2-2. GÜN

05.10’da sabah namazına duruldu. 05.30 civarında biten namazdan sonra, evde bulunanlar istirahata çekildiler. Sabah kahvaltısı saat 8.00’de idi; fakat yıllardır gece istirahatinden neredeyse tamamen mahrum bulundukları için, yine rahatsızlıkları sebebiyle kahvaltıya inemediler.

***

RAHATSIZLIKLARI

Hocaefendi, bir defasında kendilerinin de buyurdukları ve tanıyanlarının da ifade ettiği üzere, gençlik günlerinden beri çok fazla ilaç kullanmaktadır. Bununla alâkalı olarak, belki yapılmaması gereken bir dua olduğu, hattâ bu konuda çok itimat ettiği bir âlim-fâzıl zat da ikaz da buyurduğu halde, gençliğinde, “Ya Rabbi, benim vücuduma öyle rahatsızlıklar ver ki, gençlik duygu ve arzularına vakit bulamayayım” diye dua ettiğini söylemişlerdi. Denebilir ki, hemen bütün hastalıklar vücudunda tavattun etmiş, her biri belli bir süre konuk kaldıktan sonra gitmiş, yerlerine başkaları gelmiştir. Gençliğinde, el, yüz ve ayakları dahil, bütün vücudunda belli rahatsızlıklar, yaralar meydana gelmiş.

Hocaefendi bir defasında:

Bu yaraların kabuklarını yüzdüğümde, bütün vücudumun derisi soyulur gibi olurdu. Yaralar, acımasının yanısıra çok da fazla kaşınırdı. Biraz rahatlamak için merhem sürerdim; fakat o da öyle yakardı ki, odamda en az yarım saat dört dönerdim. Böyle 15 yıl kadar devam etti.

Sonra bir hadise dolayısıyla sıkıntı bastı. O sıkıntı anında, çok ama çok fazla terledim. Bu yara hastalığımın dermanı bu oldu; veya böyle bir hadise onun geçmesine sebep olacakmış. Attığım o kadar terden sonra, o yaralarım elhamdülillâh tamamen geçti.

şeklinde anlatmışlardı.

Hocaefendi, askerde iken siroza dönüşen ciddî bir sarılık geçirmiş. Sindirim rahatsızlıkları, hayatının hiçbir döneminde eksik olmamış. Yine bir dönem, sağ bacağı tahammül edilmez derecede ağrılar yapıyormuş.

Bu rahatsızlıkları hakkında da, bir sohbet esnasında şunları söylemişlerdi:

Ayağa kalkamıyor, hattâ oturamıyordum. Abdest alırken arkadaşlar yardım ediyorlardı. İzmir’de ortopedist bir doktor getirdiler. Çok sert ve mizacı ters bir adamdı. Muayene esnasında da sert davrandı ve canımı çok acıttı. Ameliyat gerektiğini söyledi. Fakat sertliği ve haşinliği çok canımı sıkmıştı. “Allah, beni sana muhtaç etmeyecek ve bu hastalığıma şifa verecek” dedim. Doktor da kızdı gitti.

Bir başka gün de hastanede muayene ettiler. Çıktığımda, doktorların kendi aralarında konuşmalarını duydum. Ayağın kesilmesi gerektiğini söylüyorlardı. Önce içimden bir ürperti geçti. Sonra, Epiktetos gibi kendi kendime, “Fethullah, bugüne kadar iki ayağın vardı ve Allah’ın lûtfettiği bu iki ayağı kullanıyordun. Yâ Rabbi, bundan sonra Sana tek ayakla kulluk ederim. Sana Hamdolsun!” dedim.

Hastaneden geldikten sonra, ağrıyan yerlerine bir süre zeytin yağı sürüyor ve bildikleri dualardan okuyorlar. Allah, o rahatsızlığına da şifa veriyor.

Hocaefendi, şeker rahatsızlığını 12 Eylül sürecinde hissediyor. Kalb rahatsızlıkları da aynı dönemde ortaya çıkıyor. Şu son dönemde, bu rahatsızlıklarının bir komplikasyonu olarak bilhassa sağ kolunda şiddetli ağrılar, parmak mafsallarında şişme oluyor. Bu sebeple, parmaklarını tam olarak bükemedikleri için, ellerini kullanmada ızdırap çekiyorlar.

