DİPNOTLAR

* Selçuk Camcı & Kudret Ünal (eds.), The Climate of Tolerance and Dialogue in the Speeches and Writings of Fethullah Gülen [Turkish] (İzmir: Merkür Yayınları, 1998).

1 L. Erdogan, Küçük Dünyam (38. ed.; İstanbul: Milliyet Yayınları, 1995), s. 46.

2 See Y. Friedmann, Shaykh Ahmad Sirhindi; an Outline of his Thought and a Study of His Image in the Eyes of Posterity (Montreal & London, 1971); J. G. J. ter Haar, Follower and Heir of the Prophet; Shaykh Ahmad Sirhindi (1564-1624) as Mystic (Leiden: Het Oosters Instituut, 1992).

3 Friedmann, Shaykh Ahmad Sirhindi, s. 18-19.

4 Bkz. J. M. S. Baljon, Religion and Thought of Shah Wali Allah Dihlawi 1703-1762 (Studies in the History of Religions, XLVII; Leiden: E. J. Brill, 1986).7

5 Baljon, Religion and Thought of Shah Wali, s. 78.

6 Şerif Mardin, Religion and Social Change in Modern Turkey; the Case of Bediuzzaman Said Nursi (Albany, N.Y.: State University of New York Press, 1989); Şükran Vahide, Bediuzzaman Said Nursi; the Author of the Risale-i Nur (İstanbul: Sözler Yay., 1992).The Muslim World 79, nos. 3-4, (July-October, 1999)

7 Bkz. Annemarie Schimmel, The Triumphal Sun; a Study of the Works of Jalaladdin Rumi (Albany: State University of New York Press, 1993), s. 10.

8 M. Fethullah Gülen, Yitirilmiş Cennete Doğru, Nil Yayınları, 2002, s. 53-55; bkz. M. Fethullah Gülen, Fatiha Üzerine Mülahazalar (Considerations on the Chapter Fatiha), (Izmir: Nil Yayınları, 1997), s. 90-95.

9 M. Fethullah Gülen, Kalbin Zümrüt Tepeleri, (Pırlanta Kitap Serisi; İzmir: Nil Yayinlari, 1994), s. 215.

10 Bu söz Nursi’nin “Bizler muhabbet fedaileriyiz, husumete vaktimiz yok.” sözüyle karşılaştırılabilir. Bediüzzaman Said Nursi, Divan-i Harbi Orfi, in Risale-i Nur Külliyati, vol. II, p.1930. Ayrıca bkz. Fethullah Gülen, Hoşgörü ve Diyalog İklimi (ed. Selcuk Camcı & Kudret Ünal; İzmir: Merkur Yayınları , 1998), p. 132.

11 İbid., p. 59.

12 M. Fethullah Gülen, “Müsamaha”, Sızıntı Dergisi, Mart 1980, sayı 14.

13 M. Fethullah Gülen, Key Concepts in the Practice of Sufism (Fairfax, Va.: The Fountain, 1999), s. 76.

14 Samuel P. Huntington, Clash of Civilizations and the Remaking of World Order (New York: Touchstone, 1997).

15 Bkz. Qur’anicel-Nahl [the bee] (ch. 16), el-Naml [the ant](ch. 27), el-‘Ankabut[the spider] (ch.29)., bkz. Mehmet Şevket Eygi, “Papalıkla Gizli Anlaşma”, Milli Gazete, 02. 26. 2000.

16 Bkz. Necip Hablemitoglu, Yeni Hayat, sayı 52.

17 Fethullah Gulen, Hoşgörü ve Diyalog Iklimi, eds. Selçuk Camcı and Kudret Ünal, (İzmir, Merkür Yayınları: 1998), s. 37.

18 İbid., s.38.
19 İbid., s.31.
20 İbid., p.23-26.
21 İbid., p.38.
22 İbn Hanbal, al-Musnad, c. V, 441.
23 İbid., s.72-73.
24 Enis Berberoğlu, Hürriyet, 10 Ağustos 2000.

25 Ünal, Ali ve Alphonse Williams, Advocate of Dialogue: Fethullah Gülen, (“Diyalog Müdavimi: Fethullah Gülen”). Fairfax, VA: The Fountain, 2000, s. 254-268.

26 A.g.e., s. 54-58.
27 A.g.e., s. 52.
28 A.g.e., s. 56.
29 A.g.e., s. 43.
30 A.g.e., s. 243.
31 A.g.e., s. 67-70.
32 A.g.e., s. 67-70.

33 Yilmaz, Ihsan, Muslim laws, politics and society in modern nation-states (“Modern Ulus Devletlerinde İslam toplumu, kanun ve nizam”). Aldershot: Ashgate, 2005, 8. Bölüm.

34 Gülen, Fethullah, ‘A Comparative Approach to Islam and Democracy’ (‘İslam ve Demokrasiye Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım’), SAIS Review, Cilt XXI, No. 2 Yaz-Güz 2001, s. 133-138, 134.

35 Bkz. Ünal ve Williams, a.g.e., s.150.

36 A.g.e., s.137.

37 Bkz. Gülen, Fethullah, ‘A Comparative Approach to Islam and Democracy’ (‘İslam ve Demokrasiye Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım’), a.g.e., s. 135-136.

