MELEKLER ve BAZI ÖZELLİKLERİ

A. MELEKLER VE BAZI ÖZELLİKLERİ

1. MELEK KELİMESİNİN ETİMOLOJİSİ

“Melek” kelimesinin etimolojik yapısını incelediğimizde, meleklerin vazifeleriyle bu kelimenin yapısı arasında çok ciddî bir münasebet görürüz.

Melek Arapça bir kelime olup أَلَكَ kökünden gelir. أَلَكَ, atın ağzındaki gemi çiğnemesine denir.

Aynı kökten gelen أَلُوكٌ ise “risalet” mânâsınadır. Zira risalet de ancak ağızla, yani dille yerine getirilir. Buradaki risalet, umumî mânâda birini herhangi bir vazife ile bir yere gönderme demektir.

Aynı fiil, mektup ve selâm gönderme mânâsına da kullanılır. Ayrıca أَلُوكٌ’da “tebliğ” mânâsı da vardır.

Melek kelimesinin, kelime yapısı olarak aslı مَأْلَكٌ’dür. Önce أ ile ل birbiriyle yer değiştirmiş ve مَلأَكٌ olmuştur. أ ’deki hareke de ل ’a geçince أ sakin kalmış ve kelime مَلَكٌ şekline dönmüştür. مَلَكٌ hemzeli şekilde yazılabilirse de, ekseriyetle hemzesiz yazılmaya alışıldığından dile öyle yerleşmiştir. مَلَكٌ müfred (tekil)dir; cemisi (çoğulu) مَلَائِكةٌ şeklinde gelir. Melek kelimesinde “kuvvet” manası da vardır.78

2. MELEKLERİN MAHİYETİ

Mutlak mânâda melâike, büyük âlemle küçük âlem arasında münasebet kuran, elçilik yapan, kalbimizi okşayan, ona itminan üfleyen, onu biçime koyan, Cenâb-ı Hak’tan gelen mesajları alıp âdeta regüle ederek kabul edilebilir hâle getiren çok mukaddes elçiler topluluğuna denir. Yüzleri öbür âleme yönelik ve daha çok öbür âlemin vazifelileri olan melekler, Cenâb-ı Hakk’ın her iki âlemdeki tasarruflarına nezaret eder ve onları alkışlarlar.

Melekler, sadece “emirler âlemi”nden olmayıp, nurdan kendilerine has cisimleri de vardır; fakat bu cisimleri latîf ve nuranîdir. Bu sebeple, hulûl ve nüfuz keyfiyetleri çok seri ve mükemmeldir. İnsanın gözbebeği içinde yer alır, baktırır ve ona güzel şeyleri gösterirler. Peygamber ve velinin kalbine ayrı mânâ ile, bitkiler ve hayvanlar âlemine ayrı mânâlarla nüfuz ederler.

Melekler, “Allah’ın kendilerine emrettiği şeylere isyan etmez ve ne ile emrolunuyorlarsa onu yerine getirirler.”79 ve bu, sırf meleklere has bir keyfiyettir. İnsan ise, asla melek gibi değildir. Onda sürekli iniş-çıkış ve zikzaklar söz konusudur. Evet, insan, meleküstü bir mahiyet kazanabileceği gibi, akılsız, şuursuz mahlukatın altına da düşebilir. Oysaki meleklerin makamı sabittir. Nurdan yaratıldıkları için, insan ve cinlerde olduğu gibi, onlarda kat’iyen isyan ve başkaldırma bahis mevzuu olamaz.

Meleklerde erkeklik ve dişilik de yoktur. Onların öfke, kin, gazap, kıskanma, haset gibi kötü duyguları bulunmadığı gibi, beşerî, cinnî arıza ve garîzalardan da müberradırlar.

Melekler yemez, içmez, acıkmaz, susamaz ve yorulmak nedir bilmezler. Maaş ve ücretleri yoktur ama Allah (celle celâluhu) namına işledikleri her emirde, latîf bir zevk ve hoş bir lezzet alırlar. Terakki ve rütbeleri olmamakla beraber, Allah’a karşı ibadetlerinde, derecelerine göre derin bir feyiz vardır. Nurdan olduklarından, gıdalarına nur kâfidir. Nasıl insanlar su, hava, ışık ve değişik gıdalarla gıdalanır ve bunlardan lezzet alırlar, melekler de zikir, tesbih, hamd, ibadet, Cenâb-ı Hakk’a ait mârifet ve muhabbet nurlarıyla gıdalanır ve bunlardan engin bir lezzet alırlar. Hatta güzel kokular dahi, bir nevi onların gıdası sayılır.

Evet onlar, güzel kokudan zevk alır ve hoşlanırlar. Burada, selim fıtratı en üst seviyede temsil eden Allah Resûlü’nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) güzel kokudan hoşlanıp güzel koku süründüğünü de hatırlatıp geçelim...80

3. MELEKLER VE MİSYONLARI

Eşyayı ve hâdiseleri bizzat kendi kanunları içinde izah imkânsızdır. Kanunlar, Cenâb-ı Hak ile irtibatlandırıldıkları zaman izaha kavuşmuş olacaklardır. Eşyada, Cenâb-ı Hakk’ın yardımcısız, ortaksız, tam tasarrufa sahip rubûbiyeti söz konusudur. Allah’ın (celle celâluhu) hiç kimseye ve hiçbir yardıma ihtiyacı yoktur. Zira O, her türlü noksandan münezzeh ve mukaddestir. O’nun bir adı da Samed’dir. Her şey O’na muhtaç, fakat O hiçbir şeye muhtaç değildir.

Evet, mutlak istiğnanın yegâne sahibi O’dur. Meleklere gelince, onlar sadece Cenâb-ı Hakk’ın tasarrufuna nezaretçilik yapar ve tekvînî kanunlarda, Cenâb-ı Hakk’ın emirlerini temsil, tebcil ve takdir ederler.

Cenâb-ı Vacibü’l-Vücud, bir iş murad buyurduğu zaman, o işi onlara ferman eder, onlar da bu işin başında kayyimlik yaparlar. İşte bu mânâda, bir çekirdeğin etrafındaki elektronların hareketinden, gökten yağmur damlalarının inişine, ondan meteorların düşüşüne, ondan da büyük sistemlerin, büyük nebülözlerin hareketlerine kadar, hâdiselerin çapına göre, bir müekkel (vazifeli) melek vardır.. ve her melek müekkel olduğu ilâhî icraatı alkışlamaktadır.

