PIRLANTA SERİSİNDE OLMAYANLAR

THE MÜSLİM WORLD RÖPORTAJI

NaN wordsabout 41 minutes

The MuslIm World Dergİsİ İçİn Röportaj Soru ve Cevapları

Röportör:

Zeki Sarıtoprak

John Carroll Üniversitesi

Cleveland, Ohio

Soru: İslâm’da şahıs devlet ilişkisi nasıldır? Bireyin devlet içindeki yeri ve fonksiyonu nedir?

Cevap: Modern dünya ve çağdaş düşünce sistemleri, tarihte ilk defa siyasette ferdin şimdilerde aktif bir özne haline geldiğini ve getirildiğini iddia ederler. Onlara göre “fert, atalarından görüp duyduğu, mensup olduğu grup, klik ve cemaatin öngördüğü hususlara bağlı kalmış ve âdeta bu anlayış içine hapsolmuş gibidir. Bu grup ve cemaat telâkkisini değiştirme imkânı da olmadığına göre böyle bir dar düşünce grup ve cemaat fertlerinin değişmeyen kaderi gibidir. Fertler de modern çağla bu darlıktan kurtulmuş ve tam “birey” olma yoluna girmiştir. Bu döneme kadar o, gerçek mânâda hür olmadığı gibi birey de değildir.” Bu mülâhazalar, dünyanın bir kesimi ve bazı kültürler itibarıyla böyle olsa da her din, her düşünce ve her cemaat için doğru olduğu söylenemez.

İslâm’ın en temel ilkelerinden biri sayılan tevhid akidesi açısından bir mânâda mutlak bireylik mümkün değildir; zira insan, ya serâzad, hiçbir değer kabul etmeyen kritersiz bir âsi veya Allah’a bağlı, O’nun emirlerine ciddî inkıyat şuuruyla riayet eden bir kuldur. Bu öyle bir kulluktur ki, bu sayede o, Allah’tan başka hiçbir güç ve hiçbir kuvvet karşısında “pes” etmez ve kat’iyen hürriyetinin bir santiminden dahi vazgeçmez.

Böyle birini ne mal, mülk, servet ne de netice itibarıyla basitleşmeye, sefilleşmeye sürükleyen ve ruhu felç eden yozlaşmış gelenekler, akla pranga vuran, her şeyi daraltan cemaat ilişkileri, değişik çıkar ve menfaat mülâhazaları, ahlâkîliği dinamitleyen hırs ve kazanç tutkusu, kaba kuvveti akıl ve mantığın önüne çıkaran istibdat düşüncesi, şehvet, nefret, haset... gibi nefsâniyetin tezahürleri sayılan mesavî-i ahlâk kat’iyen Allah’tan koparamaz ve köleleştiremez. Bir mü’min lâakall bir günde 30-40 defa “Ey Rab, sadece Sana ibadet eder ve sadece Senden yardım isteriz.” (Fatiha, 1/4) diyerek kendi hürriyet ve ferdiyetine pranga sayılan bütün bu zincirleri kırar ve Cenâb-ı Hakk’ın her şeye yeten o muhteşem gücüne sığınır. Bu ölçüde bir sığınmayı gerçekleştiremeyen bir fert hakikî mânâda insanlaşmasını da tamamlamış sayılmaz.

Ne var ki, İslâm, ferdin Allah’tan başka her şeye karşı hür ve bağımsız olmasını isterken, onun bir aile, bir cemaat, bir millet, hatta bütün insanlık topluluğunun bir üyesi olmasını da ihtiyaçlara bağlı bir kural olarak kabul eder. Zira her ferdin belli bir alan içinde bir kısım şeylere ihtiyacı vardır ve kat’iyen bunlardan iradî olarak müstağni kalamaz. Her şahıs bu ihtiyaç dairesi içinde birbirinin uzvu mesabesindedir ve kat’iyen biri birisiz olamaz.

Zaruret, ihtiyaç, hatta tekmiliyata bağlı böyle bir beraberlik ferden halledilemeyen pek çok meseleyi halletme ve bir kısım baskıcı güçlere karşı bir sera vazifesi görme adına fevkalâde önemlidir. Bu açıdan biz, günümüzün mutlak hürriyetçileri gibi düşünmüyoruz. Onlar insanları ananevî bağlardan ve bağlılıklardan kurtarma bahanesiyle onları yapayalnız, desteksiz ve her zaman kaba kuvvetin tesirine girebilecek şekilde dayanaksız bıraktılar. O da bu yalnızlığın bedelini bazen bir kısım tiranların eline düşerek, bazen toplum despotizması altında ezilerek acı acı ödedi. Ve “bireysellik” yolunda hürriyetinden de, haysiyetinden de oldu.

Şu hususu da bilhassa belirtmeliyim ki, İslâm dini, başka din veya din gibi görünen organizasyonlarda olduğu gibi sadece metafizik mülâhazalarla ilgilenen, dua, teveccüh, konsantrasyon veya şahsî bazı ibadetlerle iktifa eden bir din değildir. O, bütün bunlarla beraber ferdin sosyal, siyasî, iktisadî, ahlâkî, hukukî davranışlarını tanzim, tensik etmesinin yanında vaz’ettiği kuralları yaşamasını bilhassa ahirette mükâfatlandırma ve kuralsızlıktan da sakındırma ilkesiyle gelmiştir. Bu itibarla da dinin sadece inanç ve ferdî ibadete inhisar ettirilmesi onun bölünmesi, parçalanması ve Allah’ın muradına aykırı bir çerçeveye oturtulması demektir. Bu aynı zamanda fertleri neyi, ne zaman, ne ölçüde yaşayıp yaşamayacakları konusunda da fikir dağınıklığına, teşettüte hatta şizofreniye itme demektir. Bir kimse inandığı dinin bütün esaslarını özgürce yaşayamıyorsa, yaşamasına mâni bir kısım engellerin mevcudiyeti söz konusu ise, bu, o kimsenin vicdan hürriyetine, fert olarak inandıklarını uygulamasına mâni bir durumun olduğu anlamına gelir. Bu durumda da bu tür kimselerin temel hak ve özgürlüklerinden söz edilemez.

İslâm dini, müntesiplerinin, dünya ve ukbâ hayatlarını, ebedî mutluluklarını temin ve o istikamette yol göstermek için onların bu hayatı huzur içinde geçirmelerini ve öbür âlemi de teminat altına almalarını sağlayacak esaslarla bir peygamber göndermiştir. O peygamberin mesajlarında dünya-ukbâ yan yana; ferdi sorumluluklar içtimaî mükellefiyetlerle iç içe; ibadet, evrad u ezkar, kalbî ve ruhî hayat, ahlâkî, içtimaî ve idarî meseleler bir vahidin farklı derinlikleri gibi bir bütünlük içindedir. Bütün bunların yanında her Müslüman kendi haklarının şuurunda olduğu kadar başkalarının hak ve hürriyetlerine saygılı, kendi hukukunu müdafaada gösterdiği hassasiyet ölçüsünde onların haklarına riayette fevkalâde titizdir.224

Soru: İslâm’da devlet anlayışı nedir? Kur’ân’daki yeri nedir? Bir bütün olarak İslâmî devlet kurma hususu birçok kimse tarafından dile getiriliyor. Şeriat esaslarına göre bir devlet anlayışından bahsediliyor. Zat-ı âlilerinizin bu husustaki görüşü nedir?

Cevap: İslâm’ın siyaset ve devlet görüşü üzerinde çalışan veya bir şeyler söyleyen kimseler çok defa Kitap ve Sünnetin ortaya koyduğu İslâm’la, Müslümanların tarihî tecrübeleriyle ve tabiî yine şer’î delillere dayanarak anlatmaya çalıştıkları Müslümanlığı ve şöyle-böyle bugün yaşananı birbirine karıştırmakta, bazen bir Kur’ân meali, bazen birkaç seçme hadis, bazen de çağımızın fantastiklerinden birinin düşünceleri ve önerileriyle İslâm adına değişik değişik şekiller kesip biçmekte ve fırsat ellerine geçerse kendi anlayışlarını hâkim kılacaklarını ifade etmektedirler.

Evet, dinin, temel esasları dışında, yine temel unsurlar çizgisinde, onlardan içtihad ve kıyas kaynaklı geniş bir yanı vardır ki, böyle bir alanda dinî meseleleri çıkarıp ortaya koymada insan cehd ü gayretinin tesiri inkâr edilemez. Ancak bu tür konularda her müstait şahsın konuşma ve içtihatta bulunmasının kendisini bağlayacağı, başkalarını ilzam adına bir kıymet-i harbiyesinin olmadığı da yine dinin esaslarındandır. İslâm, hiç kimseye kendi düşünce ve önerilerini –günümüz itibarıyla heva ve hevesini– hüda yerine koyarak “İşte din budur!” demesine izin vermez ve bunu dalâlet sayar.

Bir kere din diye sunulan tasarı şayet Kitap ve Sünnet kaynaklı değilse, bu mevzuda şöyle-böyle gayret sarf eden insanlar sayısınca tasarı ve taslak ortaya çıkar ki, bu da apaçık meşruiyet krizi demektir. Sunulan taslak, üzerinde ittifak oluşmuş tarihî tecrübelerden referanslı değilse kat’iyen sürekli ve kalıcı olamaz. Şimdilerin ihtiyaçlarını yine öz kaynaklarına müracaat ederek cevaplayamıyorsa o da, gerçekçi ve tatmin edici olamaz.

Öyle ise ister kendi temel kaynakları itibarıyla ister bu kaynaklara dayandırılan tarihî tecrübeler açısından İslâm’ın devlet anlayışı nasıldır, denebilir?