Hocaefendi’nin bir diğer tipik ve kronik rahatsızlığı, çok fazla terlemesidir. 4 rek’atlık bir namaz, yatağını düzeltme, hafif bir hareket, O’nun ter içinde kalmasına yetiyor. Bilhassa çok ağır geçen grip rahatsızlıklarında, çok fazla ter atıyorlar. Bir gecede, onun da belki ancak yarım saatinde uyuyabildiği uyku süresi sadece 2 saat kadardır. Fakat bu süre içinde defalarca atlet değiştirdiği oluyor.

Yine çok tipik bir vak’a olarak, vücudunun üst yanı böylesine terlerken, alt tarafı da alabildiğine üşüyor. Ayaklarına, cereyanla ısıtılan çoraplardan giydikleri, üzerine battaniye sardıkları ve bu şekilde yatağa girdikleri halde, bir türlü ısınamadığını söylüyorlar. Evet, herkes gibi, Hocaefendi de kendi kaderini yaşıyor.

***

Çarşamba sabahı (bugün), yine rahatsızlıkları sebebiyle kahvaltıya inememişlerdi. Kahvaltıdan sonra, evin bulunduğu çevreyi biraz dolaşayım dedim. Daha önceki gelişimde ara sıra çıkar, yakın bir yerde bir ağaç altında otururdum. Bir defasında yanımda gazete götürmüş ve görünmeyecek bir yere bırakmıştım. Bu defa, gazete duruyor mu diye aynı yere tekrar gittim. Farkında olmadan yolumu şaşırmışım. Çevrede biraz dolandıktan sonra bulabildim. Evet, gazete koyduğum yerde duruyordu, fakat tabiî ki, bir hayli yıpranmıştı.

Saat 11.00 sırası kaldığım odaya geldim. Birkaç dakika sonra Hocaefendi de geldiler. Bir müddet oturduktan sonra ayrıldılar.

Ayrıldıktan hemen sonra kolunda, fanila türü giyeceklerle tekrar geldiler. Hocaefendi, 2 takım elbisesi, aynı türden 2 veya en fazla 3 giyeceği olduğunda, ayrıca kendisine gelen bu türden hediyeleri dağıtır ve bu, ne zaman giyeceklerinde az bir yığılma olsa tekerrür eder. Bu defa da aynı şekilde, odaları dolaşarak, kalan bir-kaç insana elindekileri dağıttılar ve öğle namazı hazırlığı için odalarına çekildiler.

***

Saat 12.30 civarında namaz kılındıktan sonra öğle yemeğine oturuldu. Yemeği müteakip, sorulan bazı sorulara cevap verdiler:

TEMELLERİ BİR DEFA DAHA KEŞFETME

– Sızıntı’nın önceki (Ekim) sayısının başyazısında, “Bugün İslâm ve Kur’an tenkide uğruyor. Bu bakımdan, bunlar üzerinde yoğunlaşmak gerekir” mealinde bir ifade var. Acaba, yeniden temele inme, temelleri bir defa daha keşfetmek ki gerekiyor?”

Temele inme, dinî hassasiyetimizi bir defa daha kontrol etmenin yanısıra, temel kaynaklara inme manâsına da gelir. Bilhassa son asırda, bu şekilde temel kaynaklara inme adına çok söz söylendi. Bazıları buradan hareketle, selef-i sâlihîni, bu arada mezhep imamlarını tenkid cihetine gittiler. Bu kapı bir defa açılınca burada durmayıp, Sahabe’ye, oradan Sünnet’e kadar uzandılar; hattâ Kur’an’ı bile tenkit etmeğe kadar işi vardıranlar oldu.

