MELEKLERİN TEMESSÜLÜ

D. MELEKLERİN TEMESSÜLÜ

1. KUR’ÂN’DA MELEKLERİN TEMESSÜLÜ

Temessül, Arapça bir kelime olup, bir şeyin belli şekil ve surete bürünmesi mânâsına gelir. Meleklerin temessülü ise, onların cismanî bir şekil alarak bizlere görünmesi demektir. İşte bu mânâda meleklerin temessül ettiğine dair pek çok misal vardır.

Kur’ân, çeşitli vesilelerle bize bu türlü temessülleri haber verir. Meselâ, Hz. İbrahim’e melekler insan suretinde gelip misafir olmuşlardır. Kur’ân’da bu hâdise şöyle anlatılır:

“İbrahim’in ikram gören konuklarının haberi sana geldi mi? Bir zaman onun yanına girmişler ‘Selâm!’ demişlerdi.

‘Selâm, siz tanınmamış bir topluluksunuz.’ dedi (ve konuklarına yemek hazırlamak için) gizlice ailesinin yanına gitti, semiz bir buzağı getirdi. Onu önlerine yaklaştırdı, ‘Yemez misiniz?’ dedi. (Yemediklerini görünce) onlardan içine bir korku düştü. ‘Korkma!’ dediler ve ona ‘Bilge’ bir oğlu olacağını müjdelediler. Karısı (Sâre), çığlık içinde geldi. (Hayretten elini) yüzüne vurarak: ‘(Ben) kısır kocakarı(yım, benden nasıl çocuk olur?)’ dedi. Dediler ki: ‘Rabbin böyle dedi. O hüküm ve hikmet sahibi Alîm’dir.’”216

Aynı hâdise bir başka yerde şu şekilde anlatılır:

“Elçilerimiz İbrahim’e müjde getirdikleri zaman ‘Selâm!’ dediler. O da ‘Selâm!’ dedi; çok durmadan, hemen kızarmış bir buzağı getirdi. Ellerinin buzağıya uzanmadığını görünce durumlarını beğenmedi ve onlardan ötürü içine bir korku düştü.

‘Korkma, dediler, biz Lut kavmine gönderildik.’ Ayakta durmakta olan karısı güldü. Biz de ona İshak’ı müjdeledik. İshak’ın ardından da (torun) Yakub’u. (İbrahim’in karısı); ‘Vay, dedi, ben bir kocakarı, bu koca da bir pîr iken doğuracak mıyım? Bu, cidden şaşılacak bir şey!’ (Elçi melekler) dediler ki: ‘Allah’ın işine mi şaşıyorsunuz? Allah’ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizde ey ev halkı! O, övülmeye lâyıktır. İyiliği boldur.’”217

Hâdisenin devamını Kur’ân bize şöyle anlatır:

“İbrahim’den korku gidip kendisine sevinç gelince, Lut kavmi hakkında bizimle mücadele etmeye başladı. (Elçilerimize onlardan azabı kaldırmalarını veya hafifletmelerini rica ediyordu.) Çünkü İbrahim, gerçekten halimdir, içlidir, Allah’a dönüp yalvarandır. (Melekler): ‘Ey İbrahim, dediler, bundan vazgeç. (Boşuna uğraşma) Zira Rabbinin emri gelmiştir. Mutlaka onlara, geri çevrilmez azap gelecektir.’”218

Hâdisenin başka bir kesiti de Ankebût sûresinde şöyle anlatılır:

“(İbrahim): ‘Ama orada Lut var!’ dedi. ‘Biz orada kimin bulunduğunu daha iyi biliriz. Onu ve ailesini kurtaracağız. Yalnız karısı (azapta) kalacaklardandır.’”219

Melekler Hz. Lut’a gelirler. Hepsi de göz kamaştıracak kadar güzel birer delikanlı şeklindedir. Hz. Lut onların gelişinden ve kavminin ahlâksızlıkları sebebiyle onu mahcup edecek davranış sergileyeceğinden ciddî şekilde endişe duyar ve içi daralır. Hâdiseyi Kur’ân’dan takip edelim:

