerinin yek diğeriyle olan nazm ve ahengi..

3-Heyet ve vaziyetleri itibariyle nazm ve dizilişleridir.

Amma mecmu'u itibariyle önceki âyet ile olan bağlantısı şöyledir ki:

Bu âyetin meali, geçmiş âyetlerle de çeşitli bağlantıları ve sabık âyetin cümlelerine değişik tarzda ve muhtelif bir surette uzanan hat ve çizgileri bulunmaktadır. Görmez misin ki; Kur'an-ı Hakîm sûrenin (Bakara Sûresinin) başında kendi zatını ve iman edip amel-i salih işleyen mü'minleri medh ve sena ettiği gibi; bu âyetle de bak, nasıl imanın akibet ve neticesine ve amel-i salih'in semeresine işaret eylemiştir. Hem yine sûrenin baş taraflarında, küffarı zem ve münâfıkları şeni' vasıflarla tavsif ederek, ebedî şekavete giden yollarını beyan ve izah eylediği gibi; bu âyetle de, ebedî saadetin nurunu onların gözleri önüne levhalandırıp göstermiştir ki, şu ni'met-i uzmayı elden kaçırdıklarına hasret üstüne hasretleri ziyadeleşsin!

Hem sonra, vaktaki Kur'an, önceki âyetlerde يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا fermaniyle insanlara ibadet teklifini emreyledi. Oysaki teklifte haliyle bazı zâhirî meşakkatler ve külfetler olacağı ve maddî, hazır, peşin bir takım lezzetlerin terki bulunacağı için; Kur'an-ı Hakîm dahi bu âyetle, sonra gelecek olan büyük saadet ve lezzetlerin kapısını açmıştır.

Tâ ki, ibadet ehli mü'minlerin nefislerini (kalblerini) tatmin edip, bir çeşit teminat vermiş oisun.

Sonra, vakta ki sabık âyetler, iman rükünlerinin en birincisi ve teklifin de asıl ve temelini teşkil eden "Tevhid"i isbat eyledi. Bu âyetle de tevhidin semeresi ve Rahmetin ünvanı ve rıza-yı Barînin dibacesi (mukademesi) olan Cennet ve saadet-i ebediyeyi göstererek, sarahatla ondan haber vermiştir.

Ve sonra, geçen âyette, erkan-ı imaniyenin ikincisi olan Nübüvveti اِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ ilaahir kavliyle i'cazdarane isbat eylediği gibi; bu âyetlede, -üstteki âyetlerin içinde matvî, yani katlanmış bulunan- Peygamberin (A.S.M.) vazifesine ve asıl mükellefiyeti olan Kur'an lisâniyle yapılan inzar ve tebşire işaret eylemiştir.

Sonra, vaktaki üst tarafta geçen âyetlerden, bu âyete yakın bulunanlarda tev'id, terhib ve inzarları yapmışlar.. Bu âyetle de, -birbirine mütezad (zıddlı) işlerde dahi münasebetlerin bulunması sırrıyla- vaad, terğib ve tebşirler eylemiştir.

Hem nefsi itaate getiren ve o itaati idame ettiren ve aklî hükümlere vicdanı musahhar kılan şey ise; korku hissi yanında, iştiyak hissini de -bütün terğib ve terhib nev'ilerini cem' ederek birlikte- ifade edip heyecanlandırmaktır. Zira aklın hükmü tek başına olsa, -hüküm ve emri- muvakkat olur. Öyle ise, vicdanda daimî surette tahrik edici ve emredici bir muharrik ve bir âmir'in bulunmasına ihtiyaç vardır.

Ve yine sabık âyette âhiret'in bir şıkkına,bir yanına (yani Cehenneme, ateşe) işaret eylediği için; bu âyetlede, ahiretin ikinci şıkkı olan saadet-i ebediyenin menbaını göstermekle tekmil eylemiştir.

Hem sabık âyette, Cehenneme "ateş" ünvaniyle telvih eylediği gibi; bu âyette saadet-i ebediyeye, "Cennet" diye tasrih eylemiştir.