Meselâ, bir erkeğin yerine iki kadının şâhidliğinin istenmesi ve mirasta kadına erkeğin yarısı bir hisse verilmesi gibi konular hakkında, “Bunlar, Kur’an’ın problemi, bizim problemimiz değil” diyenler var. Bu tür değerlendirmeler, meseleleri yerli yerine koyamamaktan kaynaklanıyor. Meselelere, ne zaman, nerede ne öne çıkar, ne yapılmalıdır; ne, nerede, nasıl değerlendirilmelidir, bunlar dikkate alınmadan, sanki her zaman aynı şartlar hükümferma imiş gibi yaklaşılıyor. Kendilerince bazı misaller de veriyorlar. Hz. Ömer’in, Peygamberimiz zamanında müellefe-i kulûb hissesinden zekât verilen iki kişiye artık bu zekâtı vermemesini misal gösteriyorlar. Bu vak’anın farklı mahmilleri vardır, bir zaman bir münasebetle izah edilmişti. Böyle yapmaktansa, bugün din adına neredeyiz, hangi durumdayız, nelerle birinci derecede mesulüz, mesul tutulmalıyız; bütün bunlar çok iyi tesbit edilip, diğer mevzulara bunların ışığında yaklaşmak lâzım. Yoksa her bir-kaç yılda bir düşüncelerimizi, verdiğimiz hükümleri, bugün vardığımız sonuçları değiştirmek zorunda kalırız ve bu da, dinin ruhuna dokunur.

İÇTİHAD TEŞEBBÜSLERİ VE ASIL YAPILMASI GEREKENLER

– Malûm, İçtihad bahsinde, fırtınaların olduğu bir zamanda kapıların, pencerelerin kapanması lâzım deniyor. Bugün böyle, ikinci derecedeki meseleleri öne çıkarıp, onlar üzerinde imal-i fikir etme ve bunları birinci derecede önemliymiş gibi tartışmaya açma, bu prensip çerçevesinde değerlendirilebilir mi?

Bir tarafta, “içtihad kapısı tamamen kapalıdır” demek bir ifrattır. O, her zaman açıktır; fakat oradan girmenin şartları vardır. Biraz önce arz edildiği gibi, içtihadın bir temeli olmalı. İçtihad, İslâmî bir tabir ve İslâmî bir mesele olarak, İslâm fıkhıyla alâkalıdır. Bu da tabii İslami şartlar, İslâmî bir zemin gerektirir. Meselâ, bugün toplumumuzda bir problem halini alan başörtüsü, hicretin 5’inci veya 6’ncı, yani Risalet’in 18 veya 19’uncu yılında farz olmuştur. Faiz, kademe kademe yasaklanmış, ama tamamen ortadan kaldırılması, Veda Haccı’nda gerçekleşmiştir. Bütün bunlar üzerinde iyi düşünülmeli ve gerektiği gibi durulmalıdır.

Burada bilhassa şu hususu arz etmekte yarar var. Bugün için, İslâm fıkıh tarihini yeterince araştırdığımız ve bildiğimiz söylenemez. Kur’an’daki ahkâmın illetlerinin bile tam olarak ortaya çıkarıldığı ve bu manâda sağlam bir tenkih-i menat yapıldığı iddia edilemez. Kaldı ki, selefin içtihadlarında dayandığı deliller nelerdi; o devasâ fıkıh okyanusunda neler vardı, bunları tam olarak bilemiyoruz. Kanaatimce, içtihada medar meseleler bile, selef döneminde %90 nisbetinde halledilmiş gibidir. Öyle ise, bugün yapılması gereken, işte bunlar üzerinde çalışmak ve bu konuda araştırma yapmak olmalı; hususiyle de Din’in usulü üzerinde durulmalıdır. İnsanlara Allah’ı nasıl anlatabiliriz; onları Kur’an ve imanla nasıl tanıştırabilir, Allah’ı insanlara nasıl sevdirebiliriz; evet, gayret ve düşünceler, öncelikle bunlar üzerinde teksif edilmelidir. Kaldı ki, bugün içtihad gibi mevzular üzerinde uğraşanlar, bunu biraz da isbat-ı nefs için yapıyorlar. Zaman ve şartlar tam müsait olmadığından, serdedilen fikirler, varılan neticeler de semavî değil, arzî oluyor. O bakımdan, Din’in usûlünü tam tesbit etme, akıllara ve kalblere yerleştirme çalışmalarına hız vermenin dışında, diğer meselelerde insanlara belli ölçülerde genişlik gösterilmeli, onların üzerine, mevcud şartlar açısından altından kalkamayacakları mükellefiyetler yüklemekten kaçınılmalıdır. Aksi halde, bugün vardığınız bir neticeyi, ulaştığınız bir hükmü çok geçmeden gözden geçirme, değiştirme durumunda kalırsınız ki, bunun da zararı, her şeyden daha çok Din’in kendisine olur.