“Elçilerimiz Lut’a gelince, onlar yüzünden kaygılandı, (çünkü elçiler genç delikanlı şeklinde gelmişlerdi) onlar için içi daraldı, ‘Bu çetin bir gündür!’ dedi. Daha önce de kötü işler yapmakta olan kavmi koşarak ona geldiler. Lut: ‘Ey kavmim, işte kızlarım onlar sizin için daha (güzel, daha) temiz! Allah’tan korkun, konuklarım içinde beni rezil etmeyin! İçinizde aklı başında bir adam yok mu sizin?’ dedi.

Dediler ki: ‘Senin kızlarında bizim bir hakkımız olmadığını bilirsin. Ve sen bizim ne istediğimizi de pekâlâ bilirsin!’

(Lut:) ‘Keşke size karşı dayanacak bir gücüm olsaydı. Yahut da çok sarp bir kaleye sığınabilseydim!’ dedi. Melekler dediler ki; ‘Ey Lut! Biz senin Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar. Gecenin bir kısmında aileni yürüt; içinizden, karından başka hiç kimse geri kalmasın. Çünkü ötekilerine erişen azap ona da erişecektir. Onlara vaad edilen azap zamanı sabah vaktidir. Sabah yakın değil mi?’”220

Hz. Meryem’e melek, kusursuz bir insan suretinde temessül etmiştir. Kur’ân bu hâdiseyi de şöyle kıssa etmektedir:

“Kitapta Meryem’i de an. Bir zaman o ailesinden ayrılıp doğu yönüne bir yere çekilmişti. Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti. Biz de ruhumuzu (Cebrail’i) ona gönderdik. O, ona kusursuz bir insan şeklinde temessül etti.

Meryem: ‘Ben senden Rahmân’a sığınırım. Eğer Allah’tan korkuyorsan (bana dokunma)!’ dedi.

(Ruh): ‘Ben, dedi, sadece Rabbinin elçisiyim. Sana tertemiz bir erkek çocuğu hediye edeyim diye (geldim.)’

(Meryem): ‘Benim nasıl oğlum olur, dedi, bana bir insan dokunmadı ve ben bir kahpe de değilim.’

(Ruh): ‘Öyledir, dedi, Rabbin: ‘Bana kolaydır. Onu insanlara bir mucize ve bizden bir rahmet kılmak için (bunu yapacağız)’ dedi.’ Ve iş olup bitti.”221

Bu misallerde hep meleğin veya meleklerin temessüllerinden bahsedilmektedir. Melekler öyle bir şekle girip, surete bürünmektedirler ki, muhatapları onları aynen bir insan gibi görüp hissetmektedir. Onun içindir ki, Hz. İbrahim, gelen misafirlerine ziyafet hazırlamış ve yine onun içindir ki, Hz. Lut misafirlerine karşı mahcup olmamak için çırpınıp durmuştur. Hâlbuki gelenler melektir. Yemez, içmezler ve onlarda erkeklik-dişilik yoktur. Biz bu âyetlerin işaretinden anlıyoruz ki, temessül, ayniyete yakın bir misliyet çerçevesi içinde vuku bulmaktadır.

2. HADİSLERDE MELEKLERİN TEMESSÜLÜ

a. Dıhyeleşen Cibril (aleyhisselâm)

Birçok hadis ve müşâhede de bu hususu teyit eder mahiyettedir. Şimdi de bunlardan bazılarını nakledelim:

Müttefakun aleyh bir hadis-i şerifte Hz. Ömer (radıyallâhu anh) şunları anlatıyor:

“Allah Resûlü’nün huzurunda oturuyorduk. Beyaz elbiseler içinde tanımadığımız bir yabancı geldi. Üzerinde yolculuk alâmeti de yoktu. Efendimiz’den izin istedi. ‘Yaklaşabilir miyim yâ Resûlallah?’ dedi. Ve bu ifadesini üç defa tekrar etti. Her izin alışta Allah Resûlü’ne biraz daha yaklaşıyordu. Sonra ellerini dizlerine koydu ve Efendimiz’e soru sormaya başladı:

‘İman nedir?’ Allah Resûlü cevap verdi:

‘İman, senin Allah’a, meleklere, kitaplarına, peygamberlerine, kadere, hayır ve şerrin Allah’tan geldiğine ve ahiret gününe inanmandır.’