Onlar bu alkışlamayı tesbih, tahmid ve tekbirlerle yerine getirirler. Melekler için bu bir vazife, bir mükellefiyettir. Zaten Cenâb-ı Hak onları bu hikmete uygun olarak yaratmıştır. Yani onlar, Cenâb-ı Hakk’ın kurbiyetini, mahlukatın da O’ndan bu’diyetini idrak eder ve “Sübhanallah” derler. Efendimiz’in, Ebû Zerr’e söylediği bir sözden meleklerin tesbih, tahmid ve tekbirlerini Cenâb-ı Hakk’a şu ifadelerle takdim ettiklerini istinbat ediyoruz:

سُبْحَان رَبِّي وَ بِحَمْدِهِ سُبْحَان رَبِّي وَ بِحَمْدِهِ81

Bunlar öyle faziletli tesbihlerdir ki, mü’minin ağzından çıktığı zaman bu işle alâkalı bütün melâike-i kiram bundan hâsıl olan sevabı yazabilmek için âdeta birbirleriyle yarışırlar.

Bir keresinde Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) namaz kıldırıyordu. Rükûdan kalkarken her zaman olduğu gibi, سَمِعَ اللّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ dedi. Arka safta bulunan bir sahabi (nereden öğrendiğini bilmiyoruz) رَبّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ حَمْدا كَثِيرا طَيِّبا مُبَارَكا فِيهِ diyerek mukabelede bulundu.

Allah Resûlü, yüzünü cemaate çevirdiğinde “Bu sözü söyleyen kimdi?” diye sordu. Sahabi “Bendim!” cevabını verdi. Ve Allah Resûlü sözlerine şöyle devam etti: “Gördüm ki melekler bu sözün sevabını yazmak için birbiriyle yarışıyordu.”82 Yani hepsi kendi seviyesine göre bu duadaki sevabı tespit için koşuşuyorlardı. Çünkü bu onlara has, onlara ait bir dua şekliydi.

Cenâb-ı Hakk’ın azameti karşısında, bu azameti sezişin, duyuşun sarhoşu ve sermesti bir kısım melekler, başlarını yere koyar, ara sıra kaldırır, Rabbin ulûhiyet saltanatına bakar ve bu büyük saltanata karşı kulluklarını ifa edememenin aczi içinde “Seni tesbih ederiz ey Mâbud-u Mutlak! Sana hakkıyla ibadet edemedik!” (Kulluğumuzu Sana, Senin azametine uygun şekilde yapamadık. Sen öyle bir yüce ve yücelerden yücesin ki bizim yaptığımız kulluk o ululuğa karşı hiçbir şey ifade etmez.) der ve tekrar secdeye kapanırlar.

Meleklerin bir kısmı, sadece bunu yaparlar. Melekiyet tarafı galebe çalan, melekiyet âlemini kendinde inkişaf ettiren insan da, tesbihat, takdisat ve tahmidatıyla, cismen olmasa bile, ruhen, fikren, kalben, sırren ve latîfelerle melâike-i kirama yapılan teveccühten hissedar olur. Hz. Mevlâna’nın ifade ettiği gibi, insanın bir hayvanî bir de melekî yönü vardır. O, bir taraftan behîmî hisler, garîzeler, şehvetler, gazaplar, kinler, nefretlerden ibaret hayvanî bir varlık, diğer taraftan da iz’anlar, irfanlar, Allah’ı bilmeler, ubûdiyetler, aczi idrakler ve yüzü yerde olmalar gibi meleklere ait vasıflarla mücehhez bir nadide hilkattir.

İnsan bu dünyada, hayvanî yönünü öldürüp melekî yanını inkişaf ettirmek için bulunmaktadır. Melekiyet tarafını inkişaf ettirenlerin ruhlarıdır ki, öbür âlemde, melâike-i kiram gibi, Cenâb-ı Hakk’ın Arş’ının etrafında pervaz edip duracaktır. Hayvanî tarafı inkişaf eden kimseler ise, (iradeleriyle veya iradesiz) ihmallerinin neticesi veya şehevanî duygularına esir olmanın encamı olarak baş aşağı gayyaya gidecek ve esfel-i sâfilîne müstahak mahluklar hâline geleceklerdir. Onlar dünyada meleklerden ve meleklere ait hayat tarzından uzak yaşadıkları gibi, ahirette de onlardan uzakta kalacak ve onlardan müjde adına hiçbir şey duyamayacaklardır.

a. İnsanla Münasebeti Açısından Meleklerin Misyonu

İnsanların meleklerle münasebeti veya tersine bir ifade ile meleklerin insanlarla münasebeti, daha insanoğlu ana karnında iken başlar. Buhârî ve Müslim’in beraberce rivayet ettikleri bir hadis, bu konuda bize gayet aydınlatıcı bilgi vermektedir. Hadiste şöyle denilmektedir:

“Allah (celle celâluhu) rahime bir melek vazifelendirir. O melek ana rahmine nutfe düşmesinden itibaren her safhada Rabb’e seslenir ve ‘Rabbim, şu anda nutfe; Rabbim, şu anda alaka; Rabbim, şu anda mudğa!’ der. Cenâb-ı Hak, o cenini yaratmayı murad buyurursa melek sorar, ‘Rabbim, bu erkek mi olsun dişi mi? Şaki mi yoksa said mi? Rızkı nedir? Eceli nedir?’ Bütün bunlar kişi daha anasının karnında iken yazılır.”83

Bir başka hadiste de şöyle denilmektedir:

“Sizden herbirinizin yaradılışı evvelâ ana karnında kırk günde toplanır. Sonra kan pıhtısı, sonra bir çiğnem et olur. Sonra ona melek gönderilir ve ruh üflenir. Ve meleğe, rızkını, ecelini, amelini, şaki mi, said mi olacağını yazması söylenir.” 84

Bu ve benzeri hadislerde anlatılan yazma ameliyesi, Levh-i Mahfuz’da kayıtlı malumatın, meleklerce istinsahı mânâsına gelir. Zira eşya daha vücuda gelmeden evvel, ilmî planda, “Levh-i Mahfuz-u A’zam”da tespit edilmiş bulunmaktadır ki, biz buna bu yönüyle de kader diyoruz.

Kader, her şeyi daha olmadan evvel ilmî planda ve ilmî vücuduyla Allah’a vermek, Allah’a havale etmektir. “Olmak” vetiresi, havası içine girmiş ve “olma” silsilesi arasında yerini alma durumunda olan eşya, Levh-i Mahfuz’un istinsahları hâlinde, “Levh-i Mahv ve İspat”ta, yine Allah’ın ilmi dahilinde olmak kaydıyla mükerrem melekler vasıtasıyla yazılıp tespit edilmektedir. Bizler, mertebe mertebe hep bir kaderle karşı karşıya bulunmaktayız.