ALLAH HAKKINDA KONUŞURKEN

– Bir defasında, şöyle konuşanlar olduğunu duymuştum: “Allah’ın, kozmik sahadaki sistemi çok muhteşem ve kusursuz; fakat insanî sahada zaman zaman rötuş istiyor.” Bunu nasıl değerlendirmek lâzım?

O söz, benim de kulağıma gelmişti. Allah hakkında çok dikkatli konuşmak lâzım. Burada, şimdi vefat etti, başka dinden çok önemli bir ruhanî lider, kendisini 3 sene önceki ziyaretimizde, “Bugün kötülükler çok arttı; zulüm, çatışma, haksızlık, cinayetler, ahlâkî yozlaşma çok yaygın. Doğrusu Tanrı olmak istemezdim” demişti. O seviyedeki bir insanın bu sözü çok garibime gitmişti. Kendisine, “Allah hakkında böyle düşünmek doğru değildir. Onu, kendi mizanlarımızla tartamayız; icraatını ve icraatındaki hikmetini tam kavrayamayız. Bu bakımdan, O’nun hakkında bir şeyler düşünür ve konuşurken, çok dikkatli olmamız lâzım” demiştim. O zat, hakperest olduğu için, hemen hata ettiğini itiraf etmişti.

Bu türden bütün değerlendirmeler, hep nazar, yani bakış açısı hatasından kaynaklanıyor. Evet, kozmik planda, kâinatta Kudret ve İrade’ye dayalı cebrî bir determinizma var ve sistem hiç bozulmadan işliyor. Ama Allah, dilediği zaman bazı değişiklikler de yapıyor ki, biz bunlara mucize diyoruz. Meselâ, güneşin batışını bir nebîsi için tehir edebiliyor, ayı ikiye yarıyor vb. Fakat, insanî sahada cebrî determinizma yok ki, orası da kozmik saha gibi olsun. İnsana bir irade verilmiş, hilâfet lûtfedilmiş ve belli sahada dilediği gibi davranma hürriyeti tanınmış. İşte o, bununla imtihana çekiliyor. Aksi bir durum, insanın varlığını gerektirmezdi. Allah (c.c.), insanî sahada kozmik sahadaki âhenk olsun diye, peygamberler irsal ediyor, kitaplar indiriyor, din gönderiyor. Eğer biz, bunlara uysaydık, acaba insanî saha bu ölçüde herc ü merce uğrar mıydı?

ŞAHİDLİKTE ERKEK VE KADIN

– Bir yerde, iki kadının şâhidliğinin bir erkeğin şâhidliğine denk tutulması kuralının, sadece ticarî münasebetlerle ilgili olduğunu yazıyor. Bu, gerçekten böyle mi, yoksa her hususta bir erkek yerine mutlaka iki kadın mı aranır?

Bu meseleye kadının ve erkeğin yeri veya değeri nokta-i nazarından değil de, bizzat şâhidlik nokta-i nazarından yaklaşmak lâzım. İş ve ticaret hayatı, hususiyle o dönemde, kadından daha çok erkeğin meşguliyet ve ihtisas sahasıydı. Bu sahayı o, kadından daha iyi bilirdi. Buna karşılık, meselâ, kadın da ev hayatını erkekten daha iyi bilir. Ne, erkeğin ev dışında daha aktif ve daha geniş çalışma sahasının olması, kadına nazaran ona fazladan bir değer kazandırır, ne de kadının ev işlerini erkekten daha iyi bilmesi, ona erkeğin altında bir derece verilmesine vesile sayılır. Hattâ, evde çocukla meşgul olma ve nesillerin ilk terbiyesi, belki insan hayatındaki bütün işlerden daha önemli ve daha kudsîdir. Çünkü bir insan, kendisini hayat boyu tesiri altında tutacak imtisasları, huyları, karakter hususiyetlerini 7, hattâ 5 yaşına kadar kazanır. Bu hususu hiç nazara almayanlar, kadının evdeki vazifesini âdeta küçümsüyor ve ona dışarıda iş bulmakla değer verdiklerini zannediyorlar.