‘İslâm nedir?’

‘Allah’tan başka ilâh olmadığına şehadet getirmen, namaz kılman, oruç tutman, zekât vermen ve hacca gitmen.’

‘İhsan nedir?’

‘Senin Allah’ı görüyor gibi kulluk etmen. Sen O’nu görmesen de O seni görmektedir.’

Allah Resûlü’nün verdiği her cevaptan sonra yabancı صَدَقْتَ ‘Doğru söyledin!’ diyor ve Allah Resûlü’nü tasdik ediyordu. Biz ise olanları hayret içinde seyrediyorduk. Ve içimizden, ‘Hem soruyor hem de tasdik ediyor!’ diye geçiriyorduk. Son olarak da kıyamet ile ilgili bir soru sordu:

‘Kıyamet ne zaman kopacak?’ dedi. Efendimiz bu soruya: ‘Şu anda kendisine soru sorulan, sorandan fazla bir şey bilmiyor.’ cevabını verdi. Ardından da kıyamete ait bazı alâmetleri saydı.

Adam bunu da dinledikten sonra kalktı ve gitti. Birkaç kişi arkasından çıkıp baktı, fakat yolcu ortada görünmüyordu.

Allah Resûlü bize, bu gelenin kim olduğunu bilip bilmediğimizi sordu. ‘Allah ve Resûlü bilir.’ diye cevap verdik. Ve şöyle buyurdu: ‘O, Cibril’di. Size dininizi öğretmek için geldi.’ ”222

Cibril bazı kere vahyi insan suretine bürünerek getirirdi. Bu vahiy şekli, Efendimiz’e de en hafif geleniydi. Sahabe onu Dıhyetü’l-Kelbî’ye benzetirdi. Hâlbuki o anda Dıhyeleşen Cibril’di…

b. Meleklerle Hemdem Olan Sahabiler

Üseyd b. Hudayr (radıyallâhu anh) anlatıyor:

Vakit geceydi. Kur’ân okuyordum. Atım kişnemeye başladı. Öyle ki, yakınında uyumakta olan oğlum Yahya’ya zarar verecek diye korktum ve sustum. Ben susunca atın kişnemesi durdu. Ben tekrar Kur’ân okumaya başladım, at da kişnemeye başladı.. ben susunca da durdu ve bu durum birkaç kere tekrar etti. Kur’ân okumayı bıraktım, zira at Yahya’ya zarar verecekti.

Tam bu esnada başım yukarıya doğru çevrildi; bulutsu bir ışık kümesinin yukarıya doğru çıktığını gördüm! Çıktı çıktı ve gözden kayboldu. Sabah gelip gördüklerimi ve başımdan geçen hâdiseyi Allah Resûlü’ne anlattım. Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) de, “Kur’ân okumaya devam etseydin, onlar da orada bekler ve seni dinlerlerdi.”223 buyurdular.

Sahabe-i kiramdan Hanzala henüz evlenmişti. Ve Uhud’a da yıkanamadan çıkmıştı.. derken Uhud’da şehit oldu. İslâm ordusu geri dönünce hanımı gelip Allah Resûlü’ne durumu sordu. İki Cihan Serveri cevap verdi: “Birinci kat semada teneşir tahtası kuruldu.. ve Hanzala’nın nâşı orada melekler tarafından yıkandı…”224

Hanzala ki, cihad emrini duyunca hanımını yatakta bırakıp koşmuştu. Yıkanmaya dahi vakit bulamamıştı. Evet, Allah Resûlü’nün emrine itaatte bu zirveyi tutanlara Cenâb-ı Hak ayrı bir teveccühte bulunuyor ve Hanzala’nın nâşı meleklerce yıkanıyordu.