İslâm’da hüküm ve irade Allah’a aittir. Kur’ân, pek çok ayetiyle hüküm ve emrin Allah’a ait olduğunu vurgular ve “Kadın-erkek mü’minler, Allah ve Resûlü bir konuda hüküm verdiği zaman artık onlara bir seçim hakkı yoktur.” (Ahzâb, 33/36) der; böylece ne teokrasilerde olduğu gibi bu hakkın kutsal ve masum ruhanî reislere, ne onların gözetim ve denetimindeki âbâ-i kenâiseye ne de başka şekilde organize olmuş herhangi bir diyanet teşkilatına ait olmadığını ilan eder. Aslında İslâm’da ne kenise olmuş ne âbâ-i kenâise ne de hiyerarşik ruhânî reisler sınıfı. O “Sizin en şerefliniz Allah nezdinde en müttaki olanınızdır.” (Hucurât, 49/13) diyerek soy-sop, ırk-aşiret, imtiyazlı sınıf gibi hususların yerine takvayı, liyakati, hakperestlik düşüncesini ve adalet hissini esas alır. Bu açıdan da Kitap ve Sünnet Müslümanlığında ne mutlakıyetçi monarşinin ne batıda bilinen şekliyle klasik demokrasinin, ne diktatörlük ne de totalitarizmin yeri yoktur. İslâm’da, yöneten ve yönetilenlerin karşılıklı anlaşmaları demek olan yönetim, meşruiyetini hukuktan ve hukukun üstünlüğü esasından alır. Ona göre hukuk yönetenin de yönetilenin de üstündedir, Allah’a aittir, değiştirilemez, gasp edilemez; Yaratan’ın emri, Peygamberin tebliğ ve tatbiki çerçevesinde uygulanmaya çalışılır. İslâm hukuk dışı bir yönetimi meşru saymaz, onu tanımayan yönetilenleri de asi kabul eder. İslâmî bir idarede en zirvelerdeki kimseler dahi sıradan bir insan gibi hukukî esaslara riayet etmekle mükelleftirler. Bu esasları kat’iyen ihlâl edemez ve onlara aykırı uygulamada bulunamazlar.

Burada bir şeyi tavzih etmekte de yarar var; bütün bunlar yasama ve yürütme organlarının hiçbir şey yapamayacakları şeklinde de algılanmamalıdır. İslâm’da yasama ve yürütme organları toplumun kendi içinde ve yabancılarla iktisadî, siyasî, kültürel münasebetlerinde zaruretler, ihtiyaçlar ve maslahatlar çerçevesinde umumî hukuk normlarına uygun olarak her zaman bir kısım yasalar yapıp bunları uygulayabilirler. İdare edilenler de üst hukuk esasları diyebileceğimiz disiplinlere riayet ettikleri gibi insan eliyle yapılan bu kanunlara da uyma mecburiyetindedirler.

Aslında demokratik bir toplumda hukukun kaynağı, rengi, şivesi çok da önemli değildir. İçtihat, istinbat ve istihraçlar, çağdaş dünyanın bulunduğu yer itibarıyla temel insanî hak ve hürriyetlerin, siyasî katılımların, azınlık haklarının, fert ve toplumun karar mekanizmalarının üzerinde ağırlıklarını hissettirmeleri, herkesin bir başkası üzerinde belli yollarla baskı kurmaması şartıyla kendini ifade edebilmesi, inandığı gibi yaşaması ve milletlerarası hukukî normlara, sözleşmelere aykırı düzenlemelerin yapılmaması demekse İslâm’ın bu hususlardan hiçbirine karşı çıkması söz konusu değildir. Bu itibarla da Kur’ân ve Sünnetin ortaya koyduğu evrensel değerler görmezlikten gelinerek İslâm’ın demokrasi düşmanı, zıdd-ı beyyini gibi gösterilmesi doğru olamaz.

Bir devlet, yukarıdaki çerçevede herkese kendi dinini yaşama fırsatı veriyor ve onları kendileri gibi düşünme, öğrenme ve uygulamada destekliyorsa böyle bir sistem Kur’ânî öğretilere zıt sayılmaz ve ortada böyle bir devlet varsa, alternatif bir devlet düşüncesine gidilmez. Şayet insanî hak ve hürriyetler tamam değilse –günümüzde hep gelişme vetiresi yaşayan demokrasilerde olduğu gibi– sistem yeniden yasama ve yürütme organlarınca gözden geçirilir, evrensel hukuk normlarına göre tashih, tecdid ve tanzime gidilir ve daha da mükemmelleştirilme şeklinde ele alınır. Böyle bir nizama tam teşriî denmese de onun zıdd-ı beyyini olduğu da söylenemez.

Burada şu hususu belirtmekte de yarar var: Bazıları şeriatı sadece dinî kurallara göre kurulmuş bir devlet olarak düşünmekte ve kelimenin gerçek mânâ ve muhtevasına bakmadan ona karşı düşmanca bir tavır almaktadırlar. Oysaki şeriat, din kelimesinin bir mânâda müradifi ve Allah’ın emirleri, Peygamber Efendimizin sözleri, tavırları ve icma-ı ümmet esaslarıyla müeyyed bir dinî hayattır; bunun içinde devlet idaresiyle alâkalı kuralların sayısı ancak yüzde beş nispetindedir. Bunun yüzde doksan beşini ise iman esaslarından İslâmî disiplinlere, ondan da ahlâkî kaidelere kadar diğer hususlar teşkil etmektedir.

Soru: İslâm demokrasi ile bağdaşır mı? Çoğu İslâm ülkelerinde demokrasinin olmayışını nasıl görüyorsunuz? Veya bu durum ne kadar bir eksikliktir?

Cevap: İslâm ve demokrasi söz konusu edildiğinde bunlardan birincisinin ilâhî, semavî bir din, diğerinin ise beşerî bir yönetim şekli olduğu göz ardı edilmemelidir. Dinin temel amaçları iman, ubudiyet, mârifet ve güzel ahlâk gibi evrensel hususlardır. Kur’ân yüzlerce âyetiyle, insanları imana, Hakk’a kulluğa, kullukta derinleşerek ihsan şuuru kazanmaya ve güzel ahlâka çağırır. “İman etmek ve salih amelde bulunmak” Kur’ân’ın ısrarla üzerinde durduğu konulardan olduğu gibi Hakk’ı görüyor gibi davranma veya O’nun tarafından görülüyor olma şuuruyla O’nunla vicdanî bir münasebet içinde bulunma ve bütün bunları güzel ahlâkla bezeme de onun her zaman hatırlattığı mevzulardandır.

Demokrasi ise İslâm gibi her yanıyla net değildir. Hatta büyük ölçüde muğlâk ve mu’dil de denebilir. Bu açıdan da bu tabirin nispetsiz zikri pek azdır. Çok defa yanına bir kelime ilâve edilerek “sosyal”, “liberal”, “Hıristiyan”, “radikal”... vesaire gibi sıfatlarla anılır ki, pratikte bazen bunlardan biri diğerini demokrasi de kabul etmeyebilir.

Ne var ki, günümüzde “demokrasi” dendiğinde hep yalın haliyle algılanmakta, izafet ve nispetlerine bakılmamaktadır. Aksine pek çoklarınca “din”den söz edilince de onun içinde yeri ne kadardır, ona hiç bakmadan, dinin pek çok fakültelerinden tek fakültesi sayılan siyasetle irtibatlandırılmaktadır. İşte, bu iki mülâhaza Müslüman aydınlar arasında, İslâm ve demokrasinin bağdaşıp bağdaşmayacağı konusunda farklı düşüncelere sebebiyet vermiştir. Bunlar, birbirinin tam zıddı veya nakîzi gibi görünmeseler de aralarında ciddî bir fark olduğu açıktır.

Bu mütalâalardan birine göre İslâm, bir din olmanın yanında aynı zamanda bir devlet sistemidir. O, ferdî, ailevî, içtimaî, iktisadî, siyasî her alanda kendini ifade eder/etmiştir. Bu açıdan onu sadece iman ve ibadetten ibaret sayma müdahale ve tasarruf alanını daraltma demektir. Bu icmalî mütalâa etrafında yeni yeni fikirler oluşmuş ve çok defa İslâm’ın da bir siyasî ideoloji şeklinde algılanmasına sebebiyet vermiştir. Hatta bazılarınca böyle bir düşünce tarzı İslâm’ı da, herhangi bir siyasî ideoloji durumuna getirmiştir. Bu ise, tamamen hukuka dayanan, temel prensipleri itibarıyla hiçbir kesimi baskı altına almayan, hatta açıktan açığa buna karşı çıkan ve her zaman cumhurun görüşlerine göre –re’ye açık alanlarda– icraatta bulunan bir sistemin ruhuna aykırı düşmektedir. Yine bunlara göre böyle davranılacağına demokrasiyi, İslâm’ın ruh-madde, dünya-ukbâ mülâhazalarıyla besleme, enginleştirme, dünya hayatı gibi ebede meb’us, ebedden ve ebedî bir Zât’ın teveccühünden başka hiçbir şeyle tatmin olmayan insanoğlunun bu geniş ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde açma, inceleştirme yolunda gayret sarf edilseydi herhalde daha yararlı olurdu.

Evet acıdır, İslâm dünyasında hususiyle de bizim ülkemizde din-demokrasi münasebetlerinden söz eden, hem din adına konuşan ve bazı söylemler geliştirenlerin bir kısmı hem de demokrasiden yana olanların bazıları aynı yanlışta bir araya gelmektedirler: O da demokrasi ile dinin asla bağdaşmayacağı hususudur. Çünkü din, Allah’ın hâkimiyetine, demokrasi ise milletin re’yine dayanmaktadır. Ama, zannediyorum burada zuhûle kurban giden bir mülâhaza daha var; o da, hakimiyetin kayıtsız-şartsız millete ait olması, –hâşâ– onun Allah’tan alınarak insanlara verilmesi değil, Allah tarafından insanların tasarrufuna tevdi edilen bir hususun herhangi bir fert, bir müstebid ve bir diktatörden alınıp cumhura tevdi edilmesidir ki, bu da bir mânâda Raşit Halifeler dönemindeki uygulama demektir. Allah’ın kozmolojik anlamda her şeye hâkim olduğunda şüphe yok; bizim düşüncelerimiz, plânlarımız hep o Kudret-i Kahirenin tasarrufu altındadır. Ancak bu, bizim iradelerimiz, temayüllerimiz, tercihlerimizin de olmadığı mânâsına gelmez. İnsanlar ferdî hayatları adına bazı seçimlerde muhtar bırakıldıkları gibi bir kısım içtimaî ve siyasî meselelerde iradeleriyle –min vechin– baş başa bırakılmışlardır. Yasama ve yürütme organlarını seçen kimseler farklı bir intihapta da bulunabilirler. Zaten Asr-ı Saadette tek bir tür intihap söz konusu olmamıştır. Hz. Ebû Bekir’in seçilmesinde ayrı bir yol takip edilmiş, Hz. Ömer’de farklı bir usul, Hz. Osman’da ayrı bir vetire ve Hz. Ali’de de başka bir sistem esas alınmıştır. İşin doğrusunu Allah bilir.