38 A.g.e., s. 134.
39 Douglas Frantz, New York Times, 25 Ağustos 2000.
40 Zaman, 23 Şubat 2000.
41 A.g.e.
42 Altınoğlu, a.g.e., s. 102.
43 Ünal ve Williams, a.g.e., s. 260.
44 A.g.e., s. 206.
45 A.g.e., s. 189.
46 A.g.e., s. 58.
47 A.g.e., s. 192.

48 ‘Europe: Islamic evangelists’ (‘Avrupa: İslami evanjelistler’), The Economist, 8 Temmuz 2000.

49 Pope, Nicole, ‘An Ottoman empire of the mind’ (‘Fikirde Osmanlı İmparatorluğu’),www.turkeyupdate.com/merv.htm, 1998.

50 Yavuz,, Hakan, ‘The assassination of collective memory: The case of Turkey’ (Toplumsal hafızanın katli: Türkiye çalışması’), The Muslim World, 89:3-4, 1999, s. 195.

51 Eickelman, Dale F., ‘Inside the Islamic Reformation’ (‘İslami Reform Hareketinin İç Yüzü’), Wilson Quarterly 22, No. 1, 1998 Kış sayısı, s. 82.

52 Douglas Frantz, New York Times, 25 Ağustos 2000. The Economist haberinde “Türkiye, sayıları nerede ise 300’e varan okul ile Eski Sovyet Cumhuriyetlerine kardeşane kol kanat geriyor. Afrika, Güney Asya, hatta Avustralya ise okullaşma için listede. Rusya’daki okulları yöneten Mustafa Kemal Şirin, okullarının açıldığı tarihten itibaren dört yıldır okullar arası yapılan İngilizce ve fizik müsabakalarında tulum çıkardığını belirtiyor. “Din eğitimi yapan okullarımız yoktur.” vurgulaması yapıyor. “Türkiye ve Türk kültürünü tanıtıyoruz.” diyor. Orta Asya Cumhuriyetleri Türk konsoloslarının görüşlerinin alındığı ve hükümet çevrelerinde dolaşan geçen haftaki rapora göre büyükelçiler, okulların Türkiye’nin yurtdışındaki rolünü güçlendirdiğini belirtmişlerdir. ‘İslami Evanjelistler’, The Economist, a.g.e. s. 52.

53 Gülen Hareketinin Türkiye’nin uluslararası arenadaki pozisyonunu güçlendirecek potansiyel önemi bilginlerce dikkate şayan bulunmuştur. Bu bağlamda Fuller ve Çandar, “Gülen Hareketinin, Türkiye’yi İslam dünyasında pozitif olarak temsil etmede, Türk İslam anlayışının ılımlı karakteri ile ne demokrasiyi ne de Batı ile iyi ilişkileri reddetmeyen İslam anlayışını göstermede güçlü ve önemli bir rol oynayabileceğini” ifade etmişlerdir. Candar, Cengiz; Fuller, Graham E. ‘Grand geopolitics for a new Turkey’ (‘Türkiye’nin büyük yeni jeopolitiği’), Mediterranean Quarterly, Cilt No 1, 2001 Kış sayısı, s. 22-38. Yazarlar, “Türk İslam anlayışının bölgedeki diğer İslami hareketlerinin ılımlı İslam açımlamalarına yardımcı olabileceğini ve başarılı ivmesi ile uzlaştırıcı olabileceğini” de ifade etmişlerdir. A.g.e.

54 http://www.bediuzzaman.org/ 5 Nisan 2003 tarihinde girilmiştir.

55 Max Weber, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, (ter.) Talcott Parsons, sunuş Anthony Giddens, (New York: Scribner’s Sons, 1958 [1922-23]).

56 Lester R. Kurtz, Gandhi’s Paradox: The Legacy of India’s Nonviolence, yayınlanmamış makale, bazı kısımları internette bulunabilir. Krş.. Lester R. Kurtz, “War,” Encyclopedia of Politics and Religion, ed. Robert Wuthnow. 2 cilt. (Washington, D.C.: Congressional Quarterly, Inc., 1998), 783-789. Şu adresten edinilebilir: http://www.cqpress.com/context/articles/epr_War.html. Aslında bu teori

Gandhi’nin mirasını anlama çabası içindeyken gelmişti ve Fethullah Gülen’in hayatı ve eserleri üzerine yoğunlaştığımda da her ikisi arasında paralellikler gördüm, özellikle de gündelik hayatta karşılaşılan tezatları aşarak insanlık problemlerine nasıl çözümler üretebildiklerini müşahede ettim.

57 Emile Durkheim, The Elementary Forms of the Religious Life. Fransızca aslından tercüme, Joseph Ward Swain. (New York, Free Press, 1965, [1915]).

58 Krş. Clifford Geertz, The Interpretation of Cultures. (New York, Basic Books, 1973); krş. Lester R. Kurtz, Gods in the Global Village (Thousand Oaks, CA: Pine Forge Press, 1995).

59 Bkz. Lester R. Kurtz, “War.”

60 Robert Benford and Lester Kurtz, “Performing the Nuclear Ceremony: The Arms Race as a Ritual.” Journal for the Applied Behavioral Sciences (Aralık, 1987): 463-482.

61 Bkz., mesela, Andrew Wilson tarafından derlenen ve internette yayınlanan çok önemli bir hülasaya http://www.unification.net/ws/theme144.htm adresinden ulaşılabilir (30 Ağustos 2003 tarihinde gitilmiştir).