Sa’d b. Muaz, ensarın ulularındandı. Mus’ab dergâhında gelip iman etmiş ve ardından da Müslümanlığı en kâmil mânâda temsile koyulmuştu.

Hendek’te, Allah Resûlü’nün önünde göğsünü siper etmiş, savaşırken tali’siz bir ok gelip şahdamarına saplanmıştı ve o gün çok kan kaybetmişti. Allah Resûlü Sa’d b. Muaz’a ayrı bir önem veriyordu. Hastalığı esnasında onu birçok defalar ziyaret etti. Gel gör ki, Sa’d b. Muaz aldığı bu derin ve onulmaz yara sebebiyle her gün ahirete biraz daha yaklaşıyordu.

Acı haberi Cibril ulaştırdı. “Sa’d b. Muaz’ın vefatıyla Arş lerzeye geldi!” dedi. Allah Resûlü yerinden fırladığı gibi koşmaya başladı. Sahabe de ardından koşuyordu.. kimisinin ridası düşüyor, kimisinin takunyası ayağından fırlıyordu. Allah Resûlü’ne yetişmek âdeta mümkün olmuyordu. “Bizi yordun yâ Resûlallah!” dediler. Niçin bu kadar acele edildiğini bilemediklerinden böyle diyorlardı.

Allah Resûlü acelesinin sebebini izah etti: “Melekler bizden önce yetişir, Hanzala’yı yıkadıkları gibi Sa’d’ın cenazesini de yıkarlar ve biz bu pâyeden mahrum kalırız diye korktum ve onun için acele ettim.” dedi. Cenaze namazında Allah Resûlü ayaklarının ucuna basarak yürüyordu. Sebebini soranlara, “O kadar çok melek var ki, adım atacak yer bulamıyorum.” diyordu.225

c. Melekler Ordusu

Hendek muharebesinde İslâm ordusu, düşmanlar tarafından çepeçevre kuşatılmıştır. Önde Kureyş müşrikleri arkada ise her an kötülük yapmaları muhtemel çeşitli Yahudi kabileleri.. savaş bütün şiddetiyle devam ediyor. Bir ara Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem): “İçinizde, Ebû Süfyan tarafına geçip onların durumundan bize haber getirecek birisi yok mu?” buyurdu. Fakat şahıs açıkça belirlenmediği için Allah Resûlü’nün teklifine kimse cevap vermedi. Belki de hiç kimsenin yerinden kalkacak dermanı yoktu.

Bunun üzerine Efendimiz, Huzeyfe’ye (radıyallâhu anh) ismiyle seslendi: “Kalk, git. Ebû Süfyan ve ordusu hakkında bize haber getir!” dedi. Ardından da “Sakın gidip gelirken herhangi bir hâdiseye sebebiyet verme ve onlara görünme!” diye tenbihte bulundu.226

Hâdisenin gerisini bizzat bu şanlı sahabiden dinleyelim:

“Ben hemen yerimden fırlayıp kalktım. Sanki o yorgun-argın insan ben değilmişim gibiydi.. öyle zindelenmiş, öyle canlanmıştım. Yola koyulduğumda hava gül gülistandı. Âdeta güneş başımı yakıyordu. Hâlbuki karşı tarafa geçtiğimde bir de ne göreyim, ortalık kızıl kıyamet. Fırtına her şeyi önüne almış sürüklüyor.. kazanlar devriliyor, çadırlar uçuşuyor, insanlar oraya-buraya koşuşuyor.. bu arada Ebû Süfyan’ın sesini duydum, ordusuna şöyle bağırıyordu: “Muhkem bir yerde değilsiniz. Göçe hazırlanın. Ben göç ediyorum!”

Bir ara Ebû Süfyan’ı karşımda buldum. Sırtı bana dönüktü. O anda içimden Allah Resûlü’nün bu amansız düşmanını öldürmek geçti... Tam elimi sadağıma atmış idim ki, Efendimiz’in “Sakın bir hâdiseye sebebiyet verme!” sözü aklıma geldi ve niyetimden vazgeçtim.