Ayrıca demokrasi sorgulanamaz bir sistem de değildir; onun gelişme sürecine bakılınca, her zaman yanılmaları tashihler takip etmiş.. yer yer revizyona tâbi tutulmuş, otuz çeşidinden bahsedilmiş.. onun tekamül yolundaki bu zikzaklı macerasından ötürü bazıları hâlâ ona kuşkuyla bakmakta. Bilmem ki, –bir kısım despot idarecilerin farklı çekincelerini bir tarafa bırakacak olursak– İslâm dünyasının demokrasi konusundaki içtinabını buna bağlayabilir miyiz?225

Soru: Siyasal İslâm ifadesinin popülarite kazandığı bir dönemde İslâm-siyaset ilişkilerini nasıl görüyorsunuz?

Cevap: Diğer konularda olduğu gibi zannediyorum din ve siyaset ilişkilerinde de ya ifrata veya tefrite giriliyor: Kimileri dinin şöyle-böyle siyasetle asla alâkası yoktur diyor, kimileri de çok yönleri ve derinlikleri bulunan din sistemini tamamen siyaset gibi gösteriyor. Dinin siyasetle hiç alâkası yoktur denemez. Zira Kur’ân-ı Kerim’de idare ve siyasete müteallik pek çok âyet olduğu gibi, bu konuda Efendimiz’in uygulamaları da önemli bir yer işgal etmektedir. “Ulü’l-Emr”, ulü’l-emre itaat, istişare, harp-sulh kararları, kazaî hükümler... gibi pek çok husus hep siyaset ve idareye işaret etmektedir.

Ne var ki, İslâm’da ne idareyi ne de siyaseti erkân-ı imaniye ve esasat-ı diniyede olduğu gibi tek bir kalıba ifrağ etmek mümkün değildir. Tarih bize İslâm dünyasında Asr-ı Saadet’ten bu yana intihap ve intihapta aranan evsaf.. türünden şeyler istisna edilecek olursa, pek çok devlet şekli bulunduğunu göstermektedir. Bunlar arasında usulde ciddî farklılıklar görülmese de teferruatta o kadar çok ayrılıklar vardır ki, işin temel esprisini kavrayamayanlar bu idare şekillerinden her birini ayrı bir sistem gibi görebilir/görmüştür de. Hemen arz etmeliyim ki, bu farklılıklar dinin yoruma açık yanları ve içtihad alanları itibarıyladır.

Bu konuyla alâkalı sağlıklı değerlendirmeler yapabilmek ve olumlu sonuçlara ulaşabilmek için dinin temel kaynakları olan Kitap ve Sünnet’e müracaat esas olmalıdır. Aynı zamanda tarihî tecrübeler de bu konuda önemli birer referanstır.

Kur’ân-ı Kerim’de, Allah’a karşı ubudiyet vazifelerini belirleyen, muhteva bakımından taabbudîlik ifade eden âyetlerin yanında, bir insanın diğerleriyle olan münasebetlerini düzenleyen âyetler de vardır. Her iki hususla alâkalı emir ve tavsiyeler de Allah’tan gelmiş olmasına rağmen Zât-ı Uluhiyet’e karşı vazife ve sorumluluklarımızı tanzim eden âyât-ı beyyinât Peygamberimiz ve ashabının anlayıp kabullendiği şekliyle korunmuştur ve korunmaktadır. İkinci kategorideki ilâhî ferman ve nebevî beyanlar ise, bunlar, insanların sosyal, iktisadî, siyasî ve kültürel hayatlarıyla alâkalı bir kısım esaslar üzerinde durdukları aynı anda satır aralarında veya fezlekeleriyle o hususların bir kısım hikmet, maslahat ve faydalarına işaretlerde bulunurlar. Meselâ, Kur’ân’ın adalet, hakka riayet, yalan söylememe, merhamet ve şefkatli olma, her işini meşverete bağlama, iffetli yaşama, kimseyi aldatmama... gibi konuları bu hususta birer örnek teşkil edebilirler.

Bu hususlar, önüyle arkasıyla doğru okunabildiği takdirde zamanla Müslümanların karşılaşacağı benzer problemlerde de erbabına birer ipucu verebilir. Yorumcular onları referans alarak bir kısım yorumlarda bulunurlar; müçtehidler belli ölçüde onları nazar-ı itibara alarak değişik değerlendirmelere giderler... ve hakeza.

Kur’ân’ı Kerim’de ve Sünnet-i Sahîhada yorumu, açılımı zamana bırakılmış pek çok konu vardır. Tafsilâtı vakt-i merhununa bırakılmış gibi görünen bu hususlarla alâkalı tafsilî emir ve tavsiye yoktur. Bu itibarla siyaset, devlet, toplumun yönetimi gibi konularda şerefnüzul ve şerefsüdur icmalî emir ve tavsiyeler açılırken farklı şekil ve farklı desenlerde bazı şeyler ortaya çıkmıştır. İsterseniz bunu, zamanı da önemli bir müfessir kabul ederek ona havale edilmiş olmasına bağlarsınız; isterseniz muhatapları itibarıyla “Hanîfiyye-i Semha” ile gelmiş bu dinin evrenselliğine verirsiniz. Evet, Kur’ân’ın muhatapları arasında en bedevîden en medenîye, çok az gelişmiş yığınlardan en mütekâmil milletlere, bir kısım kuru kalabalıklardan fevkalâde organize olabilmiş aydınlık cemaatlere kadar çok farklı kimseler bulunmaktadır. O bütün bunların bakış, görüş ve değerlendirme, hatta yaşayabilme durumlarını nazara alarak onlara seslenmiştir. Yerinde icmali tercih etmiş ve ele aldığı konunun tafsil ve açılımını vakt-i münasibinde rical-i münasibine bırakmış, yerinde de tafsil ve tebyinde bulunarak muhkem senetlerin hususiyetini vurgulamıştır.

Bu açıdan da ikinci kısımda –bir kısım sapık fırkaların yorumları istisna edilecek olursa– her zaman bir anlayış birliği söz konusu olmuştur. Birinci kısımda ise, şartlara, zamana, umumî dünya ahvaline göre bir hayli farklı yorumlamalar meydana gelmiştir. Tabiî olarak bu farklılıklar yasama ve yürütme organlarına da aksetmiştir.

Bütün bunlara rağmen Kur’ân’da doğrudan ve birinci derecede sarihan siyasetin, din-i mübin-i İslâm’ın olmazsa olmaz temel unsurlarından olduğu ve muhkemat ölçüsünde dinin ilgi alanına girdiğine dair iddiada bulunmak doğru olmasa gerek. Bunu, Kur’ân’da yer alan bir kısım hükümlerin siyaset, devlet yapısı ve yönetim biçimleriyle alâkası biraz da ilgi kuran şahsın/şahısların bakış açıları, İslâmî heyecanları, sadece tarihî tecrübeleri nazar-ı itibara almaları ve İslâm toplumunun problemlerinin siyaset ve idare yoluyla daha rahat çözülebileceği düşüncesinden kaynaklanıyor diye de ifade edebilirsiniz. Bu mülâhazaların hepsinin kendine göre bir mânâ ifade ettiği muhakkak; ama gerçeğin ondan ibaret olmadığı da açık.

Gerçi toplumsal münasebetleri tanzimde, fert, aile ve cemiyetin ahengini düzenlemede idare ve hâkimiyetin tesiri inkâr edilemese de, yine de bunlar, Kur’ânî değerler silsilesi içinde talî derecede kalır. Zira “ümmühat” dediğimiz ve diyeceğimiz iman, İslâm, ihsan ve ilâhî ahlâkın topluma benimsetilmesi gibi konular hem referans konularıdır, hem de idarî, iktisadî, siyasî.. meselelere birer esas mahiyetindedir. Bu yaklaşımdan hareketle Kur’ân’da siyaset nazariyeleri, değişik devlet modelleri aramak ya da o mukaddes kitabı, tekvînî emirlerin ezelî bir tercümesi, gayb ve şehadet âlemlerinin tefsiri, arz u semada tecellîleriyle münteşir ilâhî isimlerin müfessiri, İslâm âleminin çeşit çeşit dert ve problemlerinin reçetesi, dünya ve ukbâ saadetinin biricik rehberi, ahiret yolcularının bura ve ötelerle alâkalı aldatmayan delili ve insanoğlunun bitip tükenme bilmeyen feyyaz hikmet kaynağı… olmasına rağmen sadece siyasî söylemlere malzeme görmek ona karşı saygısızlık olduğu gibi o bereketli kaynağın diğer derinliklerinden istifadeye de mânidir.

Ancak Kur’ân-ı Mübin’in, insanların ruhlarında hâsıl ettiği enginlik ve derinlikle akıllı siyasetçiler yetiştirmesi sayesinde siyaseti bir kumar, bir satranç oyunu olmadan çıkardığı da açıktır.