Kader, sonsuz ilme sahip, geçmiş, hâl ve geleceği bir nokta gibi görüp bilen ve esasen kendisi için geçmiş ve gelecek diye hiçbir şey söz konusu olmayan Cenâb-ı Hakk’ın, mikro âlemden normo âleme, ondan da makro âleme kadar, yani en küçükten en büyüğe, bütün kâinatı ilmî planda, ilmî vücutlarıyla tanzim edip programlaması, tayin, tespit, tasnif, takdir etmesi ve bütün bunları tasarı ve ilmî plandan alıp, irade, kudret ve meşîet planına geçirmesi ve haricî âlemde göstermesi adına olup biten her şeyi, daha olmadan evvel Kitab-ı Mübîn’de tespit ve takdir etmesidir.

Kader, insanın kesbiyle, Allah’ın yaratmasının mukareneti ve beraberliğidir. Yani insan bir işe mübaşeret edip iradesiyle o işe eğilim gösterir, Allah da dilerse o işi yaratır. İşte kader, ezelî ve sonsuz ilmiyle, eşyayı olmadan evvel bilen Allah’ın, yine olacakları daha olmadan evvel bu şekilde tespit buyurmasıdır.

Cenine ruh üfleyinceye kadar, Cenâb-ı Hakk’ın tasarrufu perdesizdir. Daha sonra melek gönderilir ve cenine ruh üflenir.

Embriyolojik safhaların bütününde insan-melek münasebeti devam eder. Hatta bu meseleyi anne-babanın ilk temasına kadar götürmek de mümkündür. Onun içindir ki hadis-i şeriflerde, mukarenet öncesi: “Allahım, beni şeytandan, şeytanı da benden uzak tut!”85 şeklinde dua edilmesi tavsiye edilmiştir. Böylece, daha işin başında muhtemel bir çocuğa şeytanın temas etmesi, yani onunla kontak kurması önlenmiş olacaktır.

Daha açık ve net bir ifade ile söyleyecek olursak, bu çocuk daha o dakikadan itibaren melekûtî yönü gelişmeye hazır bir zemin bulmuş sayılır. Yani bu şekildeki bir davranış onun için, şeytandan korunması adına bir sığınaktır. Ve yapılan dua ta “rahm-i mâder”de böyle bir melek atmosferi hâsıl etme yolunda atılan ilk adımdır.

b. Melekler Sadece Birer Memurdurlar

İnsanla melek arasındaki münasebet, insanın ömrü boyunca devam eder. Ahirette ise bu münasebet ebedîleşir ve sonsuza kadar sürer. Ancak burada hâdiseye yine Kur’ânî kriterlerle bakmak gerekir. Aksi hâlde meleklere hakikî mânâda tasarruf verilmiş olur ki, bu da gizli bir şirk demektir. Onun içindir ki Kur’ân, bu husus üzerinde açık-kapalı birçok tahşidat yapar ve meleğin sadece vazifeli bir memur olduğu gerçeğine dikkat çeker.

Bir kısım melekler, insanların amellerini yazmakla vazifelidirler. Bu hakikate işaret eden bazı âyetlerde şöyle denilmektedir: “And olsun, insanı Biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz; çünkü Biz ona şah damarından daha yakınız. Onun sağında ve solunda oturan iki alıcı (melek, onun sözlerini ve işlerini) kaydetmektedirler.”86

Bu âyetlerde, önce insanın Allah tarafından yaratıldığı, içinden geçen her şeyin Allah tarafından bilindiği ve Cenâb-ı Hakk’ın insana şah damarından daha yakın olduğu anlatılmakta, daha sonra da melekler tarafından insanın her hâlinin kaydedildiği dile getirilmektedir ki, âyetin meseleye bu şekildeki yaklaşımı, belli mânâlara ve bilhassa “tevhid” şuuruna dikkat çekmektedir. Bu cümleden olarak:

Birincisi: Kasem ve tekit edatlarıyla, en küçük bir tereddüt ve şüpheye mahal bırakmamak üzere deniliyor ki: “Kasem olsun, gerçekten de insanı Biz yarattık.”

Bu ifade ile, yaratmanın doğrudan doğruya Cenâb-ı Hakk’a ait olduğu ve hiç kimsenin bu mevzuda Cenâb-ı Hakk’a ortak ve şerik olamayacağı anlatılmış oluyor. Yani “Melekler Cenâb-ı Hakk’ın yardımcı ve muînleri değildirler ve hilkatte şirke yer yoktur. Onlar sadece yaratma hâdisesinin müşahitleri ve nezaretçileridirler. Başkalarının olmadığı gibi meleklerin de yaratmaya müdahaleleri yoktur.” denilmektedir.

İkincisi: “Biz ona şah damarından daha yakınız.” ifadesi ile yine bize aynı mânâyı ihtar ediyor. Şöyle ki: Cenâb-ı Hak insana şah damarından daha yakındır. Yani daha insan kendisinden habersiz ve vücudunda olabilecek hâdiseler henüz vuku bulmamışken, Allah (celle celâluhu) ona ondan daha yakın, ilmiyle her şeyi bilmekte ve her şeyden haberdar bulunmaktadır. Ayrıca, mademki Cenâb-ı Hak insana şah damarından daha yakındır; öyle ise insandaki tasarruflarında O’nun hiçbir vesile ve vasıtaya ihtiyacı yoktur. Meleklere gelince, yukarıda da söylediğimiz gibi, onlar sadece ilâhî icraatın alkışçıları ve nezaretçileri durumundadırlar.

Kur’ân, evvelâ insanın aklına gelebilecek her türlü şüphe ve tereddüt isini-pasını temizliyor; ardından da bize, meleklere ait bu misyonu naklediyor:

“İki melek, insanın sağında ve solunda durmakta.” Öyle ki insanın hem fiili, hem sözü, hem davranışı, hatta hayalinden geçenler, onun his dünyasına misafir olan düşünceler dahi bu iki melek tarafından kaydedilmekte.. insan abes olarak yaratılmış bir varlık değil ki, onun davranış ve fiilleri kayda alınmasın.

Evet, insana ait her şey iyi-kötü mutlaka ahirette değerlendirilmek üzere amel defterine tespit edilmektedir. Başka bir âyette de: “Mükerrem Kâtipler, yaptıklarınızı bilmekte.”87 buyrulmaktadır. Diğer bir âyette de bu hususta şöyle tahşidat yapılmaktadır: “Yoksa Biz, onların sırlarını ve gizli konuşmalarını işitmez miyiz sanıyorlar? Hayır, işitiriz ve yanlarında bulunan elçilerimiz de (her yaptıklarını) yazarlar.”88

c. Melekler Amellerimizi Yazar ve Niyetlerimizi Bilirler

Kur’ân-ı Kerim meleklerin yazma işini çeşitli vesilelerle anlatır.89 İmam Hasan ve İmam Katade, mübah şeylerin dahi melekler tarafından yazıldığını söylerler. Onlara göre, ağzımıza koyduğumuz her lokma dahi yazılmaktadır. Onun içindir

ki seleften bazı zatlar, vücutlarını ayakta tutacak kadar yemek yer ve “Lokmalar yazılıyor. Cenâb-ı Hakk’ın huzurunda defterlerin açıldığında durmadan yiyip içen bir kul olmaktan utanır, hayâ ederim.” derlerdi.