İş anlaşılmıştı. Kureyş, büyük bir bozgun içinde ric’ata hazırlanıyordu. Bu durumu Allah Resûlü’ne müjdelemek için hemen geriye döndüm. Yolda, atlarını belli bir istikamete doğru mahmuzlamış giden sarıklı süvariler gördüm. Hiçbirini de tanımıyordum. Bana “Sahibine selâm söyle, müşriklerin haklarından geldik!” dediler ve yanımdan geçip gittiler.

Allah Resûlü merakla beni bekliyordu. Durumu olduğu gibi aktardım. Beni bir battaniyeye sarıp ısıttılar. Zira soğuk iliklerime işlemişti. Hâlbuki bu tarafta hava yine gül gülistandı. İki Cihan Serveri getirdiğim habere çok sevindi. Hemen iki rekât şükür namazı kıldı. Melekler kâfirlerin altını üstüne getirmiş ve onları perişan etmişlerdi... Benimle selâm gönderen süvariler de onlardı…”227

Hz. Âişe Validemiz anlatıyor:

Hendek muharebesinden dönülmüştü. O esnada ben hücremde bulunuyordum. Dışarıda bir ses duydum. Allah Resûlü tam kapının önünde birisiyle konuşuyor ve eliyle karşısındaki şahsın üzerindeki tozu toprağı siliyordu. Muhatabı, Allah Resûlü’ne:

“Yâ Resûlallah, silâhınızı bıraktınız mı? Ama biz melekler topluluğu henüz silâhlarımızı bırakmadık. Allah (celle celâluhu) Sana, Kurayzaoğulları üzerine yürümeni emir buyuruyor.” dedi.228

Allah Resûlü içeriye girince sordum: “Yâ Resûlallah, kiminle konuşuyordun?” “Cibril’le.” buyurdu. “Rabbimin emrini tebliğe gelmişti...”

Sahabi öbek öbek Benî Kurayza’ya doğru giderken, yağız bir delikanlı görürler. O da atını mahmuzlamış ve Benî Kurayza’ya doğru gitmektedir. İpek kadifeden eyeri olan beyaz bir katırın üstündedir. Görenler onu ilk önce Dıhye’ye (radıyallâhu anh) benzetmiştir. Durumu Allah Resûlü’ne söylerler.

Şöyle cevap verir: “O, Cibril’di.. bizden önce gidip Benî Kurayza’nın kalbine korku ve panik saldı.. onların mâneviyatlarını sarstı, ümitlerini bitirip tüketti...”229

d. Sarıklı Süvariler

Bir sahabi heyecanla, Bedir’de başından geçen bir hâdiseyi Allah Resûlü’ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlatıyor: “Yâ Resûlallah, bir ara alt edemeyeceğim kadar güçlü bir kâfir beni önüne katmış kovalıyordu. Tam bana yetişecekti ki, أُقْدُمْ حَيْزُومُ ‘Hayzum, ilerle!’ diye bir ses, sonra da müthiş bir kamçı şakırtısı duydum. Arkama döndüğümde bir de ne göreyim! Kâfir upuzun yerde yatıyor. Başında bir kamçı yarası vardı. Fakat o ses ve kamçının sahibi ortalıkta görünmüyordu.”

Allah Resûlü bu sahabinin anlattıklarını dinledikten sonra şöyle buyurdu: “O, Cibril’di. Hayzum onun atının adıdır. Uhud’a, mü’minlerin imdadına koşmak için gelmişti...”230

Ebû Râfi anlatıyor: Mekke müşrikleri, Bedir’den hezimetle geri dönmüştü. Ben Zemzem kuyusunun kıyısında Müslümanların kullanacakları oklara temren yapıyordum. Bir ara Ebû Leheb geldi, sırtı bana dönük oturdu. Çok heyecanlıydı. Ebû Süfyan’ı görünce hemen yanına çağırdı: “Yeğenim, hele anlat nasıl oldu?” dedi. Ebû Süfyan anlatmaya başladı:

“Vallahi amca, dedi, ben Ficar savaşlarında da bulundum, fakat Bedir’de gördüklerimi hiçbir yerde görmedim... Biz onlara boyunlarımızı uzatıverdik... Onlar da istediklerini öldürdü, istediklerini de esir ettiler. Zira bizim karşı koyacak dermanımız yoktu... Gökle yer arasını beyaz elbiseli, sarı sarıklı yağız gençler, atak süvariler doldurmuştu. Bunlara ne ok, ne kılıç işliyordu...”