Soru: Hilâfetin ilgasından sonra İslâm dünyasında birçok hilâfet hareketleri ortaya çıkmıştır; özellikle Hindistan Müslümanları arasında. Günümüz dünyasının hızlı değişimini nazara alırsak, sizce hilâfetin geri gelmesi mümkün müdür? Yoksa onu beklemek çok mu hayalperestlik olur?

Cevap: Hilâfet kaldırılırken lehinde ve aleyhinde değişik mütalâalar olmuştur. İlk tavırları itibarıyla Ziya Gökalp ve onun gibi düşünenler: “Dayanağı, Türkiye Büyük Millet Meclisi olan hilâfet makamı, Müslümanlar arasında yüce bir makamdır. Yeryüzünde bir hilâfet makamı bulunmazsa İslâm âlemi kendisini imamesiz kalmış ve dağılmış perişan bir tesbih gibi görür.” diyorlardı. Seyyid Bey ve onun gibi düşünenlerse, “Hilâfet hikmettir; doğrudan doğruya millet işidir ve zamanın gereklerine tâbidir. Peygamber Efendimiz vefat ettiklerinde Ashab-ı Kiram’a hilâfetle alâkalı bir şey açıklamamıştı. Kur’ân-ı Kerim’e müracaat edildiğinde de mevzu ile alâkalı hiçbir âyet olmadığı görülecektir.” der ve Kur’ân’da devletle alâkalı meşveret ve şûra, ulü’l-emr’e itaat konuları üzerinde durur.. bunların siyaset ve idareyle alâkalı önemli iki unsur olduğunu vurgular.. zaten hilâfetin, Hz. Ali ile hicretin otuzuncu senesinde bittiğini söyler.. mezhep imamlarının ve akaid üstatlarının mütalâalarından nakillerde bulunur.. hilâfetten gaye ve maksat alınarak ona göre bir şeylerin yapılması gerektiğini ve hilâfetin de bir mânâda tarihselliğini hatırlatır ve bu sürecin hakikî halifeler dediğimiz zatlarla bittiğinden söz eder. Ondan sonra tarih sayfasında görülen halifelerin hakikî değil de şeklî ve surî halife olduklarını dile getirir.. derken bazı muhaliflere rağmen meclisin, “Halife hal’edilmiştir. Hilâfet, hükümet ve cumhuriyet mânâ ve mefhumunda esasen münderic olduğundan makam-ı hilâfet de mülğâdır.” sözleriyle hilâfet kaldırılmıştır.

Zaten daha önce de, Mukaddime’sinde İbn Haldun, hilâfetle alâkalı şu mütalâada bulunur: “Hilâfet mevzuunda üç farklı bakış açısı söz konusudur: 1- Hilâfet ilâhî bir müessesedir ve zarurîdir. 2- Hilâfet ihtiyaçlara bağlıdır. 3- Haricîlerin savundukları şekliyle, hilâfet lüzumsuzdur.”

Günümüzde hilâfetin lüzumsuzluğuna inananlar; günümüzde pek çok millî devlet kurulduğundan, istiklâl düşüncesinin öne çıkmasından ve hilâfetin de artık müessiriyetini kaybettiğinden bahisle ona gerek kalmadığını söylerler.

Müslümanlar arasında birliğe vesile olması; farklı milletlerin kendi ülkelerindeki imkânları teati etmeleri ve daha iyi değerlendirmeleri; saf yığınların, hilâfetin dinî mânâsından ötürü onun etrafında daha rahat toplanabilme ihtimalleri... gibi hususlardan dolayı da onun hâlâ tesirli bir dinamik olduğu üzerinde durulmaktadır.

İş bu noktaya gelip dayanınca onu yeniden ihya çok zor olduğu gibi, bütün Müslümanlara kabul ettirmek de imkânsız gibi görülmektedir. Ayrıca böyle bir teşebbüsün muasır dünyaca nasıl algılanacağı oldukça önemlidir. Bütün bunlardan çıkaracağımız mülâhazalar ışığı altında meseleye yaklaşmanın yararlı olacağı kanaatindeyim.

Soru: Amerika’da bazı yazarlar batının gelişmesini bir Rönesans hâdisesine bağlıyor. İslâm dünyasında bir Rönesans mümkün müdür? Veya gerekli midir? Zat-ı âlilerinizin bu konudaki görüşlerini rica edebilir miyiz?

Cevap: Yeniden doğuş, diriliş ve intibah devri demek olan Rönesans, eğer bazı kimselerin dediği gibi, antik çağın formal ve ruhî değerlerini bir kere daha hayata geçirme hareketi; eski kaynaklara dönüş ve onları yeniden okuma ve değerlendirme cereyanı; siyasî, hukukî ve ahlâkî konularda eski çağların esas alınması ve fikrî alanda klâsik metinler üzerinde yoğunlaşılması, daha bir kısım efsanevî ermişlerin arkasına düşülmesi ise böyle bir yeniden doğuşun bazı yanları takdir edilse de bütününe birden “evet” deme doğru olmasa gerek.

Eğer Rönesans’la Micelet ve Burckhaa gibilerin gayret, tesir ve öncülükleriyle Orta Çağın ilâhiyatçı hâkimiyetine ve diyanet otoritesine karşı başkaldırma; biraz hürriyetçi, biraz tenkitçi ve tamamen dinden uzaklaşma şeklindeki ferdiyetçilik vetiresi kastediliyorsa –ki bazıları bu hareketin gelişmesini İtalya’ya götürür ve Dante, Giotto gibi kimselerle irtibatlandırır– bunu da bu şekliyle insanlık yararına görüp tasvip etmek mümkün değildir. Tasvip edemediğimiz diğer bir yorum da, o çağda batıda yaşanan fikri keşmekeşten bunalmış bazı düşünürlerin aşırı bir Hümanizm’e yönelmeleri ve ayrı bir dengesizliğe sebebiyet vermeleridir.

Eğer Rönesans, yitirilmiş insanî değerlerin keşfedilip ortaya çıkarılması; insanların yeniden evrensel ahlâkî değerlere yönelmesi; müstebid idare ve idarecilerin sorgulanması hatta bazıları bertaraf edilerek demokratik telâkkiye yürünmesi; sanata, bediiyyata yönelmede patlamaların yaşanması; o güne kadar ihmal edilegelen tekvînî emirlerin dikkatle okunup yorumlanması; hakikat aşkı, araştırma iştiyakı, ilim tutkusu gibi hususların gelişip yaygınlaşması ve dinin vazgeçilmezliğinin, çağın idrakine göre yeni bir eda ve yeni bir üslupla bir kere daha seslendirilmesi ise, bu çerçevedeki bir hareket İslâm coğrafyasında, Hicrî üç ve dördüncü asırlarda en göz kamaştırıcı şekliyle gerçekleştirilmiş ve bir mânâda batı Rönesansı’na da örnek teşkil etmiştir.

İşte biz, bütün samimiyetimizle böyle bir Rönesans telâkkisinin hep yanında olduk ve olacağız ve akılda, kalbde, ruhta, tefekkürde diriliş de diyeceğimiz böyle bir oluşumu tahakkuk ettirme peşindeyiz. Ama böyle bir cehd ü gayretin meyvelerini dermek ne zaman müyesser olur, onu şimdiden kestirmek mümkün değildir. Her şeyin bir vakt-i merhunu vardır; bekleyip göreceğiz “Gün doğmadan meşime-i şebden neler doğar.”226

Soru: Son birkaç asırda İslâm dünyasında entelektüel yetişmemesinin sebebi nedir? Bu neye bağlıdır? Gelecekte bunun telafisi mümkün müdür?

Cevap: Varlığın menşeinin düşünce olduğunu, aklın da sezgi ve iradenin önünde bulunduğunu iddia eden mânâsına entelektüelin, nerede olursa olsun bulunamaması kayıp değildir. Ama bu dünyada, kendi varlığının şuurunda olan, varlığı doğru okuyup doğru yorumlayan, içinde yaşadığı çağın farkında ve her zaman onunla hesaplaşmasını bilen, bildiklerini de gerektiğinde tereddüt etmeden seslendiren aydın insan anlamında entelektüelin bulunmadığı da bir gerçek. Ancak burada bazı şeyleri tavzih etmekte de yarar var:

Evvela, İslâm dünyasındaki bu gerileme ve durgunlaşma sadece ona mahsus bir keyfiyet değildir: Tarihte, dünü çok parlak, bugünü derbederlik ve perişaniyet örneği pek çok millet gelip geçmiştir ve gelip geçecektir. Tarihî tekerrürler devr-i daimi de diyeceğimiz bu husus umum milletlerin kaderi gibidir. Ateşin, parlayıp çevresine hararet verdikten sonra sönmesi, kullanılan nesnelerin kullanıla kullanıla paslanıp eskimesi, dünyaya gelen her ferdin büyüyüp, olgunlaşıp sonra da ölmesi türünden değişik medeniyet ve milletlerin de böyle bir kaderi vardır. Yenilenerek ömürler uzatılmaya çalışılmalıdır ama böyle bir şeyin şartları da çok ağır olsa gerek...

Saniyen, İslâmî ruhun üç önemli esası vardır; bunlardan birinin ihmali belli ölçüde diğer dinamikleri de etkileyerek o ruhu felç eder. Bu esaslar, tedvin döneminde olduğu gibi dinî ilimleri temel kaynaklara dayanarak çağın idrakine göre yorumlama; kelâm sıfatından gelen Kur’ân-ı Mübin gibi, kudret ve iradenin Kitab-ı Kebîri sayılan kâinatı ve bu muhteşem kitabın tekvînî emirlerini iyi okuyup değerlendirme; madde kadar mânâya, cisim kadar ruha, dünya kadar ukbâya ve fizik kadar metafizik mülâhazalara da açık durarak bütün bu hususlar arasındaki dengeyi koruma şeklinde hulâsa edilebilir. Bir dünyada akıl ihmal edilmiş, kalb devre dışı bırakılmış, hakikat aşkı ve ilim aşkı sönmüş veya söndürülmüşse orada elit insandan ve entelektüelden bahsetmek mümkün değildir.