Bazıları da, def-i hâcete fazla ihtiyaç duymamak için böyle davranırlardı; davranırlardı zira oraya her girişinin Cenâb-ı Hak’tan bir uzaklık olduğunu düşünürlerdi. Ayrıca, ihtiyacını gidermek için oraya giren bir insanın açılıp-saçılmasını da hesaba katarlardı. Böyle utanılacak bir şeyi sıkça yapmak ise onlar için bir ızdıraptı. Bunun için de onlar, buna sebep olabilecek şeyleri imkân ölçüsünde azaltmaya bakarlardı. Mübahları terk etmek gerekir mi, gerekmez mi?

Bu, eskiden beri üzerinde konuşulagelen bir husustur. Bize göre insan, israfa meyletmemek şartıyla mübahlardan istifade etmelidir. Bunda bir mahzur yoktur. Ancak yine de bütün davranışların yazıldığı hesaba katılarak hareket edilmelidir. Cumhur, her şeyin kaydedildiğini söylerken İbn Abbas (radıyallâhu anh) sadece günah ve sevapların yazıldığını söylemektedir.

Ona göre bir amelin neticesi, günah veya sevap hükümlerinden birine giriyorsa, o amel, melekler tarafından yazılıp kaydedilmektedir. Yani insanın ibadetleri, orucu, zekâtı, haccı, namazı, duası, tesbihi ve dudaklarından sevap adına dökülen her şey mutlaka yazılmaktadır. Ve tabiî insanın işlediği günahlar da yine melekler tarafından kaydedilmektedir.

İmam Malik, bir hastanın inleyişlerinin dahi yazılmakta olduğunu söylemektedir. Bir hadis-i kudsîde Cenâb-ı Hak, “Ben hasta kulumun inlemelerinden hoşlanırım.”90 buyurmaktadır. Zira onun belâ ve musibetler altında inlemesi, Hz. Yakub’un ųا ĵĤإ ĹĬõèو ĹáÖ ijכüأ אĩĬإ “Ben sadece gam ve kederimi Allah’a arz ediyorum.”91 demesi gibi, dağınıklık ve perişaniyetini Allah’a şikâyet etmesidir. Cenâb-ı Hak, kulunun bu tür eninlerinden, ulûhiyetine yakışır şekilde bir “lezzet-i mukaddese”si olduğunu ifade buyurur.92

İmam Ahmed b. Hanbel ölüm döşeğinde hasta yatıyordu. Hapishanede çektiği işkence ve zulüm vücudunu tama-

86 Kâf sûresi, 50/16-17.
87 İnfitar sûresi, 82/11-12.
88 Zuhruf sûresi, 43/80.
89 Bkz.: İnfitar sûresi, 82/10-12; Kehf sûresi, 18/49; İsrâ sûresi, 17/14.
90 Tabarânî, el-Mu’cemü’l-kebir, 8/166; Beyhakî, Şuabü’l-iman, 7/145-149.
91 Yusuf sûresi, 12/86.
92 Beyhakî, Şuabü’l-iman, 5/452; Ali el-Müttakî, Kenzü’l-ummâl, 3/311.

152 Varlığın Metafizik Boyutu

men eritmiş ve onu yatağa düşürmüştü. Bu bitkin hâlinde, bazen iniltileri duyuluyordu.

Bu arada akın akın kendisini ziyarete geliyorlardı. Bunların çoğu da onun talebeleriydi. Ahmed b. Hanbel’in talebeleri arasında, ileride Buhârîleri yetiştirecek çapta nadide insanlar vardı. Bunlardan biri bir gün İmam’a: “Tavus b. Keysan’dan, hastanın iniltilerinin kaydedildiğine dair bir hadis işittim.” dedi. İmam, o güne kadar böyle bir hadis duymamıştı, o andan itibaren ruhu cesedinden ayrılacağı ana kadar bir daha da iniltisi işitilmedi. Bu iniltilerinin şikâyet adına kaydolabileceği endişesi, koca imamı inlemekten dahi vazgeçirmişti.

Âlimlerin ekserisi, meleklerin, insanın kalbinden geçen şeylere de muttali olduklarını söylerler. Bazı âlimler bunu kabul etmeyip kendi görüşlerini destekler mahiyette mürsel birkaç hadis rivayet etseler de, birinci görüşü savunanlar iddialarında haklı gibidirler. Zira Buhârî, Müslim ve Tirmizî’de meleklerin, insanın kalbinden geçen şeylere muttali olduklarına dair pek çok hadis vardır. Meselâ bu hadislerden birinde şöyle denilmektedir:

“Aziz ve Celil olan Allah, meleklerine şöyle ferman eder: Kulum bir kötülük yapmak istediğinde onu yapıncaya kadar yazmayın. Yaptığında da sadece bir günah yazın. Eğer onu Benden dolayı terk ederse bir iyilik yazın. Eğer iyilik yapmak ister de yapamazsa bir sevap yazın. Eğer yaparsa, on mislinden başlayarak yetmiş bin misline kadar sevap yazın.”93

Demek oluyor ki, insanın niyetine, niyetindeki ihlâs ve samimiyet baremine göre sevaplar kat kat yazılıyor. Günahlara

93 Buhârî, rikâk 31; tevhid 35; Müslim, iman 203, 204, 206, 207, 209; Tirmizî, tefsir (6) 10.

Melekler 153

gelince, onlar, Cenâb-ı Hakk’ın merhametinin bir eseri ola-

rak sadece işlenen kadar kaydedilir.

Bu mânâları ifade eden sayısız hadis vardır. İfadelerdeki farklılıklara rağmen aynı noktayı işaret etmelerinin mânâya kazandırdığı kuvvete dayanarak diyoruz ki, melekler insanların niyetlerini bilmektedirler. Ancak onlar kendi istedikleri gibi yazma-çizme hakkına sahip değillerdir. Niyetlerin iyi veya kötüsünün nasıl kaydedilmesi gerektiğine dair bizzat Cenâb-ı Hak’tan talimatları gelmektedir.