Ben, Ebû Süfyan’ın dediklerini duyunca saklandığım yerden fırladım ve “Vallahi bunlar meleklerdir!” dedim. Ebû Leheb zaten burnundan soluyordu... O sinirle üzerime saldırdı ve bana bir tokat vurdu. Ümmü Fazl, hâdiseyi görmüştü. Hemen yanımıza geldi ve Ebû Leheb’e “Efendisi burada yok diye suçsuz bir adamı dövüyorsun öyle mi?” dedi ve elindeki yayı Ebû Leheb’in kafasına geçiriverdi. Ebû Leheb aldığı bu yara ile kanlar içinde evine döndü, ertesi gün hastalandı ve bir hafta sonra da öldü...231 Belki de onu Bedir hezimetinin kederi öldürmüştü.

Zübeyr b. Avvam, Allah Resûlü’nün “Havarim” dediği yiğit sahabi... Bedir’de başına sarı bir sarık dolamıştı. O gün Cibril de aynı kıyafete bürünmüştü... Bir ara Efendimiz’in yanına geldi ve bütün meleklerin bugün Zübeyr gibi başlarına sarı sarık doladıklarını söyledi.. âdeta, gök yer o gün Zübeyrlerle doluvermişti.232

Bedir’de, Uhud’da, Huneyn’de çok açık ve seçik olarak melekler bizzat göründükleri gibi, Çanakkale’de, Kıbrıs’ta, Afganistan’da ve İslâm’ın yüce adının yükseltilmesi için kavga verilen daha nice yerlerde melekler görülmüş ve müşâhede edilmiştir. Bu çeşit melâikeye ait temessüller sayılamayacak kadar çoktur. Bütün mesele, meleklerin bulunabilecekleri zemini, bizlerin hazır hâle getirmesidir. Bu yapıldığı takdirde melekler yine gelir, içimizde arz-ı endam eder ve bizlere de görünürler.

DİPNOTLAR

215. Buhârî, edeb 96; Müslim, birr 165; Tirmizî, zühd 50; daavât 98.
216. Zâriyât sûresi, 51/24-3O.
217. Hud sûresi, 11/69-73.
218. Hud sûresi, 11/74-76.
219. Ankebût sûresi, 29/32.
220. Hud sûresi, 11/77-81.
221. Meryem sûresi, 19/16-21.

222. Buhârî, iman 37; tefsir (31) 2; Müslim, iman 5, 7; Nesâî, iman 5, 6; İbn Mâce, mukaddime 9.

223. Buhârî, fezâilü’l-Kur’ân 15; Müslim, müsafirin 242; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 3/81.

227. İbn Kesir, el-Bidâye ve’n-nihâye, 4/115.

228. İbn Hişam, es-Sîratü’n-nebeviyye, 3/244-245; İbn Kesir, el-Bidâye ve’n-nihâye, 4/118-128.

229. Beyhakî, Şüabu’l-iman, 5/175; İbn Hişam, es-Sîratü’n-nebeviyye, 3/244-245.

230. Müslim, cihad 58; Said b. Mansur, Kitabu’s-sünen, 2/359.

231. İbn Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ, 4/73-74; Muhammed b. Yusuf es-Salihî, Sübülü’l-hüdâ ve’r-reşad, 4/67.

232. İbn Sad, et-Tabakâtü’l-kübrâ, 3/103; İbn Esir, Üsdü’l-gâbe, 2/97-100; İbn Hacer, el-İsâbe, 2/555; Bezzar, el-Müsned, 6/328.