62 A.g.e., Wilson’un bu eserinde sevgi-nezaket, fedakarlık, başkalarına hizmet, hayırseverlik ve misafirperverlik, affedicilik ve uzlaşmacılık gibi pek çok güzel özelliğe dair çeşitli kutsal sayılan kitaplardan örnekler sunulmuştur.

63 Ali Ünal ve Alphonse Williams, (der.), Advocate of Dialogue (Fairfax Virginia: The Fountain, 2000), sayfa 10’dan alıntı.

64 A.g.e., sayfa 11. Fethullah Gülen, Zamanin Altın Dilimi, (İzmir, 1994)’ten alıntı.

65 A.g.e., sayfa 13. Fethullah Gülen, Küçük Dünyam,. Zaman gazetesi için Latif Erdoğan ile yapılan söyleşiden alınmıştır.

66 Mesela bkz. M. Fethullah Gülen, Prophet Muhammad: The Infinite Light. 2 cilt. (Londra: Truestar, 1995, 1998) ve İngilizceye tercüme edilerek Amerika Birleşik Devletleri’nde 2000 yılında The Fountain (Fairfax, Virginia) tarafından yayınlanan üç eseri; Essentials of the Islamic Faith, Questions and Answers About Faith, ve Key Concepts and the Practice of Sufism.

67 Bkz. Lynne Emily Webb’in Fethullah Gülen: Is There More to Him than Meets the Eye? (İzmir: Mercury International Publishing, Consulting, Import and Export Ltd., tarihsiz) isimli eserinde modern Türkiye’deki askeri darbeler ve bu yöndeki eğilimleri özetledikten sonra bunların Gülen’in manevi perspektifini oluşturduğu bir potaya dönüştüğünü gösterir.

68 Türkiye Başbakanı Bülent Ecevit’in Eyüp Can ile yaptığı söyleşideki yorumları, Ufuk Turu, İstanbul, 1996.

69 el-Buhari, 2. kitap, 9. hadis.

70 Ünal, Ali ve Alphonse Williams, Advocate of Dialogue: Fethullah Gulen. (Fairfax: The Fountain, 2000) ss. 193-94.

71 Gandhi’nin hoşgörü eleştirisi bende Gülen’in de ulaşmaya çalıştığı hedefte bu kavramı kullanmasında biraz talihsizlik olduğu hissi uyandırmaktadır. Gandhi’ye göre hoşgörü yetersizdir, yani bizler sadece başkalarına hoşgörü göstermenin ötesine gitmemiz lazımdır. Hoşgörünün de ötesinde herkese, hatta düşmanlarımıza bile saygı göstermeliyiz, onları takdir etmeliyiz ve onlardan öğreneceğimiz şeyler olduğunun farkına varmalıyız. Benim yanımda çalışan Türk araştırma görevlisi Süphan Bozkurt da “Gülen’in eserlerinde İngilizce ‘tolerance’ olarak tercüme edilen ‘hoşgörü’ kavramını kullandığını” belirtmişti. Gerçi ben de Gülen’in kullandığı ‘hoşgörü’ kelimesinin İngilizce ‘tolerance’dan çok daha derin anlamları olduğunu duymuştum. Türkçedeki hoşgörü kavramı iki kelimeden oluşmaktadır; ‘hoş’, güzel, latif ve cana yakın anlamındadır. ‘Görü’ ise ‘görmek’ fiilinden gelmektedir. Dolayısıyla, kelime manası olarak ‘hoşgörü’ bir şeyi güzel ve/veya dostça görmek anlamına gelmektedir. Gündelik hayatta da kavram göz yummak, görmezlikten gelmek ve anlayışlı davranmak şeklinde kullanılmaktadır.

72 Fethullah Gülen, Toward a Global Civilization of Love and Tolerance, (New Jersey: Light, 2004) ss. 75-76.

73 A.g.e.

74 Ünal ve Williams, a.g.e., 23’te tercüme edilmiştir.

75 Ünal ve Williams, a.g.e., 242. Ayrıca 1 Eylül 2003 tarihinde kullandığım internet sayfası: http://www.fethullahgulen.org/articles/interfaith.html.

76 Bkz. Ünal ve Williams ile Gülen’in yaptığı söyleşi, a.g.e., 358. Said Nursi (1876-1960) de popüler olmadan çok daha önce dinler arası diyalogu teşvik eden bir Türk entelektüelidir.

77 Bkz. Bülent Aras ve Ömer Çaha, “Fethullah Gülen and His ‘Liberal Turkish Islam’ Movement.” Middle East Review of International Affairs 4 (2000). 2 Aralık 2002 tarihinde kullandığım internet sayfasında da ulaşılabilir: http://meria.idc.ac.il/journal/2000/issue4/jv4n4a4.html. Aras ve Çaha “aslında ‘Türk İslam’ının temel dayanağının ılımlı olmakta yattığı ve tasavvufa yönelik İslamcı hareketlerin de devletin çok dinli bir sistem olarak algılandığı ve Hıristiyan ile Yahudi tebaanın kendi kanun ve kurallarına göre yönetildiği Osmanlı’dan beri Türk siyasi tarihini etkilediğini” belirtmektedirler.