Salisen, İslâm dünyasının, tıpkı bugünkü batı gibi parlak bir dönemi olmuştur. Böyle bir dönemin artıları yanında, bazı hayatî dinamikler ihmal edilince eksilerinin olması da söz konusudur. Bazen, maddeten güçlü olma kendini salmaya; işleyen bir nizam ve sistem sezilmedik bir körlüğe; zaferler, muvaffakiyetler yaşam tutkusuna, tenperverliğe, zevk u sefaya, hatta bohemliğe sebebiyet verebilir. Böylesine kahredici bir atmosferin hâkim olduğu coğrafyada entelektüel yetişmez.

Rabian, bugünkü mevzu ilimler, İslâm ulemasının tetkik, tecrübe ve araştırmalarının semeresi değildir. Bütün ilimler tamamen pozitivist, natüralist ve batılı anlamda rasyonalist bir anlayışa dayanmaktadır. Bu dünyadaki araştırma ve değerlendirmeler bütünüyle batılı anlayışın güdümünde cereyan etmektedir. İslâm dünyasında varlığı yeniden yorumlayacak, kendi düşünce imbiğinden geçirecek ve yeniden vaz’edecek cins kafalar yetişeceği âna kadar da bu iş böyle devam edeceğe benzer.

Soru: İçtihad konusu İslâm dünyasında uzun süre tartışıldı. Kimileri kapısını kapalı gördü. Bir donukluk yaşandı. Bu müesseseyi kullanmada ölçü ne olmalı?

Cevap: Külfetli ve meşakkatli bir işi meydana getirmek için bütün güç ve takatin kullanılması mânâsına gelen içtihat, ıstılahta zannî olan ahkâm-ı şer’iyyeyi, edille-i tafsiliyesinden istinbat yolunda bütün kudretini bezletme anlamında bir kelimedir. İçtihat edene “müçtehit”, içtihat olunan hükme de “müçtehedün fih” denir.

Temelde içtihadın iki şartı vardır. Birincisi, ahkâma taalluk eden umum şer’î delilleri bilmek; diğeri de, o delâilin ruhuna nüfuz edecek zekâ ve fıkıh mantığına sahip bulunmaktan ibaret olan ehlinden sâdır olması ve mahalline musadif bulunmasıdır. Bu itibarla ehlinden sâdır olan ve mahalline musadif bulunan içtihat muteberdir. Aksine ise itibar edilmez.

Ayrıca bazılarının zannettiği gibi içtihat yalnız kıyastan ibaret de değildir. O kıyas yoluyla olabileceği gibi şer’î nassların delâletinden, ima ve işaretlerinden, Kitap ve Sünnet’in vücûh-u lügaviyesinden, tasarrufât-ı edebiye ve beyaniyeden istidlal suretiyle de ahkam istinbat edilebilir.

İçtihat, en son ve evrensel din olan İslâm’ın, farklı zaman dilimleri ve değişik coğrafyalarda sakin insanoğlunun karşısına çıkacak problemlere çözüm üretebilmesi için Kitap ve Sünnet’in sınırlı nasslarından sınırsız meselelere uzanmanın farklı bir unvanıdır. Efendimiz döneminde başlayan bu mübarek faaliyet, hususiyle de hicrî üçüncü ve dördüncü asırlarda, içtihat, re’y, istidlal, kıyas, istinbat unvanlarıyla hep işletilmiş, dinamik bir sistem olan İslâm’ın yaşanmasına bağlı sürekli canlı tutulabilmiş ve çok bereketli olmuştur.

Bir yandan bu aktif sistem hayattan kısmen dahi olsa dışlanıp, diğer yandan da o eski cevval dimağların, mevhibelere açık feyyaz ruhların, Kur’ân ve Sünnete âşina cins muhakemelerin yerini, bir kısım akletmeyen/edemeyen, muhakemesi kıt, Kur’ân ve Sünnet bilgisi adına yaya, ilhama kapalı liyakatsizler alınca, İslâm dünyasına has çok zengin ve fevkalâde orijinal bu hukuk kültürünün o velûd makamı da taklide, ezberciliğe ve şablonculuğa kaldı.

Bu konuda, siyasî baskı, iç çekişmeler, bazı bâtıl ve sapık cereyanların bu konuyu maksat dışı noktalara çekmeleri, eskilerden tevarüs edilen o bereketli mirasa güvenilerek “dahasına gerek yok” denmesi, mevcut nizam ve ahengin insanları kör etmesi, sapık cereyanlara karşı uygulanan tehditlerin bazen müstaid ve kabiliyetli mü’minlere de uygulanması evvelâ içtihat ruhunun kaybolmasına, sonra da o kapının kapanmasına sebebiyet vermiştir. Aslında o kapıyı kimse kapamadı, dini heva ve heveslerine göre yorumlayanlara meydan vermemek ve ehliyetsiz kimselerin hevalarını hüda göstermemeleri için bir kısım hakperest ulemanın o istikamette küçük bir arzuları olsa da o kapı kendi kendine nâehillerin yüzüne kapandı. İçtihat edecek evsafta insan yetişmeyince içtihada karşı çıkanlara hak vermemek de mümkün değil.

Bugün insanlar büyük ölçüde sadece dünyayı düşünüyorlar. Fikirler ve kalbler bir hayli dağınık, zihinler mâneviyata yabancı, din ve diyanet selef döneminde olduğu gibi insanların birinci meselesi olmadan çıkmış “Olsa da olur, olmasa da” konumunda. İnsanlar oldukça lâubali ve dinin zaruriyatı ise ayaklar altında. Erkân-ı imaniye ve İslâmiyeye kuşkuyla bakılıyor. Din harap, iman türab olmuş. Çoklarının, hayatlarını İslâmî çerçevede yaşama gibi herhangi bir cehd ü gayreti yok. İşte böyle bir atmosferde siz o kapıyı açsanız da, hakkını vererek o dinamiği kullanacak kimselerin çıkacağı mümkün görünmüyor gibi.

Ama bütün bunlara rağmen İslâm dünyasında şimdilerde din ve diyanet adına göze çarpan diriliş, –inşaallah– çok yakın bir gelecekte ehil ve liyakati olanların o kapıyı açmalarıyla noktalanacağı ümidini beslemekteyiz.

Mevsimi gelince, o feyyaz ruh ve cins dimağlar, ciddî bir sorumluluk duygusuyla kendi aralarında değişik ilim dallarında uzmanlaşmış kimselerden içtihat heyetleri, din şûraları teşkil ederek o boşluğu dolduracaklarına inancımız tamdır. Hele iman, İslâm ve ihsan yönüyle şu hamuru biraz daha karalım, görelim Mevlâm neyler...227

Soru: İslâmiyet’te kadın erkek ilişkileri en çok tartışılan konulardan biridir. Kadının toplumdaki yeri konusunda zat-ı âlilerinizin görüşlerini istirham edebilir miyiz?

Cevap: Kur’ân, insanları aile hayatına çağırır ve evliliğin pek çok hikmet ve faydalarına işaret eder:

“Himayeniz altındaki yetim kızlarla evlenince haklarını gözetemeyeceğinizden, adaleti sağlayamayacağınızdan endişe ederseniz, onlarla değil, size helâl olup arzu ettiğiniz diğer kadınlarla iki, üç veya dört hanım olmak üzere evlenin. Eğer bu takdirde de aralarında adaleti gerçekleştirmekten endişe ederseniz, bir kadınla veya elinizin altında olan cariyelerle yetinin. Bu durum, adaletten ayrılmamanız için en uygun olanıdır.” (Nisâ, 4/3);

“Kocası olan kadınlarla da evlenmeniz haramdır, ancak harp esiri olarak eliniz altında bulunan cariyeler bundan müstesnadır. İşte bütün bunlar Allah’ın kesin hükümleridir. Bu sayılanlardan başkalarını, iffetli yaşamak, zina etmemek şartıyla, mal harcayıp mehirlerini vererek nikâhlamanız helâldır. Dikkat edin: Evlenerek beraberliklerinden yararlandığınız kadınlara, belirlenmiş olan mehirlerini verin, bu bir haktır. Ama belirledikten sonra, aranızda anlaşarak miktarını artırıp eksiltmenizde size bir vebal yoktur. Allah alîm ve hakîmdir (her şeyi hakkıyla bilir, mutlak hüküm ve hikmet sahibidir).” (Nisâ, 4/24);

“Allah kendilerinizden, insan kardeşlerinizden size eşler yarattı. Eşlerinizden size oğullar, torunlar verdi ve sizleri hoş, güzel gıdalarla besledi. Böyle iken onlar bâtıla inanıyor da Allah’ın bunca nimetlerini inkâr mı ediyorlar?” (Nahl, 16/72);

“O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de: Kendilerine ısınmanız için, size içinizden eşler yaratması, birbirinize karşı sevgi ve şefkat var etmesidir. Elbette bunda, düşünen kimseler için ibretler vardır.” (Rum, 30/21)

Evliliği, beyin hanımına verdiği önemli ve ciddî bir teminat sayar:

“Bir eşinizden ayrılıp da yerine başka bir eşle evlenmek isterseniz, ayrıldığınız hanıma yüklerle mehir vermiş olsanız da, içinden ufak bir şey bile almayın. Boşanmaya sebep uydurup iftira ederek, göz göre göre günaha girerek bunu almanız hiç münasip olur mu? Nasıl alabilirsiniz ki birbirinize karılıp katıldınız, bir yastığa baş koydunuz, hem onlar siz kocalarından hukuklarını gözetme konusunda sağlamca teminat da aldılar?” (Nisa, 4/20-21)

Karı-kocanın birbirleri üzerindeki haklarından söz eder:

“... Erkeklerin hanımları üzerinde bulunan hakları gibi, hanımların da kocaları üzerinde meşru çerçevede hakları vardır. Şu kadar ki erkeklerin onların üzerindeki hakları bir derece daha fazladır. Unutmayın ki Allah üstün kudret, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (Bakara, 2/228);