4. MELEKLERİN HZ. ÂDEM’E SECDE ETMESİNDEKİ SIR

Hz. Âdem, zellesi sabit bir insandı ve melâike-i kiram bunu biliyordu. “Sen, yeryüzünde fesat çıkarıp kan dökecekle-

ri mi halife kılmak istiyorsun?”94 sorusuyla da âdemoğlunun yapacaklarını bildiklerini gösteriyorlardı. Âdemoğlu da daha sonra işlediği bunca cinayetlerle, dünyayı kana boğan canavarlıklarla, bütün insanlığı dâğidar eden anarşi ve bozgunculuklarla bir mânâda meleklerin masumiyetinde mütecellî bir keyfiyeti göstermektedir ki, bu mânâ az çok Hz. Âdem’in mahiyetinde müşâhede ediliyordu.

Bununla beraber inanan insanların mükerrem yüce bir tarafı vardır ki Cenâb-ı Hak o tarafına bakıyor ve meleklere “Âdem’e secde edin!”95 diye emrediyor. Melekler de bu emre kayıtsız şartsız itaat edip Âdem’e (aleyhisselâm) secde ediyorlar.

Niçin meleklere böyle bir emir veriliyor? Hangi meziyettir ki, kan dökeceği, fesat çıkaracağı bilinen bir varlığı öne çı-

94 Bakara sûresi, 2/30.

95 Bakara sûresi, 2/34.

154 Varlığın Metafizik Boyutu

karıyor ve masumiyetleri âyetle sabit mükerrem varlıklar ona inkıyat inhinasında bulunuyorlar?

1. Cismaniyet ve ruhaniyete ait mânâ ancak onunla tebellür edecek, ilâhî maksatlar onunla anlaşılacaktır.

2. Hem madde hem de mânâ ile Cenâb-ı Hakk’ın isimlerine ayna olma, Âdem’le zuhur edecektir.

3. O, bütün isimlerin odak noktası olacaktır.

4. O, bütün varlığın mihrabı hâline gelecektir.

5. Bütün isim ve sıfatlar onda tecellî edecektir.

6. O, bütün kâinatın fihristidir. Âlemler onda pinhân, kevn u mekân onda matvîdir.

7. Ve Âdem, o Âdem’dir ki, benîâdemin en şereflisi, İnsanlığın İftihar Tablosu onun neslinden gelecektir.

İşte bunlar ve bunlara benzer hususiyetlerine binaen Allah (celle celâluhu), meleklere Âdem’e secde etmelerini emretmiştir. Ancak bir sebep daha var ki, en az diğerleri kadar önemlidir. O da şudur:

Melekler mârifete âşık ve ilâhî isimleri öğrenmeye heveslidirler. Hâlbuki bütün esmâ Âdem’e öğretilmiştir. Onlar da bu ilme hürmeten Âdem’e secde etmişlerse, tabiat ve hilkatlerinin gereği bir hususla emredilmişler demektir.

5. MELEK VE İNSANDAKİ İRFAN FARKI

Biz, bazı melekleri isim ve icraatlarıyla tanıyoruz. Zira onlar hakkında hem Kur’ân-ı Kerim’de hem de İki Cihan Serveri’nin mübarek sözlerinde çeşitli vesilelerle söz edilmektedir. Bazı melekleri ise, onların hakkında herhangi bir bahis bulunmadığından ötürü, sadece gördükleri vazife ve hepsine birden verilen unvanla biliyoruz.

Melekler 155

Melekler arasında da, insanlarda olduğu gibi derece farklılıkları vardır. Meselâ dört büyük melek diğerlerinden üstündür. Daha sonra ise sırasıyla Hamele-i Arş, Mele-i A’lâ, Nediy-

yi A’lâ, Refîk-i A’lâ melekleri gelir. Bunları, Kerûbiyyûn, Müheyyemûn, Cennet’e nâzır Rıdvan ve Cehennem’e bakan Malik takip eder. Meseleyi daha umumî bir platformda ifade edecek olursak, zerreden sistemlere kadar her yerde müekkel

(vazifeli) melekler vardır ve bunlar arasında derece farkı olması da gayet normaldir.

Bu kıyaslamayı insanlarla melekler arasında yaparsak, İbrahim Hakkı Hazretleri’nin de ifade ettiği gibi, karşımıza şöyle bir değerlendirme çıkar:

İnsanların havasları, yani nebiler, meleklerin havaslarından; yine insanların avam kısmı da meleklerin avam kısmından üstündür. Ancak bu üstünlük, Cenâb-ı Hakk’ı bilme açısından değil, O’na ayna olma cihetiyledir.

Melekler Cenâb-ı Hakk’ın isim ve sıfatlarını anlama hususunda bizden çok ileridirler. Bize gelince, biz hem maddemiz hem de ruhumuzla O’na âyinedarlık ettiğimiz cihetle.. evet sadece bu yönümüzle belki onlardan ileri sayılabiliriz. Ama bu, hiçbir zaman mutlak üstünlük demek değildir. Hele irfanları yönüyle meleklere ulaşmak âdeta imkânsızdır. Efendimiz’in miraçta gördükleri ve gördüklerinden aktardıkları bize bu hakikati apaçık gösterir.

Allah Resûlü, bir beşerin çıkabileceği en zirve noktaya tırmanırken, her geçtiği yerde oraya ait melekler topluluğunu kullukla bütünleşmiş bir vaziyette müşâhede etti. Kimisi rükûda, kimisi secdede ve kimisi kıyamda olan bu melekler, yaratıldıkları günden beri hep aynı ibadet şekliyle Rablerine arz-ı ubûdiyet ediyorlardı. Hepsi de haşyet içindeydiler.

156 Varlığın Metafizik Boyutu

Efendimiz nice merhaleler katetti. Nebilerin ruhlarıyla görüştü ve öyle bir noktaya ulaştı ki, o noktada mazi ve istikbal tek çizgide birleşiyordu. Hatta öyle bir yere geldiler ki orada Cibril’i de gerilerde bıraktı... Evet, O Ferîd-i Kevn ü Zaman, bundan öte seyahatine tek başına devam edecekti. İşte O’nun terakki ve mazhariyeti buydu. Ancak bütün bunlara rağmen Allah Resûlü, Cenâb-ı Hakk’ın huzuruna vardığı an, Cibril’in “Bir adım daha yaklaşırsam yanarım yâ Resûlallah!” dediği o hengâmede Cibril’in tedbir, temkin ve edebini görmüş ve beşerle onun arasındaki irfan farkını da çok iyi müşâhede etmiştir.96

Evet, meleklerin irfanı anlaşılmaz, idrak edilmez denecek kadar ileri seviyededir. Beşere gelince elbette onun da mazhariyetleri vardır. Ama o da bir yere kadardır. Allah (celle celâluhu) mülk erbabına işin bir yönünü, melekût erbabına da diğer bir yönünü lütfetmiştir. Beşerde ise her iki mânâ da vardır. Haddizatında o, bu iki mânânın kendisinde bulunmasıy-

la gerçek bir kıymet ifade etmektedir. Maddede boğulup kalan insan bu mânâyı kucaklayabilmekten çok uzak olsa bile, beşer arasından çıkan nice mânâ erleri, insana ait bu meziye-

ti hakkıyla temsil etmişlerdir ve edeceklerdir.