78 M. Fethullah Gülen, “A Voice of Love: Love” şu internet sayfasından ulaşılabilir: www.fgulen.org/articles/love.html 7 Aralık 2002. Aynı zamanda bkz. Gülen’in Toward the Lost Paradise, 1 Eylül 2003 tarihinde ulaşılabilen internet sayfası: http://www.fethullahgulen.org/lostparadise/tlppg12.html.

79 A.g.e., 207. Nevval Sevindi, “Fethullah Gülen İle New York Sohbeti,” Yeni Yuzyil, August 1997 yazısından alınıp tercüme edilmiştir.

80 Ünal, Ali ve Alphonse Williams. Advocate of Dialogue: Fethullah Gulen. (Fairfax: The Fountain, 2000) s. 207.

81 A.g.e., 244.
82 Ünal ve Williams, a.g.e., 253.
83 A.g.e.
84 A.g.e.

85 Gülen’in ideal insan hakkındaki görüşleri için bkz. Fethullah Gülen. Toward a Global Civilization of Love and Tolerance. (New Jersey: Light, 2004) ss. 81-130.

86 Fethullah Gülen, “True Muslims Cannot Be Terrorists,” ss. 95-100 The Fountain, a.g.e. 100. İlk defa Turkish Daily News gazetesinde 19 Eylül 2001 tarihinde yayınlanmıştır.

87 Fethullah Gülen, “Islam as a Religion of Universal Mercy,” ss. 44-50 The Fountain, a.g.e., 45.

88 A.g.e.

89 M. Fethullah Gülen, “Our System of Education.” 6 Aralık 2002 tarihinde ziyaret edilen site: www.fgulen.org/articles/our_education.html.

90 Thomas Michel, “Gülen as Educator and Religious Teacher,” ss. 101-113 The Fountain, a.g.e., 102. Aslında, Georgetown Üniversitesi’nde düzenlenen bir sempozyumda sunulan tebliğ, Nisan, 2001.

91 Aras ve Çaha, a.g.e.

92 Yahudi-Hıristiyan-İslam geleneğinin kurucusu olan Hz. İbrahim’i dinler arası diyalog konusunda odak noktası olarak kabul eden yazıma bakılabilir: Lester R. Kurtz, “Local Gods and Universal Faiths.” ss. 155-160 Sociology for a New Century, (der.) York W. Bradshaw, Joseph F. Healey, ve Rebecca Smith. (Boston: Pine Forge Press, 2001).

93 Aras ve Çaha, a.g.e.

94 A.g.e.

95 Fethullah Gülen, Prophet Muhammad, 94; el-Buhari, Iman 24 kitabından alıntı..

96 Ruwaym’ın tarifi belki de amaca en uygun olanıdır: “Sufiler Tanrı’yı başka her şeye tercih eden kimselerdir ve aynı şekilde Tanrı da onları başka her şeye tercih eder”. Schimmel, Mystical Dimensions of Islam, 1975: 15’den alıntı.

97 Anne-Marie Schimmel “What is Sufism?” adlı çalışmasında kapsamlı bir tarif vermekten kaçınır ama bizzat sufilerin kendilerinin veya diğer ilim adamlarının tariflerine yer verir. Mystical Dimensions of Islam (Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1975), 3-22.

98 Celaleddin Rumi, The Mathnawi-ye Ma’nawi, III: 1259-1266, recüme, İbrahim Gamard, http://www.dar_al_masnavi.org/n.a_III_1259.html .

99 Asghar Ali Engineer, “Islamic World and Crisis of Modernism.” Islam and the

Modern Age, Ocak, 2002.

100 Bruce Lawrence, The Defenders of God (London: Tauris, 1990), 27.

101 Samuel Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order (New York: Simon and Schuster, 1997), 40.

102 Lawrence, 27.

103 Thomas Michel, “Fethullah Gülen as Educator,” M. Hakan Yavuz and John L. Esposito (der.), Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement, içinde (Syracuse: Syracuse University Press, 2003), 69.

104 Fethullah Gülen, L. E. Webb, Fethullah Gülen: Is There More to Him than Meets the Eye?, (Patterson, N.J.: Zinnur Boks, 1983), s. 103’ten alıntı.

105 A.g.e., 80.

106 İhsan Yılmaz da pek çok bilim adamının Fethullah Gülen hakkında yazdıklarından hareketle onun insanların manevi ihtiyaçlarına cevap vermeye, halkı eğitmeye ve karışık zamanlarda düzeni korumaya çalışan ve kökleri eskiye dayanan bir Sufi geleneği sürdürdüğünü iddia ederek bu görüşe katılır (bkz. İhsan Yılmaz, “İjtihad and Tajdid by conduct: The Gülen Movement”, M. Hakan Yavuz ve John L. Esposito (der.) Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement, (Syracuse University Pres, 2003), içinde s. 208-237.

107 Zeki Sarıtoprak, “Fethullah Gülen: A Sufi in His Own Way”, Georgetown Üniversitesi’nde 26-27 Nisan 2001 tarihlerinde düzenlenen “Islamic Modernities: Fethullah Gülen and Contemporary Islam” seminerinde sunulan ve henüz yayınlanmamış tebliğ, s. 7. Sarıtoprak’ın tebliği, Gülen’in düşüncesinde Sufi unsurları inceleyen ilk eserdir. Onun tebliğinde belirttiği hususları burada tekrar etmeyeceğim.