“Anneler, çocuklarını iki tam yıl emzirsinler. Bu, emzirmeyi mükemmel şekliyle uygulamak isteyenler içindir. Annelerin, münasip şekilde yiyeceğini giyeceğini sağlamak, babanın görevidir. Hiçbir kimse takatinin dışında bir görevle yükümlü tutulmaz. Çocuk yüzünden ne annesi, ne de babası zarar görmemelidir. Babanın varisine de aynı vazife yaptırılır. Fakat anne baba aralarında görüşüp anlaşmaya vararak, iki yıldan önce, çocuklarını sütten kesmek isterlerse, kendilerine bir vebal yoktur. Şayet çocuklarınızı başkalarına emzirtmek isterseniz, kendilerine vereceğiniz ücreti münasip tarzda ödemek şartı ile, bunda da size vebal yoktur. Bununla beraber Allah’a karşı gelmekten sakının ve bilin ki Allah yaptığınız her şeyi görmektedir.” (Bakara, 2/233);

“Evleneceğiniz kadınlara mehirlerini gönül hoşluğu ile verin. Eğer mehrin bir kısmını gönül rızasıyla size bağışlarlarsa onu içinize sine sine afiyetle yeyin.” (Nisâ, 4/4);

“İmkânı geniş olan, imkânına göre nafakayı bol versin. Nasibi sınırlı olan ise Allah’ın kendisine verdiği imkân ölçüsünde nafaka versin. Allah, herkesi sadece ona verdiği imkân nispetinde yükümlü tutar. Allah, sıkıntının ardından kolaylık ihsan eder.” (Talak, 65/7)

Ayrıca, Kitab-ı Mübin prensip olarak mâruf üzerinde durur ve eşlerin birbirleriyle iyi geçinmelerini ısrarla vurgular:

“Ey iman edenler! Kadınları zorla miras olarak almanız helâl olmaz. Çok belli bir fuhuş işlemedikçe onlara verdiğiniz mehrin bir kısmını ele geçirmek için onları sıkıştırmanız da size helâl değildir. Onlarla hoşça, güzelce geçinin. Şayet onlardan hoşlanmayacak olursanız, olabilir ki bir şey sizin hoşunuza gitmez de Allah onda birçok hayır takdir etmiş bulunur.” (Nisâ, 4/19)

Evlilik bağlarının korunması mevzuunda kadından ziyade kocaya daha bir sorumluluk tahmil eder. Bu arada, herhangi bir geçimsizlik söz konusu olduğunda da, topluma bir kısım sorumluluklar yükler. Bütün bütün geçinme imkânı olmayınca son çare olarak “Allah’ın en sevmediği bir iş olan” boşanma yolunu gösterir:

“Ey Peygamber! Eşlerinizi boşayacağınız vakit onların iddetlerini dikkate alarak boşayın ve iddeti dikkatle sayın! Rabbiniz olan Allah’a karşı gelmekten, özellikle eşlerinizin hukukuna zarar vermekten sakının! Onlar zina gibi açık bir hayâsızlık irtikâp etmedikçe siz onları evlerinizden çıkarmayın! Kendileri de çıkıp gitmesinler. İşte Allah’ın hudutları! Kim Allah’ın hudutlarını çiğnerse hakikaten kendine zulmetmiş olur. Nereden bileceksin, bakarsın Allah bundan sonra yeni bir durum meydana getirir. Bekleme sürelerinin (üç âdet süresinin) sonuna yaklaştıkları zaman, onları ya güzelce evinizde alıkoyun, evliliği devam ettirin yahut güzellikle ayrılın ve bu boşanmaya sizden iki âdil kimseyi şahit tutun ve şahitliği de Allah için dürüst yapın! İşte sizden Allah’a ve âhirete iman edenlere verilen talimat, yapılan tavsiye budur.” (Talâk, 65/1-2);

“Boşadığınız eşlerinizi, imkânlarınız nispetinde oturduğunuz meskenlerin bir bölümünde iddetlerini tamamlayıncaya kadar oturtun. Onlar üzerinde çıkıp gitmelerini sağlamak için bir baskı kurmak niyetiyle onlara zarar vermeye kalkışmayın! Eğer onlar hamile iseler, çocuklarını doğuruncaya kadar nafakalarını verin! Sonra boşadığınız eşlerle ilginiz kesilince sizin hesabınıza çocuklarınızı emzirirlerse, ücretlerini verin! Aranızda ücret işini meşru çerçevede, örfe uygun olarak güzellikle görüşüp sonuçlandırın. Eğer annesinin çocuğu emzirmemesi sebebiyle sıkıntıya düşerseniz, bu takdirde baba, ücret vererek bir başka emziren kadın bulacaktır. İmkânı geniş olan, imkânına göre nafakayı bol versin. Nasibi sınırlı olan ise Allah’ın kendisine verdiği imkân ölçüsünde nafaka versin. Allah, herkesi sadece ona verdiği imkân nispetinde yükümlü tutar. Allah, sıkıntının ardından kolaylık ihsan eder.” (Talâk, 65/6-7)

Görüldüğü üzere, her konuda olduğu gibi bu mevzuda da Kur’ân eşlerin birbirlerine karşı hak ve görevlerini anlatmanın yanında ısrarla temel insanî ahlâk üzerinde duruyor, fertleri Allah’a karşı saygılı ve birbirlerine karşı da faziletli olmaya çağırıyor. İşin doğrusu, insanî ve hukukî münasebetlerin arızasız seyredebilmesi de ancak böyle bir saygı ve fazilet atmosferinde gerçekleşebilir. Zira evlilik gibi kendine has özellikleri bulunan, gizlilik ve mahremiyetleri olan bir müessesenin dıştan kontrolü zor hatta imkânsızdır.

Vâkıa, yerinde hakeme de başvurma söz konusudur; ama asıl mesele, ailede problemin doğmasına meydan vermemek veya daha baştan böyle bir problemi çözmektir. Bu ise tarafların şahsiyet, ahlâk ve karakterleriyle alâkalı bir husustur. Gönüllerde Allah’a iman, muhasebe duygusu, insana saygı hissi olmayınca kanun, nizam ve değişik felsefî mülâhazalarla aile hayatında ahengin temin edilmesi zordur.

Kur’ân, değişik yerlerde birbirine yakın bir üslûpla: “O’nun varlığının ve kudretinin delillerinden biri de, sizin onlarla, onların da sizinle huzur ve sükûna ermeniz için, size kendi cinsinizden eşler yaratması, aranızda sevgi ve merhamet var etmesidir. Bunda da düşünen kimseler için ibretler vardır.” (Rum, 30/21) kabilinden hususlara dikkatleri çekerek yuvanın o sımsıcak atmosferine vurguda bulunur.

Daha umumî mânâda kadın haklarına gelince İslâm’ın o konuda dünyaya söyleyeceği bir hayli şey olduğu kanaatindeyim. Belki de tek söz hakkı ona aittir. Yakın tarihe kadar batı toplumunda kadın hakları diye bir şeyden bahsetmek mümkün değildi. Günümüzde ise, farklı aşırılık ve aykırılıklara girilerek âdeta eski dönemlere bir tepki tavrı sergilenmekte. Vâkıa bunların hepsi de tamamen nazarî plânda kalmaktadır. Dünyada kaç tane devlet başkanı kadın vardır? Kaç yerde orduların üst kademelerinde kadınlar vazife görmektedir? Nüfus itibarıyla erkeklere denk olan kadınlar acaba parlâmentolarda nispetlerine uygun temsil imkânına sahip midirler? Dünya ruhanî reisleri arasında ne kadar kadın vardır? Buna adliyeyi, mülkiyeyi, emniyet teşkilâtlarını, gizli servisleri de ilâve edebiliriz.

Daha bugün bile batıda böyle olması gerektiğinin öyle hararetli müdafileri var ki, biz kendi dünyamızda öylelerine hiç rastlamadık. Fransız sosyolog Bouthaul Gaston, kadınların ruhsal yanları ve özel mantık düzenleriyle bazı ağır meselelerin altından kalkamayacaklarından ve önümüzdeki günlerde savaş gibi konuların yine erkeklere kalacağından bahseder. Ona göre siyasî konularda da kadını erkeklerle bir tutmak yanlıştır. Hâsılı o, kadının fizikî yapısını esas alarak bir kısım tavsiyelerde bulunur ki, böyle düşünenlerin sayısı hiç de az değildir.

İslâm’ın insanlık adına ortaya koyduğu şeyleri nispetlere bağlayarak ifade etmek doğru bir yöntem olmasa da, bazı konuların mukayese ile anlatılmasının daha aydınlatıcı olduğunda da şüphe yoktur.

Eski Hint dinlerinde kadın pis, zayıf karakterli, aşağılık bir varlıktır. Zaten Buda da başlangıçta kadınları kendi dinine kabul etmiyordu. Ve o günkü hukuk kadına hiçbir hak tanımıyordu. İbranî geleneğinde baba icabında kızını satabiliyor ve erkek evlât var ise, kızlar asla miras alamıyordu. Eski Yunan’da kadın bir başkasına devredilebiliyordu. Çin’de, kadın insan sayılmadığı gibi, kendisine isim de verilmiyordu. Tahrife uğrayan yanlarından olsa gerek, hem Yahudilikte hem de Hıristiyanlıkta Hz. Havva Hz. Âdem’i aldatarak memnû meyveden yemesine sebep olduğu için kadın bu ilk günahın suçlusu sayılıyordu. Batının en uygar bir ülkesinde kadının İncil’e el sürmesine 16. yüzyılda ancak izin veriliyordu.

Asya’da da durum bundan farklı değildi; imkânı varsa bir erkek istediği kadar kadınla evlenebiliyor; evlâdın, öz anasının dışında bütün analıklarıyla nikâhlanması mahzursuz karşılanıyordu.