6. BAZI ÖZELLİKLERİ

Daha önce de ifade ettiğimiz gibi meleklerde cinsiyet yoktur. Kur’ân, meleklere dişilik isnadını, müşriklere ait bir söz olarak nakleder.

“Rahmân’ın kulları olan melekleri dişi saydılar. Onların yaradılışlarına mı şahit oldular ki, (böyle hüküm veriyorlar?) Şahitlikleri yazılacak ve (dediklerinden) sorulacaklardır.”97

96 Aliyyü’l-kârî, Şerhu’ş-Şifa, 1/431, 434-435.

97 Zuhruf sûresi, 43/19.

Melekler 157

Onların yapıları nurdandır. Bu husus, bir hadis-i şerifte şöyle anlatılır: “Melekler nurdan, cinler dumansız ateşten, insanlar ise Kur’ân’ın size anlattığı şeyden (yani kokuşmuş çamurdan) yaratıldı.”98

Cin ve insin yaratılışında madde vardır. Melâikede ise nur esastır. Onun için onları tarif ederken de “Melâike; latîf, nuranî, muhtelif suretlere girebilir kabiliyetinde bir kısım âli ruhlardır.” diyoruz.

Kur’ân-ı Kerim bize melekleri anlatırken, onların vasıflarından ve gördükleri vazifelerden de bahseder. “Melekler ki, Allah’ın hiçbir emrine âsi olamazlar ve sürekli Allah’ın emirlerini yerine getirirler.”99

Meleklerden bazılarının vazifesi maddî-mânevî her türlü belâ ve musibete karşı insanları korumaktır. Kur’ân: “Yemin olsun zecredenlere!”100 (Bağırıp sürenlere, insanları günahlardan veya şeytanları semavî haberlere uzanmaktan men edenlere.) ifadesiyle bu hakikate işaret eder.

Onlardan bazılarının vazifeleri de sırf bir nezarettir. Yani bunlar, “âyât-ı tekvîniye” ve “şeriat-ı fıtriye” dediğimiz hâdiseler silsilesine ve kâinatta câri kanunlara gözcülük ederler.

Diğer bazılarının vazifeleri ise, yaratıldıkları andan itibaren Rabbilerinin önünde saf tutup durmaktır. Kur’ân onlardan bahsederken, “Yemin olsun, saf saf duran meleklere!”101 der.

Allah Resûlü, “Meleklerin, Rabbileri huzurunda yaptıkları gibi saf tutmalı değil misiniz?” buyurur ve sahabeyi öyle durmaya teşvik eder. “Melekler Rabbilerinin huzurunda nasıl saf tutarlar ey Allah’ın Resûlü?” diye sorulunca da, Allah

98 Müslim, zühd 60; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 6/153, 168.
99 Tahrim sûresi, 66/6.
100 Sâffât sûresi, 37/2.
101 Sâffât sûresi, 37/1.

158 Varlığın Metafizik Boyutu

Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara şu cevabı verir:

“Önce ilk safı doldururlar ve safları gayet sık tutarlar.”102

Sahabe, kendi devirlerindeki saf tutma keyfiyetini Ebû Dâvûd’un Sünen’i ve Dârekutnî’de bize şöyle anlatır: “Omuzlarımız yanımızdakilerin omuzlarına, topuklarımız da yine yanımızdakilerin topuklarına değerdi. (Öyle ki elbiselerimiz öncelikle omuzlardan eskimeye başlardı, safları o kadar sık tutardık.)”103

Onlar, kurşunla perçinlenmiş bir duvar gibiydiler her hâlleriyle.. ve âdeta göklerdeki meleklerin benzeriydiler. Kur’ân, meleklerin kendilerini şöyle anlattıklarını nakleder: “Biziz o saf saf dizilenler biz. Ve biziz o tesbih edenler biz.”104

Evet, kulluk, meleklerinkine benzetildiği ölçüde derinleşir.

7. MELEKLERDEKİ HAŞYET

a. Meleklerin Allah Korkusu: İclâl

Meleklerde müthiş denecek çapta ve bizim havsalamızın alamayacağı ölçüde bir haşyet ve Allah korkusu vardır. Kur’ân onların bu durumunu şöyle anlatır:

“Üstlerindeki Rabbilerinden korkarlar ve emredildikleri

şeyi harfiyen yerine getirirler.”105

Bu âyet bilhasa meleklere ait havfı anlatır. Onun için evvelâ bu mânâda “havf” ile ilgili bazı mülâhazalarımızı arz etmekte yarar var.106

102 Müslim, salât 119; Ebû Dâvûd, salât 93; Nesâî, imâme 28; İbn Mâce, ikâme 50.

103 Ebû Dâvûd, salât 93; Dârekutnî, 1/282 (Bâbü’l-hass alâ istivâi’s-sufûf); Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 4/276. Ayrıca bkz.: Buhârî, ezan 76.

104 Sâffât sûresi, 37/165-166.

105 Nahl sûresi, 16/50.

106 Havf ile alâkalı ayrıca bkz.: M. Fethullah Gülen, Kalbin Zümrüt Tepeleri, 1/58-64.

Melekler 159

Havf (korku) çeşit çeşittir. Havf bazen günahtan olur. Mü’min, günahları karşısında irkilir, ürperir ve titrer. Nasıl olmasın ki, günah ebed yolunda insanın önünü kesmiş en büyük düşmanıdır. Ve her zaman onun varlık gayesini tehdit etmektedir. Allah’a kul olmak için yaratılmış olan insan, kendine bir vedîa ve emanet olarak verilen uzuvları, günah ve inhiraflarla Hakk’ın istemediği istikamette ve kendi hevesine göre kullanmakla emanete hıyanet ve kendine de zulmetmiş sayılır.

Evet, günah ki bir iç çöküntü, bir terslik ve fıtratla zıtlaşmaktır. Günaha giren kimse, kendini vicdanî azaplara ve kalbî sıkıntılara bırakmış bir tali’siz ve bütün ruhî meleke ve kabiliyetlerini şeytana teslim etmiş bir zavallıdır. Bir de o günahı işlemeye devam ederse, bütün bütün ipi elden kaçırır ve artık ne bir irade, ne bir direnme, ne de kendini yenilemeye mecali kalır.