108 Schimmel, 105.
109 Gülen, Key Concepts in the Practice of Islam, 9.
110 A.g.e., 7.

111 Elisabeth Özdalga, “Worldly Asceticism in Islamic Casting: Fethullah Gülen’s Inspired Piety and Activism,” Critique, 17 (Sonbahar 2000), 91.

112 A.g.e., 93.

113 Nursi’nin Mesnevi-i Nuriye isimli eserine yapmış olduğu yorumlarda Gülen, Said Nursi’den “Üstad” olarak bahseder ve onun eserlerinin derinliğine, anlaşılmak üzere incelenip araştırılmasını ister.

114 Bediüzzaman Said Nursi, Mektubat, Yirmi Dokuzuncu Mektup, Dokuzuncu Kısım, Birinci Telvih, İstanbul: Sözler, 1997.

115 Said Nursi, Mektubat, Yirmi Dokuzuncu Mektup, Dokuzuncu Kısım, Üçüncü Telvih, İstanbul: Sözler, 1997.

116 Fethullah Gülen, “Sufism and Its Origins,” The Fountain, Temmuz-Eylül, 1999.

117 Fethullah Gülen, “Key Concepts in the Practice of Sufism,” s. 190.

118 Saritoprak, ss. 18-19.

119 Fethullah Gülen, Sufism, ter. Ali Ünal, (İstanbul: Fountain, 1999), s. xiv.

120 Fethullah Gülen, Webb, ps 103’ten alıntı.

121 Fethullah Gülen, Towards the Lost Paradise (Londra: Truestar, 1996), 11.

122 A.g.e.
123 Nilüfer Göle, Ufuk Turu (İstanbul, 1996).
124 A.g.e.
125 Fethullah Gülen, Towards the Lost Paradise, 72-73.
126 A.g.e., s. 71.
127 A.g.e., s. 70.

128 Fethullah Gülen, Understanding and Belief: the Essentials of Islamic Faith (İzmir: Kaynak, 1997), 309.

129 Fethullah Gülen, “The Relationship of Islam and Science and the Concept of Science, The Fountain, Ekim-Aralık, 1999.

130 Ahmet Kuru, “Searching for a Middle Way between Modernity and Tradition: The Case of Fethullah Gülen,” M. Hakan Yavuz and John L. Esposito (der.), Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement, içinde, Syracuse: Syracuse University Press, 2003, s. 117. Kuru’nun Gülen’den yapmış olduğu alıntı ise, Fethullah Gülen, Prophet Muhammad: The Infinite Light, Londra: Truestar, 1995, ss. 200-201.

131 Fethullah Gülen, Towards the Lost Paradise, 71.

132 Fethullah Gülen, “Sufism and Its Origins,” The Fountain, Temmuz-Eylül, 1999.

133 Fethullah Gülen, Criteria or Lights of the Way I (İzmir: Kaynak, 1998), 50.

134 Fethullah Gülen, “The Concept of Science,” http://www.fgulen.org/articles/concept_of_science.html

135 Bülent Aras ve Omer Caha, “Fethullah Gülen and His Liberal “Turkish Islam” Movement,” Middle East Review of International Affairs Journal, cilt. 4, no. 4 (Aralık 2000).

136 A.g.e.

137 Hasan Horkuc, “New Muslim Discourses on Pluralism in the Postmodern Age: Nursi on Religious Pluralism and Tolerance.” American Journal of Islamic Social Sciences, Bahar 2002, 19 (2), dipnot 62.

138 Mucahit Bilici’nin Georgetown Üniversitesi’nde 26-27 Nisan 2001’de yapılan “Islamic Modernities: Fethullah Gülen and Contemporary Islam,”seminerde sunduğu “Context, Identity and Representational Politics of the Fethullah Gülen Movement in Turkey,” adlı tebliğden alıntı, basılmamış tebliğ, s. 1.

139 Thomas Michel, “Fethullah Gülen as Educator,” ss. 1-6

140 Elisabeth Özdalga, North American Middle East Studies Association, Washington, D. C., 19-22 Kasım 1999 tarihinde “Entrepreneurs with a Mission: Turkish Islamists Building Schools along the Silk Road,” başlığıyla sunulan yayınlanmamış makale.

141 Bunların arasında en çok tanınanı ve en verimli olanı hiç şüphesiz halen George Washington Üniversitesi’nde (Washington, D.C.) İslam Çalışmaları Bölümü öğretim üyesi olan İran asıllı Amerikan bilim adamı Seyyid Hüseyin Nasr’dır. İslami düşünce ve medeniyeti hakkındaki önemli eserlerinin büyük bir kısmı din ve bilim konularını ele almaktadır. Bunlardan bazı örnekler şunlardır: An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines (Cambridge: Harvard University Press, 1964; İslam Kozmoloji Öğretilerine Giriş, İnsan Yayınları, 2004); Science and Civilization in Islam (Cambridge: Harvard University Press, 1968; İslam’da Bilim ve Medeniyet, İnsan yayınları, 2004); The Encounter of Man and Nature: The Spiritual Crisis of Modern Man (London: Allen and Unwin, 1968) ve Religion and the Order of Nature: The 1994 Cadbury Lectures at the University of Birmingham (New York-Oxford: Oxford University Press, 1996).