Arap yarımadasında da kadının durumu yürekler acısıydı. Yerinde o bir ganimet metaı gibi el değiştirip duruyor, bazı kabileler itibarıyla tâ baştan geçim zorluğu ve daha değişik mülâhazalarla kız çocukları diri diri gömülüyor ve yaşarsa hayatının her safhasında farklı aşağılamalara maruz bırakılıyordu. Zira, fuhuş çağımızda olduğuna denkti; kadın üzerinde oynanan ahlâk dışı oyunlar hayâ hissini yitirmemiş insanları çıldırtacak seviyedeydi.

İslâm, bu olumsuzlukların hepsinin üzerine birden yürüdü. Kadını da erkeği de birer insan olarak muhatap kabul etti ve bir hamlede bir nefhada yeni bir statü ile onu mübarek bir varlık olma düzeyine yükseltti. Onu bir temettu’ âleti olmadan kurtarıp Cennet, ayaklarının altında annelik payesiyle şereflendirdi. Artık bu nadide varlık zinaya, fuhşa, iffetsizliğe zorlanamayacak ve kat’iyen alınıp satılan bir meta durumuna düşürülemeyecekti. Onlara yan bakılamayacak, iftira ve aşağılama türünden kem söz söylenemeyecekti: “İffetli kadınlara zina isnat edip de buna dair dört şahit getiremeyen herkese seksen değnek vurun ve bundan böyle, onların şahitliklerini artık ebediyen kabul etmeyin. Çünkü bunlar gerçekten fâsıkların ta kendileridir. Ama bu iftira suçundan sonra tövbe edip halini düzeltenler bu fâsıklık damgasından kurtulurlar. Çünkü Allah gafurdur, rahîmdir. Kendi eşlerini zina etmekle suçlayıp da buna dair kendileri dışında şahit bulamayan kocalar ise, kendilerinin doğru söylediklerine dair ayrı ayrı dört kere Allah adına yemin eder, şahitlik eder, beşinci kere ise, yalancı olması halinde, Allah’ın lânetinin kendi üzerine gelmesini isterler.” (Nur, 24/4-7) Kız çocukları hafife alınamayacak ve hele asla öldürülemeyecekti: “De ki: “Gelin Rabbinizin size neleri haram kıldığını ben okuyup açıklayayım: O’na hiçbir şeyi ortak yapmayın, anneye babaya iyi davranın, fakirlik endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin, çünkü sizin de onların da rızkını veren Biz’iz. Kötülüklerin, fuhşiyatın açığına da gizlisine de yaklaşmayın! Allah’ın muhterem kıldığı cana haksız yere kıymayın! İşte aklınızı kullanırsınız diye Allah size bunları emrediyor.” (En’am, 6/151); “Fakirliğe düşme endişesi ile evlatlarınızı öldürmeyiniz. Onların da sizin de rızkınızı veren biz’iz, Şüphesiz ki onları öldürmek büyük bir suçtur.” (İsra, 17/31) O fizyolojik açıdan küçük bazı farklı yanları bulunmasına rağmen, bu onun horlanma sebebi olamayacaktı.

Kur’ân’ın ifade ettiği yaratılış keyfiyeti, önce Hz. Âdem’in daha sonra da ondan, onun mayasından eşinin yaratılması şeklindedir. (Bakara, 2/187) Bu resmediş kadın-erkek ayrımı yapılmadan her ikisinin de insan olduğunu hatırlatmaya matuftur. Ve konuya Kur’ân’ın tasviri açısından bakılacak olursa, bu iki varlığın birbirini tamamlayıcı önemli birer fenomen oldukları hemen anlaşılacaktır. Aralarında bir farklılık olsa da, bu pek çok maslahat için plânlanmış özel bir dizayn olup kat’iyen ontolojik bir farklılık değildir. Kur’ân-ı Kerim’de erkeğin kadından üstün olduğu hissini uyaran âyetler, farklı istidat ve farklı kabiliyetleri ifade sadedinde îrad buyurulmuş beyanlardır. “Allah’ın kiminize kiminizden daha fazla lütufta bulunduğu şeyleri kendiniz için temenni etmeyin; erkekler kendi yaptıklarından hisse sahibi oldukları gibi, kadınlar da kendi yaptıklarından hisse sahibidirler (Nisa, 4/32) türünden fermanlar, kadın-erkek bunların bazı farklı yanlarının bulunduğunu ihtar ettiği gibi “Kocalar, eşleri üzerinde kavvam ve görüp gözeticidirler. Bunun sebebi bazı kimselere diğerlerinden daha fazla nimet vermesi ve erkeklerin mehir vermeleri, evin masraflarını taahhüt etmeleri gibi yükümlülüklerdendir. (Nisa, 4/34) ferman-ı sübhanîsi de yaratılış gereği cinsler arasında bir kısım tabiî farklılıklara bakarak neden öbür cinsten olmadığı şeklindeki mülâhazalara girilmemesi adına bir hatırlatmadır. Yoksa Allah ile kulluk münasebetleri açısından kadın-erkek arasında kat’iyen fark yoktur. Herkesin kazandığı kendinedir. Herkes kendi arş-ı kemalatının sultanıdır ve bunun dışındaki telâkkilerin de bir kıymet-i harbiyesi yoktur.

İslâm’da, insan olma ve Allah’a kullukta bulunma açısından kadın-erkek arasında bir fark bahis mevzuu olmadığı gibi temel hak ve mesuliyetler açısından da bu iki cins arasında herhangi bir hususiyet söz konusu değildir. Kadının inanç ve düşünce hürriyeti, yaşama hakkı, mülkiyet ve tasarruf hakkı, kanun karşısında eşitlik ve adaletle muamele görme hakkı, evlenme ve aile kurma hakkı, özel hayatın gizliliği ve dokunulmazlığı hakkı... gibi konuların hiçbirinde erkekten farkı yoktur. Erkek gibi onun da malı, canı, ırzı teminat altındadır ve bunları ihlâl edenler için ağır cezalar söz konusudur.

Evet, kadın da hukuken hür ve müstakil bir şahsiyettir. Onun kadınlığı, ona ait ehliyetlerden hiçbirini daraltıcı, ortadan kaldırıcı mahiyette değildir. Herhangi bir hakkına dokunulduğu zaman, o da tıpkı erkekler gibi hakkını arayabilir. Başkasının zimmetinde bir hakkı varsa onu istirdat edebilir.

İslâm dininde, kadın ve erkeğin bir kısım özellikleri nazar-ı itibara alınarak bazı hukukî düzenlemelerde bulunulmuştur. Ezcümle: Kadın askerlik, savaş, yakınlarının geçimini temin etme külfeti, akrabanın işlediği cinayetler karşısında kan bedeli ödeme sorumluluğu gibi mükellefiyetlerden vareste tutulmuştur. Bunlara kadının özel durumları itibarıyla hayatın değişik külfetlerine katılmaması gibi hususlar da ilâve edilince onun erkeğe nispeten daha az gideri olacağı açıktır. Bu itibarla da mirastan bazı mallardan yarım hak almasıyla mağremi mağnemiyle denkleşmiştir. Buna baba tarafının mallarını yabancılara götürüyor diye ana ocağında uyanması muhtemel antipati de eklenince böyle bir taksimin makuliyeti kendi kendine ortaya çıkacaktır. Kadının şahitliğiyle serişte edilen probleme gelince; evet Kur’ân “İki erkek şahit bulamadığınızda kendilerinden emin olduğunuz bir erkek bir de biri yanıldığında diğeri ona hatırlatsın diye iki kadın şahit bulunsun.” (Bakara, 2/282) diye ferman etmektedir. Ancak burada hiçbir zaman insanlık ve değer yönünden kadının erkekten aşağı olduğu şeklinde bir mânâ çıkarmak doğru değildir. Burada esas olan hak ve adaletin gerçekleştirilmesidir. Mesele unutma, yanılma, şaşırma... gibi durumlarla alâkalıdır. Bunlara onun analık şefkat hissini de ilâve edebiliriz; o zaman ihtimal bir müsavat davası adına adalet yerine getirilemeyecek ve ihkak-ı hak yapılamayacaktır.

Kaldı ki, bu mesele kadınlara mahsus bir durum da değil; hak ve adaletin gerçekleştirilmesine mâni görüldüğü yerde, bedevî erkeklerin şahitliği hakkında da, söz konusu olmuştur. Şahitlerin toplumun her alanında bulunamama -günümüzde de hayatın her biriminde bulunmamaları bir vâkıadır- her şeyi görememe, çok mahrem hususlara şahit olamama gibi durumlar her zaman söz konusu olabilir.

Ayrıca Kur’ân’ı Kerim’de geçen bu husus, sadece malî haklar ve borçlar konusundaki şifahî şahitlikle alâkalıdır. Yoksa ihtiyaç duyulduğunda yazılı belge ile onun şahadetinin mesmû olacağı da bir kısım fukahaya göre derkârdır.

Soru: Bugün aile batıda hemen hemen çökme noktasına geldi. 1950’de ABD’de boşanma nispeti yüzde 10 iken 1995’te bu nispet yüzde 50’ye çıktı. Şimdilerde bu oran yüzde 65 olarak gösteriliyor. Bu hususta İslâm’ın batıya teklif edeceği bir reçete var mıdır?

Cevap: Batı da, doğu da bugün bir bunalım içindedir. Bugün hemen herkes iffetin hükümrân olduğu, namuslu olmaya değer verildiği, yuvanın huzur tüten bir sera olduğu ideal bir dünya özlemiyle oturup kalkmaktadır.

Şimdilerde bunların gerçekleşmesi eğer insanları baştan çıkaran toplumdaki değişik kılık-kıyafet, şehvetin adiyattan bir mesele haline gelmesi, insanların bohemleştirilmesi, ferdî hürriyet adına nefsanîliğin şahlandırılmasından kaynaklanıyorsa, çağımızın ilim ve düşünce insanlarının bütün kriterlerini bir kere daha gözden geçirmeleri icap edecektir.