Günah, insana bahşedilen bilumum istidat ve yüce duyguları söndüren bir fırtına ve kalbî hayatı çepeçevre saran zehirli bir dumandır. Bu fırtınaya maruz kalan kurur; bu zehirli havayı teneffüs eden de ölür.

İnsan, günah içine bir kere girmeye dursun; girdi mi, artık ne ölçü, ne kıstas, ne de değer hükmü kalır. Bir uçağın, başaşağı yere inmesinde, yer çekiminin hesaba katılmaması ve fıtrat kanunlarının affetmeyeceği çizgiye varılması ne ise, hikmet elinin koyduğu yasaklar atmosferine girmek de aynı şeydir.

Âdem (aleyhisselâm), şahsî hayatında açtığı böyle bir gediği, ceyhun ettiği gözyaşlarından meydana getirdiği ummanlar içinde yüze yüze aşabilmişti. Şeytan ise, başaşağı düştüğü

o günah gayyasından kurtulamadı ve helâk olup gitti.

Ve daha “Nice servi revan canlar / Nice gül yüzlü sultanlar / Nice Hüsrev gibi hanlar / Ve nice tâcdarlar.” böyle ilk bir adımla günah deryasına yelken açtı, bir daha da geriye dönmeye muvaffak olamadılar…

Kur’ân bize şu duayı öğretiyor:

“Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalblerimizi kaydırma. Bize katından bir rahmet ver, şüphesiz Sen, çok bağış yapansın.”107

Farkına varmadan insanın kalbi kayar, hayatı istikametini kaybeder, zevki-şevki söner, geceleri bir ölünün gecele-

ri gibi geçer. Öyle ki gecesinin siyah zülüfleri üzerinde ne bir

“âh” ne de iki damla gözyaşı bulunur. Çünkü kalbî ve ruhî hayat tamamen dumura uğramış ve bu mevzuda bir duraklama, donma ve humûdet başlamıştır.

İşte insan bu duruma düşmekten korkmalıdır. Kalbin dalâlete doğru çevrilmeye başlaması, ebedî hasretin ilk sinyalleridir. Çok kere bu hâle sebebiyet veren de yine işlenen herhangi bir günah olmaktadır. Zira her bir günah içinden küfre giden bir yol vardır. İşlenen her günah, her hata, insanı Allah’tan uzaklaştırıp, küfre yaklaştırır. Günah küfür demek değildir. Fakat her günah işleyen, bilmelidir ki, küfre doğru bir adım atmış ve Allah’tan da bir adım uzaklaşmıştır.

Bu mevzuda günahın en küçüğü dahi bir korku sebebi, bir korku vesilesidir. Ancak bütün bunlar beşere ait korkulardır. Meleklere gelince onlar bu türlü korku ve endişelerden münezzeh ve müberradırlar. Ancak onlarda da bir korku vardır. Bu ise, Cenâb-ı Hakk’ın celâline karşı duyulan korku cinsindendir ki, buna “iclâl” denilir.

“İclâl”, Allah’ın azametini görme korkusudur. Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyuruyor ki:

107 Âl-i İmrân sûresi, 3/8.

Melekler 161

“Semada Cenâb-ı Hak bir emir ferman edeceği zaman semalar titrer ve tarrakalar çıkarır. Melâike-i kiram ne olduğunu hisseder ve hepsi secdeye kapanır. Başını ilk kaldıran Hz. Cibril olur. Başını kaldırır ve Rabbinden emir telakki eder. Daha sonra da diğer melekler başlarını kaldırır ve:

Rabbimiz ne dedi yâ Cibril, derler. Cibril şu cevabı verir:

Hak söylüyor Rabbimiz. Aliyy ve Kebir olan O’dur.”108

Kenzü’l-ummâl’de Taberânî’nin rivayet ettiği bir başka hadislerinde de Resûl-i Ekrem şunu ifade buyuruyorlar:

“Yedi kat semada bir adım, bir karış, hatta bir avuç yer yoktur ki orada kıyama durmuş veya rükûa varmış veya secdeye kapanmış bir melek olmasın. Kıyamet günü de bütün melekler başlarını kaldırır, Rabb-i Kerimlerine doğru teveccüh eder, bakar ve ‘Sana hakkıyla kulluk yapamadık ey Mâbud!’ derler.”109

Evet, bunu devamlı rükû, secde ve kıyamda bulunan melekler söylüyor ki, bu bir iclâl ve i’zam korkusudur.

İbn Kesir’in de işaret ettiği bu hadisler, yaratıldığı günden beri kıyamda, rükûda, secdede duran meleklerin varlığına delâlet etmektedir.110

Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlatıyor:

“Miraç gecesi belli bir noktada, Hz. Cibril’i eskimiş bir elbisenin perişaniyetinde gördüm. (Âdeta o noktaya vardığında ayaklarının bağı çözüldü. Eskimiş bir elbise gibi yığıldı kaldı.) Allah korkusu onu bu hâle getirmişti. O zaman bir meleğin Cenâb-ı Hakk’ı nasıl bildiğini anladım. Bir ara Cibril’e döndüm ve ‘Hiç Rabbini gördün mü?’ diye sordum. Birdenbire irkildi,

108 Heysemî, Mecmeu’z-zevâid, 7/94-95.
109 Ali el-Müttakî, Kenzü’l-ummâl, 10/367.
110 İbn Kesir, el-Bidâye ve’n-nihâye, 1/38.

162 Varlığın Metafizik Boyutu

neredeyse yıkılacaktı. Ve bana şu cevabı verdi: ‘Nasıl olur yâ Muhammed? Rabbimle aramda nurdan 70 perde vardır. Bir lahza yaklaşsam, bir adım atsam yanar kül olurum.’”111

Miraca gidilirken Cibril, Efendimiz’e bir binek getirmişti. Adı Burak idi bu bineğin. Ancak hem bineğin kendisi hem de ona nasıl binildiği bizce meçhuldür. Zaten gidilen ve gezilen yerler de meçhuldür. Sanki Efendimiz, bu bilinmez binekle, bilinmeyen âlemlere yelken açmıştır. Ancak Burak, neşvesinden dolayı biraz serkeşçedir. Bir ara Cibril ona yaklaşır ve kulağına eğilerek: “Ne yapıyorsun böyle? Sana şimdiye kadar böyle bir süvari binmemiştir!” der. Ve olan o esnada olur. Burak tepeden tırnağa ter içinde kalır.112

İşte, daha önce söylediğimiz, Efendimiz’in şevk ve iştiyak içinde, o ana kadar görmediği âlemleri müşâhede etti-

ği esnada Cibril’e “Rabbini hiç gördün mü?” sualine karşı onun haşyet ve dehşet içinde verdiği cevap ve işte Burak’ın Efendimiz’in vasfını işitir işitmez takındığı hâl! Bunlar hep birer irfan ve hep birer haşyet örneğidir.