142 Bu durum, din bilimcilerinin din ve bilim ile ilgili söylemleri kontrol altına almış oldukları Batı’da alışageldiğimiz durumun tamamen tersidir.

143 Müslüman ülkeler içerisinde din ve bilim konularına İslami bakışı ele almaları bakımından akademik merkezler, profesyonel organizasyonlar ve akademik dergiler alanında en ilerisi Malezya’dır. Bunlar arasında iki dilde yayınladığı Strategi isimli dergisiyle Malaya Üniversitesi’nin Bilim ve Teknolojik Çalışmalar Bölümü ile uluslar arası kamuoyunda daha çok ISTAC olarak bilinen (Institute of Islamic Thought and Civilization) İslami Düşünce ve Medeniyet Enstitüsü ve Müslüman bilim adamları ve teknoloji uzmanlarının kurmuş oldukları akademik bir kurum olan ve aynı zamanda bir dergi de yayınlayan Islamic Academy of Science of Malaysia (Malezya İslami Bilimler Akademisi) önde gelmektedir.

144 Gülen’in kısa bir biyografisi için bkz: Ali Ünal ve Alphonse Williams (der.), Fethullah Gülen, Advocate of Dialogue (Fairfax: The Fountain, 2000), 1-41. Bu makale bundan sonra kısaca Advocate of Dialogue olarak anılacaktır. Gülen’in hayatı ve fikirlerinin çeşitli yönleri, dünya çapındaki dini cemaati ve onun “liberal Türk İslam’ı” olarak bilinen düşüncesi hakkında eleştirel eserler arasında John L. Esposito ve Hakan Yavuz (der.) Turkish Islam and the Secular State: the Gülen Movement (New York: Oxford University Pres, 2003) ile Bülent Aras ve Ömer Çaha, “Fethullah Gülen and His Liberal ‘Turkish Islam’ Movement”, Middle East Review of International Affairs Journal (MERIA), cilt 4, no. 4 (Aralık 2000) isimli çalışmalara bakılabilir.

145 Kendisine ait bir divan’ı olan bu tasavvuf üstadı aynı zamanda Efe Hazretleri veya Alvarlı Efe olarak da bilinir (bkz. Advocate of Dialogue, 10).

146 Bu filozof-ilahiyatçının biyografisi için bkz. “The Author of Risale-i Nur: Bediuzzaman Said Nursi”, http://www.risale-inur.com.tr/rnk/eng/tarihce/bsn.htm.

147 Fethullah Gülen’in Batı felsefesi ve edebiyatıyla olan yakınlığı için bkz. Advocate of Dialogue, 28-30. Onun ilgisini çeken modern Batılı filozof ve bilim adamları arasında Descartes, Immanuel Kant, Sir James jeans ve Sir Arthur S. Eddington sayılabilir. Edebiyat alanında da Shakespeare, Victor Hugo ve Tolstoy’un eserlerinin büyük bir kısmını okumuştur.

148 Bkz. M. Fethullah Gülen, Understanding and Belief: The Essentials of Islamic Faith, (Konak-İzmir: Kaynak Publishing, 1997).

149 Gülen’in evren hakkındaki mutasavvıfların manevi görüşlerine yapmış olduğu göndermeler için bkz. Understanding and Belief, 318-319.

150 M. Fethullah Gülen, a.g.e. Gülen, Popper’in Newton ve Einstein’ın teorilerinin her ikisinin de aynı anda doğru olamayacağı görüşüne göndermede bulunmuştur. Böyle bir referans muhtemelen bilimin ancak hakikate yaklaşabileceği ve asla tam hakikati elde edemeyeceği görüşünü desteklemek üzere verilmiştir.

151 Guenon yirminci yüzyılın ezeli felsefenin önde gelen taraftarlarından ve modern bilimin eleştirmenlerinden birisidir. Gülen de Guenon’ın bilimin varlığın esası hakkındaki hakikati bilemeyeceği şeklindeki görüşünü zikretmiştir; zira bu görüş onun bilimin neden dine ihtiyacı olduğu görüşünü desteklemektedir. Bkz. a.g.e., 308.

152 Bkz. M. Fethullah Gülen, Key Concepts in the Practice of Sufism (Fairfax, The Fountain, 1999).

153 M. Fethullah Gülen, Understanding and Belief, 309.
154 A.g.e., 308.
155 A.g.e., 307.
156 A.g.e., 335.
157 A.g.e., 306.
158 A.g.e., 318-319.
159 A.g.e., 334.
160 A.g.e., 334-335.
161 A.g.e., 335.

162 Günümüz İslam dünyasında bilimselciliğe en yakın isim merhum Fransız tıp bilimcisi ve hidayete erdiği söylenen Maurice Bucaille’dir. Kur’an’daki bilimsel öngörülere odaklanan eserleri pek çok İslam ülkesinde tercüme edilmiştir. Onun en çok okunan kitabı hiç şüphesiz The Bible, The Qur’an and Science (Paris: Seghers, 1978)’dir. Bucaille’in “bilimselciliği”nin eleştirileri için de bkz. Leif Stenberg, The Islamization of Science: Four Muslim Positions Developing an Islamic Modernity, Lund Studies in History of Religions, cilt 6, 1996.