Allah Kur’ân-ı Kerim’de “iman edenler arasında hayâsızlığın yayılmasını arzu edenlere dünyada da ahirette de pek acı bir azap vardır. Allah bilir, siz bilemezsiniz.” (Nur, 24/19) “Mü’minlere söyle: Gözlerini memnu’ şeylere bakmadan sakınsın, edep yerlerini açmasın ve zinadan uzak dursunlar.” (Nur, 24/20) şeklinde ferman ederek daha baştan çözülmeye ve zebil olmaya gidişin önünü keser.

Bu disiplinlerle şekillenmiş bir toplumda, kadın kocasına, o da hanımına güvenir. Öbür âlemdeki beraberlik düşünülerek herkes birbirine katlanır. İnsanlar, surî güzellik ve şık olmanın yanında iffet gibi, namus gibi, güven insanı olma gibi hususlara da önem verir ve cismanî ve bedenî arzularına hâkim olarak iradelerinin hakkını yerine getirmeye çalışır. Aksine, herkes kafasına estiği gibi yaşar ve serâzad davranırsa yuva yıkılır, toplumda da huzur zîr u zeber olur. Herkes gözünü başkasına dikerse, herkes sadece kendi cismanî arzularını düşünürse böyleleri çok defa hem kendi yuvalarını hem başkalarının ailevî saadetlerini yıkar ve gayr-i insanî neticelere sebebiyet verirler.

Bu itibarladır ki, insanoğlu dünden bugüne hep değişik düşünceler arkasından koştu durdu ve olmazlarda ömür tüketti. Âh ne olurdu bir de dönüp Allah’ın son mesajına kulak verebilseydi.! Kim bilir belki de o takdirde kendi ruhundan başlayıp çevresine yayılan bir değişiklik zamanla her tarafta hissedilmeye başlayacak; bu sayede o, her şeyi daha bir farklı görecek ve değerlendirecek, nefis ve vicdanın dediklerini anlayacak; aklı, kalbi aynı noktada birleşecek ve gönlünün derinliklerinde hep o yüksek insanî değerlerin sesi duyulacaktı.

İnsanlar ancak Allah’a yöneldiklerinde her türlü cismanî ve nefsanî arzuların baskısından kurtulmuş ve gönül huzuruna ermişlerdir. Evet, her şeye gücü yeten ve her şeyin hakkından gelebilen o yüce kuvvetin insanî duygulara hâkim olmasıyla heva u nefis ve şeytanî güçlerin –belli nispette de olsa– tesirlerinin kırıldığı çok görülmüştür. Kaldı ki, İslâm insanın cismanî ve bedenî arzu ve ihtiyaçlarını da asla yasaklamamış; o, meşru dairedeki zevk u lezzetleri keyfe kâfi görmüş ve bir damlasında batmanlarla elem bulunan gayrimeşru hazlara girilmemesini tavsiye etmiştir.

Soru: Yine günümüzde en çok tartışılan konulardan biri İslâm ve terör ilişkisi. Terör bir mücadele şekli olabilir mi? İslâm mücadele için alternatif olarak neyi ön görüyor?

Cevap: İslâm’ı gönülden kabullenmiş hiç kimse bilerek ve hele tekrar ederek kat’iyen teröre girmez/giremez. Bugüne kadar Müslümanlara mâl edilen terör, bazen Müslümanlığı kendi derinlikleriyle içine sindirememiş ham ruhların öncülüğüyle -bunların sayısı çok azdır- bazen genç hissiyatların aşırı tahrik edilmeleriyle, bazen süper güçlerin Müslüman isimli ve Müslüman görünümündeki elemanları mârifetiyle, bazen de değişik ilaçlarla insanî duyguları ve korku hisleri baskı altına alınmış kanlı katiller vasıtasıyla gerçekleştirilegelmiştir.

Gerçi terör, adı üzerinde; karmaşık bir hâdise; dolayısıyla da tahlili çok kolay olmasa gerek. Kolay olmasa da hem terörün kendi mahiyetinin çirkinliğinden hem de onun Müslümanlara mal edilmesinden ötürü mutlaka üzerinde durulmalı, idarî, istihbarî servisler harekete geçirilmeli, müsebbipler belirlenmeli ve geliştirilecek uluslararası stratejilerle üzerine gidilmelidir.

Yoksa eksik bilgi, yanlış değerlendirme, yukarıda temas edildiği gibi belli servislerin plânlı terör icat etmeleri gibi hususlarla iş tamamen içinden çıkılmaz bir hal alacak ve bazı medeniyetler, bazı milletler, bazı sivil organizasyonlar hep tehdit altında kalacak. 11 Eylülden sonra meseleler biraz da bu şekilde değerlendirildi. Kitlelerin korkunç bir paranoya yaşadığı bu vetirede her gün biraz daha artan bir tempo ile hem bazı terör odakları tahrik edilerek hem de genel hissiyat ve heyecanlarla oynanarak bir yerlere varmak teröre âdeta bir vasıta yapıldı.

Eğer terörün üzerine gidilmede samimi olunsaydı, Nato ve Birleşmiş Milletler şemsiyesi altında evvela konuya teşhis konur, sonra da ona göre tedavi yolları araştırılırdı. Öyle olmadı ve açık-kapalı bütün Müslümanlar terörist gösterildi. Vâkıa bazı aldatılmış veya belli servisler hesabına çalışan Müslüman kıyafetli bazı kimselerden terör eylemlerine girenler de olmuştu; olmuştu ama mesele hiç de öyle Müslümanların üzerine doludizgin gidenlerin iddia ettikleri gibi değildi. İddiaların çoğu düzmece, hayal mahsulü ve dünya çapında oynanmak istenen büyük bir oyunun mukaddimesi mahiyetindeki parçalarındandı.

Bana göre Müslümanlar, ilim ve teknoloji açısından geri olsalar da, böyle aşağılık işlerle uğraşacak kadar da adi ve bayağı değillerdir. Bunların çoğunun uluslararası arenada oynanan o büyük servis oyunlarına akılları yetmeyecek kadar saftırlar. Terör arkasındaki asıl sebep dünyevî çıkar ve menfaatlerdir ve şimdiye kadar yeryüzündeki büyük satranç oyunun arkasında da hep bu sebepler olmuştur. Asıl sebepler göz ardı edilince iş gelip din üzerinde yoğunlaşıyor.

İslâm coğrafyasında çıkar kavgaları, hizip ve klik sürtüşmeleri, antidemokratik uygulamalar ve insan hakları çiğnenmesi gibi problemlerden ötürü bir sürü gayr-i memnun grup oluşmuş ve bunların çoğu bazı servislerin oyununa gelecek ölçüde görgüsüz-bilgisiz, çabuk harekete geçen tipten kimseler. Birileri bunları kullanarak adım adım hedefine yürüyor.

Ayrıca uluslar üstü bir kısım gizli ve açık teşkilat bütün plânlarını tahribata bina ettiklerinden dünyadaki huzursuzluğu sürekli kaşıyor ve herkesi bir şeyle meşgul ederek hareket ve faaliyet alanlarını genişletmiş oluyorlar.

Terör oyununda çifte standardın tesiri de oldukça büyük; en azından bazı ülkelerde bu böyle: Dünya siyasetinin büyük oyuncuları, işlerine geldiği yerde demokrasi, insan hakları, özgürce yaşama dedikleri halde, yerinde ve çıkarları öyle davranmayı gerektiriyorsa rahatlıkla müdafaa ettikleri değerlerin aleyhinde olabiliyor ve gerektiğinde kaba kuvvetle dahi olsa istediklerini batırıp istediklerini kaldırabiliyorlar. Dünyadaki global siyasetçilerin Keşmir ve Filistin meseleleri… gibi her zaman kanayan birer yara saydığımız konularda umursamaz tutumları bunun açık delili.

Bu hususlar görülmeden, fevkalâde bir inayet ve dirayetle terörün sebepleri gibi gösterilen bazı hususlar ortadan kaldırılsa bile bir başka ad ve unvanla o mel’un tavır mevcudiyetini devam ettirecektir. Ne var ki, bu bedihî hususu, bütün olumsuzlukları dine, özellikle de İslâm dinine fatura etme fırsatını kollayanlar ve dine bağlı göründüğü halde menfaatleri öyle gerektirdiği bu tür tavırlar içine girenler hiçbir zaman görmediler ve görmeyecekler.

Burada eskiden beri yaşanan ve yaşatılmak istenen İslâm fobisinden söz etmekte de yarar var. Bugün dünyanın bir kesiminde kökü çok eskilere dayanan, yer yer de açık kapalı üzerinde durulan bu rahatsızlık bazı büyük terör hâdiseleri sayesinde bir kere daha güncelleşti. İnsanlığın büyük bir problemi haline getirildi. Eskiden sadece İslâm dünyasının şimalinde yaşanan ya da yaşatılmak istenen bu rahatsızlık şarktan garba bir “dünya paranoyası”na dönüştürüldü. Daha garibi de bu koca yalana şimdilerde bazı İslâm dünyası idarecilerinin de inanır gibi bir halleri var.228

Aslında bu, İslâm’la alâkalı hınçlı bir dünyanın eski telâkki ve kabullerini yeni bir çerçeve içinde sunmasından başka bir şey değildi. Sesleri kesilmiş pek çok millet, komünist blok çözüldükten sonar, yeniden kendileri olma istikametinde bir şeyler yapmaya durunca, muvakkaten küllenmiş gibi görünen şimalin o amansız düşüncesinin üzerindeki küllere üflemek yetti arttı. Söylemler farklı farklı olsa da niyetler aynıydı. Bazılarını aldatan, zannediyorum, bir kısım yeni söylemler oldu: “Yeni Dünya nizamı”, “özgürlük” ve “demokrasi”. Bunlar Orta Çağda bir kısım kutsallara saygısızlık yapılıyor şeklindeki tahrik edici söylemlerin yerini almıştı. Dünya “dur” diyeceği âna kadar da önü alınacak gibi görünmüyordu.229