Her ne ise, hayattaki fıtrî veya tabiî işbölümü, cinslerin yaratılıştan sahip bulundukları fizyonomi, psikoloji ve karakterlerinin gereğidir. İster iş veya ticaret hayatı olsun, isterse başka bir mesele olsun, bir yerde erkek daha aktif ise, orada onun şâhidliğinin ön planda olması normaldir. Kadın, ev dışında erkek ölçüsünde meşgul olamıyorsa, o hayata erkek ölçüsünde katılmaz ve dolayısıyla aynı derecede o hayatı ve onunla alâkalı bazı hususları bilmez. Kadının her sahaya müdahil görüldüğü, müdahil olmaya çağrıldığı günümüzde bile, halâ kadınlara adeta kapalı pek çok saha vardır. Dolayısıyla, bir vakıayı, bir doğruyu tesbit ederken, meseleyi kadın-erkek münasebet veya değerine getirmek, yanlış olur. Neyse, ben cidden hastayım, konuşmaya da niyetim ve mecalim yok; ancak siz mevzuyu değişik bir yöne çekince konuşturdunuz.

***

Sohbet, doyurucu bir üslûpta bu şekilde bir süre devam ettikten sonra kalkıldı. Saat 14.30 civarıydı. İkindi namazı vaktine az kalmıştı. 15.15 civarında ikindi namazına duruldu. Namazdan sonra da oturuldu, fakat sohbetten ziyade, TV’den Haber-Kritik programı seyredildi. Tabiî o sırada, Türkiye’de saatler 23.00’e gelmişti. 17.00’ye bir-kaç dakika kala akşam namazı vakti girdi. Akşam namazı da kılındı ve saat 19.00’a kadar odalara çekilindi.

19.00’da akşam yemeğine oturuldu. Yemekten sonra, yine soru-cevap tarzında güzel bir sohbet oldu:

ANNE KARNINDA RUH

– Ruhlar, bedenden bağımsız olduğuna göre, anne karnında geçenleri hatırlayabilirler mi?

Bedenin gelişip olgunlaşmasıyla, rûhun kullandığı vasıtalar olan havâs (duyular) da gelişir. Dolayısıyla ruh da, bu zaviyeden tekâmül ettiği gibi, ilim ve imanla bizzat da tekâmül eder. Tam tekâmül etmiş ruhlar, anne karnında olup bitenleri hatırlayabilir.

Kabir de, ruh için bir başka anne karnı gibidir. Orada azap olacağına dair Kur’an, Mü’min Sûresi’nde, “Kötü azap, Âl-i Firavun’u sardı. Ateş ki, sabah ve akşam ona arzedilirler; ve Kıyamet koptuğu gün de, ‘Âl-i Firavun’u azabın en şiddetlisine sokun’ denir” (40:45-46) âyeti bir delildir. Kabir ayrı bir âlem, Mahşer ayrı bir âlem; Mizan, Sırat hep ayrı birer âlemdir. Her birinin kendine has husûsiyetleri vardır.

KABİR HAYATI VE BİR ÂYET

– Yâ Sîn Sûresi’ndeki “Vah halimize! Bizi yattığımız bu yerden, bu uykumuzdan kim kaldırdı?” (36:52) âyetini nasıl yorumlamak lâzım?

Evet. Demek ki kabir, daha sonraki âlemlere göre bir uyku gibi. Hz. Ali efendimiz, “İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar” buyuruyor. Nasıl dünya hayatı kabir hayatına göre bir uykudur; aynen onun gibi, kabir hayatı da, Âhiret âlemlerindeki hayata göre bir uykudur. İnsan uykusunda da belli bir azaba düçar olabilir. Cehennem azabına göre kabir azabı, uyanık insanın gördüğü azaba göre uykudaki insanın rüyasında düçar olduğu azap gibidir.

– Bir sohbetinizde, “kabri bir atlatsak, gerisi kolay” buyurmuştunuz.

Orada, Âhiret’te de nasıl muamele göreceğiniz ortaya çıkıyor. Meselâ, bir yere yolculuk yapacaksınız; bunu yaya mı yapacaksınız, bir hayvan sırtında mı yapacaksınız, tren, vapur, uçak veya füzeyle mi yapacaksınız; yolunuz nasıldır, inişleri yokuşları, engebeleri var mıdır, varsa nasıldır; bütün bunların bilinmesi gibi, kabirde gördüğünüz muameleye göre de yolunuzun kalan tarafı ana hususiyetleriyle belirmiş oluyor.

ÂHİRET’TE EN ÇETİN SAFHA VE ŞEFAAT-İ KÜBRA

– Meşhur Şefaat-i Kübra hadisinde, Âhiret âlemleri içinde en çetin safhanın sanki Mahşer olduğu gibi bir imaj var diyebilir miyiz?