163 M. Fethullah Gülen, Understanding and Belief, 333.

164 A.g.e., 334.

165 A.g.e., 308. Modern bilimsel metodolojinin İslami açıdan daha teferruatlı eleştirileri için bkz. Osman Bakar, The History and Philosophy of Science (Cambridge: Islamic Texts Society, 1999), 2. bölüm. Ayrıca bkz. Seyyid Hüseyin Nasr, “Reflections on Methodology in the Islamic Sciences”, Hamdard Islamicus, 3:3 (1980), 3-13.

166 M. Fethullah Gülen, Understanding and Belief, 310.

167 A.g.e., 308.

168 Gülen bu soruyu, Understanding and Belief adlı eserinde ele almıştır, 301-307. Kur’an’ın genel özellikleriyle ilgili olarak da bkz. 288-300.

169 Kur’an-ı Kerim, En’am Suresi (6): 59.
170 A.g.e., 302.
171 A.g.e., 303-304.
172 A.g.e., 313.
173 A.g.e., 313.
174 A.g.e., 303.
175 Onun “hakiki bilim” hakkındaki görüşleri için bkz. a.g.e., 312-315.
176 A.g.e., 313.
177 A.g.e., 312.
178 A.g.e., 323.
179 A.g.e., 333.

180 Fethullah Gülen’in dünyadaki çeşitli dini liderlerle yapmış olduğu dinler arası diyalog görüşmeleri için bkz. Ali Ünal ve Alphonse Williams (der.) Advocate of Dialogue.

181 M. F. Gülen, Understanding and Belief, 312.

182 Paul Lauritzen’e, bu makalenin ilk taslağını okuyarak katkıda bulunduğu için teşekkür ederim

183 Buhari, İkinci Kitap (İnanç), Hadis no:10.

184 Adalet, ihsan, rahmet, hikmet gibi terimler ve bunların İslami şiddetkarşıtlığı kavramı için bkz. Muhammed Ebu Nimer Nonviolence and Peace Building in Islam (Gainesville: University Press of Florida, 2003), 37-47.

185 Bu hadis ile Gandhi’nin Sanskritçede “zarar vermeme” anlamına gelen ahımsa arasında ciddi bir benzerlik kurulabilir. (bkz. Thomas Merton, Gandhi on Nonviolence: a Selection From the Writings of Mahatma Gandhi, (New York: New Directions Publishing, 1964), 23. Ayrıca bkz. William Robert Miller, Nonviolence a Christian Interpretation, (New York: Schocken Books, 1966), 23-32.

186 Buhari, 49. Kitap Barış Hadis no: 862

187 Bkz. Buhari, 49. Kitap Barış. Bu kitap, uyuşmazlık içindeki tarafları barıştırmanın faziletine dair özel bir bölüm içerir. Buhari, 53. Kitap Kumus, Hadis no: 377.

188 Bkz. Said Nursi, Mektubat, (İstanbul: Sözler Yayınevi, 1994), 162.
189 Buhari, 53. Kitap Kumus, Hadis no: 377.
190 Ebu Davud, Sünen, Hadis no:4329

191 Bkz.El-Gazali, El İktisad fi El-İtikad (eds.) İbrahim Agah Çubukçu ve Hüseyin Atay (Ankara: Nur Matbaası, 1962).

192 Gene Sharp, Exploring Nonviolent Alternatives. (Boston: Porter Sargent Publishers, 1970), 36-37.Bkz.

193 Bkz. Buhari, 52. Kitap (cihad), Hadis no: 158. Cf. Nursi, Risale-i Nur Külliyati, vol. I, 426

194 Değişik terim ve tanımlar için bkz. William Robert Miller, Nonviolence, s. 23-32. Bu belirli tanım için bkz. http://en.wikipedia.org/wiki/Nonviolence. (02.05.2005).

195 William Robert Miller, Nonviolence, 49

196 Bkz. Gene Sharp, The Politics of Nonviolent Action, 3 cilt (Boston: Porter Sargent Publishers, 1973).Ayrıca bkz. Manfred B. Steger ve Nancy S. Lind editörlüğünde, Violence and its Alternatives: An Interdisciplinary Reader. (New York: St. Martin’s Press, 1999), 293-351. Douglas Karin Crow gibi bilim adamları hariç “Islam, Peace, Nonviolence: a Select Bibliography.” Bunlardan sadece Nursi şiddet karşıtlığının savunucuları arasına dâhil edilmiştir. Bkz. Nonviolence International. www.aviusa.com, 29/09/04.

197 Hamid Algar “The Centennial Renewer: Bediuzzaman Said Nursi and the Tradition of Tajdid” Journal of Islamic Studies, 12:3 (2001) 291-311.

198 Bkz. Necmeddin Şahiner, Bilinmeyen Taraflarıyla Bediüzzaman Said Nursi (İstanbul: Yeni Asya Yayınları, 1979), 341-2.

199 Nursi, Risale-i Nur Külliyatı, I. Cilt, (İstanbul: Nesil Yayınları, 1996), 1060.

200 A.g.e, II. cilt, s.1912.

201 A.g.e, II. cilt, s. 1797.

202 Han Abdulgaffar Han, Hindistan’daki İngiliz işgaline karşı çıkan ruhani bir liderdi. Samimi bir Müslüman olarak, Müslümanların ilerlemesinin tek çaresinin eğitim olduğuna inanıyordu. Han, Allah’ın Hizmetçileri adında bir dernek kurdu. Bu derneğin üyeleri şöyle yemin ediyorlardı: “Asla şiddete başvurmayacağım. Aynıyla mukabele etmeyecek, intikam almayacağım.” (bkz. Manfred Steger, a.g.e, 350).