Bu bir melek haşyetidir. Cenâb-ı Hakk’ın azametine karşı meleğin duyduğu saygı budur. Hâlbuki onlar, hiçbir işlerinde isyan etmezler ve kendilerine ne emrolunursa onu da aynen yaparlar. Buna rağmen onların haşyeti böyle olursa, ya her hâli günah bizlerin hâli ve haşyeti nice olmalıdır! Zaten Efendimiz’in bu vak’aları nakletme hikmetlerinden biri de bize bu şuuru aşılamak içindir.

Dünya ve ahirette meleğe enîs olmak isteyenler şimdiden karakterlerini melekleştirmelidirler. Bu da ancak onlar

111 Aliyyü’l-Kârî, Şerhu’ş-Şifa, 1/434.

112 Heysemî, Mecmau’z-zevaid, 1/328; Kâdı İyâz, eş-Şifa, 1/161.

Melekler 163

gibi yaşamakla mümkündür. İçinde meleklere benzer haşyet yaşamayanların ise bu hâli kazanması oldukça zordur.

b. Haşyette Melekleşenler

Dünyada korkanlar, ahirette korkudan emin olacaklardır. Onun içindir ki bir hadis-i kudsîde: “İki emniyeti ve iki korkuyu bir arada toplamam.”113 buyrulmaktadır. Bu mesele ile alâkalı olarak Buhârî ve Müslim’de Efendimiz tarafından şöyle bir hâdise nakledilir:

Geçmiş ümmetlerden birinde, ehlullahtan (Allah’ın veli kulu) bir zat vefat edeceği zaman çocuklarına vasiyette bulunur ve “Ben öldüğümde cesedimi yakın, külünü de savurun!” der. Adam ölünce evlâtları babalarının dediğini yaparlar. Cenâb-ı Hak bu kulu karşısına alır ve cesedini niçin yaktırdığını sorar. Kul: “Senin korkundan yâ Rab!” cevabını verir. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak ona: “Ben de seni affettim.” karşılığında bulunur. 114

Hz. Muaviye (radıyallâhu anh), Asr-ı Saadet’in en büyük siyasî dâhilerinden birisidir. İstenmeyen pek çok hâdiseye karışmıştır; ancak bu durumdan kendisi de memnun değildir.

Vefat edeceği an çocuklarını yanına çağırır. Kalbinin üzerinde sakladığı küçük bir keseyi çıkarır. İhtimamla açar. İçinde birkaç kıl ve birkaç tırnak vardır. Bunları çocuklarına gösterir ve şöyle der:

“Evlâtlarım! Ben, Resûl-i Ekrem (aleyhisselâm) ile beraber bulundum. Ona sahabi olma şerefine erdim. Bir gün tıraş olurken herkes gibi ben de yere dökülen mübarek kıllarından ka-

113 İbn Hibban, es-Sahih, 2/406; Heysemî, Mecmau’z-zevaid, 10/308.

114 Buhârî, tevhid 35; Müslim, tevbe 25, 27.

164 Varlığın Metafizik Boyutu

pabildiğim kadar aldım. Tırnaklarını keseceği anı gözetledim ve yine onlardan birkaçını alma imkânına sahip oldum. Ömrüm boyunca bunları mukaddes bir emanet olarak sakladım. Şimdi ölümüm yaklaştı. Uzuvlarım birbirine veda etmek üzere. Vücut viranesi yıkılıyor. Felek adım adım sûra yaklaşıyor. Arş-ı emanımdan sûr sesi gelmeye başladı. Size vasiyetim şudur: ‘Beni kabrime koyarken bazı azalarımın üzerine bu mübarek kıl ve tırnaklardan yerleştirin. Öyle inanıyorum ki Rabbimin huzuruna bunlarla gidersem kurtulabilirim.’”115

İşte her sahabinin endişe ve korkusu! Hz. Muaviye ki, onun devrinde nice ülkeler fethedildi. İslâm ordusu İstanbul surlarına kadar dayandı. Kıbrıs o devrede İslâm diyarı oldu. “Türk’ün sahabisi” diyebileceğimiz Ebû Eyyub el-Ensârî Hazretleri İstanbul’a onun devrinde geldi. Ancak o bütün bu olanlara bel bağlamıyordu. Şefaatini umduğu tek şey, Efendimiz’e ait mübarek tırnak ve tüylerin kendisiyle beraber bulunacak olmasıydı.

Bu bir anlayış meselesidir. Dinde yeri vardır-yoktur, burada onun münakaşasını yapacak değiliz. Belki bunlar şifreyi çözen davranışlardır. Rahmet, bu şifrenin çözülmesiyle ihtizaza gelecektir. Nitekim kendini yaktıran adam da şeriata göre amel etmiş değildir. Fakat onun korku ve endişe yüklü bu ameli kurtuluşuna sebebiyet vermiştir.

Melekler de, melekleşmiş insanlar da “haşyet” içindedirler. Çünkü onlar “Allah”ı bilmekte ve O’nu tanımaktadırlar. Bu mânâya işaret içindir ki Kur’ân’da “Allah’a karşı en çok haşyet içinde olanlar, Allah’ın âlim kullarıdır.”116 buyrulmaktadır. Allah’ı bilen, elbette O’na karşı haşyet içinde olacaktır.

78 İbn Manzûr, Lisanü’l-arab, 10/496; İsfahânî, Müfredat, s. 82.
79 Tahrim sûresi, 66/6.
80 Nesâî, işretü’n-nisâ 10; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 3/128, 199, 285.
81 Tirmizî, daavât 127.

82 Buhârî, ezan 126; Ebû Dâvûd, salât 119; et’ime 52; Tirmizî, salât 179; daavât 55; Nesâî, iftitah 19, 36; tatbik 22; Dârimî, et’ime 3.

83 Buhârî, hayz 17; enbiyâ 1; kader 1; Müslim, kader 5.

84 Buhârî, bedu’l-halk 6; enbiyâ 1; kader 82; tevhid 28: Müslim, kader 1; Ebû Dâvûd, sünnet 16; Tirmizî, kader 4; İbn Mâce, mukaddime 10.

85 Buhârî, bedü’l-halk 11; vudû 8; nikâh 66; daavât 55; tevhid 13; Müslim, nikâh 116; Ebû Dâvûd, nikâh 45; Tirmizî, nikâh 6; İbn Mâce, nikâh 27.

115 İbn Esir, Üsdü’l-ğâbe, 4/433-436; İbn Hacer, el-İsâbe, 3/473.

116 Fâtır sûresi, 35/28.