O hadis-i şerifte, evet, insanların dirilmeden sonraki durumları anlatılıyor ve “Rabbim o anda gazaplandığı ölçüde, ondan önce de, ondan sonra da gazaplanmadı” buyuruluyor. Önce, Allah için gazap nedir, tabiî bunu yerine iyi oturtmak lâzım. Gazap, bilhassa yerinde olmadığı zaman, bizim için bir eksiklik ifade eder. Allah (c.c.), her türlü eksik sıfatlardan münezzehtir. O bakımdan, bu türden ifadelerde, müfessirler olsun, kelâmcılar olsun lâzım-ı murad üzerinde durmuşlardır. Yani, “gazap” lâfzıyla ne murad edilmiştir, ne anlatılmak istenmiştir, bunun bilinmesi lâzım. Yoksa, Allah’ın bizim gibi gazaplanması söz konusu değildir. O’nun için “el, yüz” gibi ifadeler de böyledir. “El” bir insanda neyi ifade eder; “yüz” neyi ifade eder; bunlar, Cenab-ı Allah için birer sıfat olarak aynı veya benzer şeyleri ifade ederler. Yoksa Allah için, bizde olduğu gibi bir el ve yüz düşünülemez.

O Celâlî tecelli karşısında, insanlar Hz. Âdem’e, Hz. Nuh’a, Hz. İbrahim’e, derken Hz. Musa’ya ve Hz. İsa’ya gidecekler; gidecekler ama, hepsi de, kendi muhasebe ve Allah’la münasebet ölçülerine göre birer hatalarını söyleyip, bu müracaatları kabul edemeyecekler. Bunlar belki birer günah değildir ama, onlar, o anın da dehşeti içinde, bunları Allah ile olan münasebetlerine yakıştıramadıkları için, insanların bağışlanması adına Allah katında şefaatte bulunmaktan haya edecekler. En son Efendimiz’e (s.a.s.) gelinecek ve O, başını yere koyup yalvaracak. O’nun o yalvarmaları karşısında, kendisine “İste, istediğin verilecek” denecek ve O’nun oradaki şefaati, bir bakıma o andaki ve o ölçüdeki Celâlî tecellinin Cemalî tecelliye inkılâbı şeklinde olacak.

Efendimiz (s.a.s.) gibi, tevazunun zirvesini temsil eden bir insanın böyle bir ifadede bulunması, bazı kıt düşüncelerce tevazuya aykırı görülebilir. Halbuki bu, onun için çok zor bir şeydir; yani kendisiyle alâkalı büyüklüğü anlatması, esasen ona çok ağır gelmektedir ama, O’na inanmak, imanın olmazsa olmaz en esaslı iki rüknünden biri ise, O, bunu tebliğ etmek ve söylemek zorundadır. Yoksa, risalet vazifesini yerine getirmemiş olur.

Sohbet 21.00 civarında bitti ve 21.30 civarında da yatsı namazı kılındı.

***

Hocaefendi, sohbetlerinde ve sorulara verdiği cevaplarda, neyin söylenmesi gerekiyorsa onu söyler. Bu bakımdan, cevaplar her zaman sorunun tam mukabili olmayabilir; en azından, bilhassa soru çok önemli değil, fanteziye kaçan bir yanı var, tabiî olarak sorulmamış veya insanları çok alâkadar etmiyor ya da etmemesi gereken bir konuda ise, soruyu soranı mahçup etmemek için, kısa bir cevaptan sonra, kendi tabiriyle “sözü merkeze çeker” ve söylenmesi gerekeni söyler. Bazen bir ikazda bulunur; kişileri, düştükleri ve düşebilecekleri varta ve girdikleri ve girebilecekleri günahlardan dolayı uyarır; bazı hususlarda açık-kapalı tembihler yapar; kısaca, muhataplarını özellikle Allah’a, Âhiret’e ve meâlîye yönlendirmeye çalışır. Bunun dışında, üzerinde konuşmaktan en çok hoşlandığı mevzular, marifet bahisleri ile Kur’anî nükteler, Kur’an’ın şu veya bu derecede ele alıp işlediği konulardır. Bir de, İslâm’a hizmet, onu en çok cezbeden bir husustur.