203 Nursi, Risale-i Nur Külliyatı, II. Cilt, s. 1931.
204 A.g.e, II. cilt, s. 1930.
205 A.g.e, II. cilt, s. 1921, 1930
206 Nursi, Risale-i Nur Külliyatı, II, 1914.

207 Leo Tolstoy, The Law of Love and the Law of Violence, çev. Mary Koutouzow Tolstoy.(New York: Rudolph Field, 1948). İfade için bkz. A Confession and Other Religious Writings, çev. Jane Cantish(Harmond Worth, U.K:Penguin Books, 1987), 176.

208 B.S.Nursi, Mektubat, 418.
209 Said Nursi. Risale-i Nur Külliyatı. II. Cilt, 1910.
210 A.g.e, 1981.
211 Nursi, Kastamonu Lahikası, (İstanbul: Sinan Matbaası, 1958), 241.
212 Bkz. Necmeddin Şahiner, Bilinmeyen Taraflarıyla, 254-5.

213 Mustafa Sungur, Anarşi: Sebep ve Çareleri,” (İstanbul: Yeni Asya Yayınları, 1979).

214 Safa Kaplan’la yapılan röportaj.

215 Türk okulununu Güney Filipinler’deki Mindanao adasındaki etkisi ve bu okulun bir barış sığınağı şeklinde çalışmasıyla ilgili olarak bkz. Thomas Michel, Bir Eğitimci Olarak Fethullah Gülen, M. Hakan Yavuz & John L. Esposito editörlüğünde, Laik Devlet ve Fethullah Gülen Hareketi, (Syracuse: Syracuse University Press, 2003), 69-84.

216 Bkz. Thomas Michel, “Two Frontrunners for Peace: John Paul II and Fethullah Gülen.” Yayımlanmamış makale 16-18 Mart 2004 tarihinde Hollanda’nın Amsterdam şehrinde Cosmicus Vakfı tarafından düzenlenen Barışın Önde Gelen Temsilcileri Sempozyumu’nda sunulmuştur. Fethullah Gülen, “Hoşgörü Surecinin Tahlili.” www.herkul.org adlı internet sitesinden 05.02. 2005 tarihli alıntı.

217 Fethullah Gülen, “Hoşgörü Surecinin Tahlili.” www.herkul.org adlı internet sitesinden 05.02. 2005 tarihli alıntı.

218 http://en.fGülen.com/a.page/tolerance.and.dialogue/fethullah.Gülens.writings.speeches.and.interviews.on.tolerance/a1307.html (04. 05. 2005 tarihli alıntı).

219 Gülen’in 11 Şubat 1995’te Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı’nda yaptığı konuşmadan alınmıştır.

220 Zafer Özcan, “Kırgızlar Gülen’e Barışa Katkı Ödülü Verdi,” Zaman Gazetesi, 03-11-2004.

221 Fethullah Gülen, “Ruhun Zaferi,” Sızıntı, Temmuz 1983, 5. Cilt, 54. Sayı, Başyazı.

222 25 Ocak 1996, İstanbul.

223 Gülen, Fethullah. “Tahrib Edilen Tabiat”.Abdülfettah Şahin,. Zamanin Altin Dilimi. (İzmir: TÖV Yayınevi, 1991), 110-114. ayrıca bkz. Zeki Saritoprak, “Fethullah Gülen,” Encyclopedia of Religion and Nature. ed. Bron Taylor, Cilt I-II, (Bristol, New York: Continuum, 2005).

224 Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi’nin devlet-fert münasebetleri ve sosyal hukuk devletiyle ilgili düşünceleri için ayrıca bkz.: s. 183-192

225 Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi’nin demokrasi ve devletle alakalı “Ufuk Turu” röportajında kendisine yöneltilen sorulara verdiği cevaplar için bkz.: s. 193-212

226 Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi’nin İslam Dünyası’nın Rönesans’ını ele alan bazı makaleleri için ayrıca bkz.: s. 213-236.

227 Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi’nin içtihatla ilgili daha önce ifade ettikleri bazı mülazaları için bkz.: s. 237-239.

228 Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi’nin konuyla ilgili bir makalesi için bkz.: s. 241-249.

229 Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi’nin birçok kez vurguladığı …bkz.: s. 251-266

230 Ümit Burcu s. 51-60
231 www.herkul.org, Kırık Testi, 12 Eylül 2005
232 Eyüp Can, Ufuk Turu, s. 129-136.
233 Ruhumuzun Heykelini Dikerken, s. 16-21.
234 Ruhumuzun Heykelini Dikerken, s. 22-26.
235 Sızıntı, Haziran-2004.
236 Kendi Dünyamıza Doğru, s. 26-35.
237 Fasıldan Fasıla, 1/285.
248 Fasıldan Fasıla, 4/140-141.
239 Sızıntı, Ocak-2004.
240 Nuriye Akman, Gurbette Fethullah Gülen, s. 19-30
241 Mehmet Gündem, Fethullah Gülen’le 11 Gün, s. 109-116
242 "Dünya Dinleri Parlamentosu", 1-8 Aralık 1999, CopeTown