EK -2 Devlet Düzeni ve Derin Devlet

EK -2

Devlet Düzeni ve Derin Devlet ya da İşte Sezar, İşte Siz!..231

Soru: “Hukuk devleti” ifadesinden ne anlaşılmalıdır? Size göre gerçek bir hukuk devletinin vasıfları nelerdir?

Cevap: Bu, tahlili oldukça zor ve çetin bir mevzu... İhtisas sahama girmeyen bir konu oluşu meseleyi biraz daha girift hale getirebilir. Ayrıca, bazı meseleleri ben dile getirince, hasımca davranan insanlar ifadelerimi ona göre değerlendirirler; dostlar da, sözlerime hüsn-ü zanları zaviyesinden bir kıymet biçerler. Düşmanca tavır alanlar, mahza hak ve hakikat olan bazı beyanlarımı bile, onları dile getiren ben olduğum için, kabul etmek istemez, onlarda bir yanılma yanı arar, mutlaka bir boşluk bulmaya çalışır ve önyargılı davranırlar. Dostlar ise, daha baştan, sözlerimi içi dolu ifadeler olarak ele alır, ben söylediğim için onları değerli sayar ve yanılırlar. Bu açıdan da, böyle bir konuyla alâkalı düşüncelerimi ifade etmem, hem dostları hem de hasım ruhları değişik yorumlara, farklı mütalâalar serdetmeye sevk edebilir. Ne kadar temkinli konuşursam konuşayım, benim düzgün dediğim şeyler bazılarına göre eğridir. Onlar, seslendirdiğim hakikatlere tâ baştan yanlış mührü vurmuşlardır. Dolayısıyla, hukuk devleti mevzuundaki fikir ve düşüncelerimin de aynı şartlanmışlıklarla değerlendirilmesi söz konusudur; fakat ben yine de, sorunuza ve meselenin ehemmiyetine hürmeten bazı hususları arz etmeye çalışacağım.

Devletin Değişmez Vasıfları

Önce, cevaba esas teşkil etmesi için hepinizin bildiği bazı hususlara, hatırlatma kabilinden değinmek istiyorum: Bildiğiniz gibi, Anayasanın birinci maddesi, Türkiye Devleti’nin bir cumhuriyet olduğunu vurgular. Hemen ikinci maddede bu cumhuriyetin vasıfları zikredilir ve Türkiye’nin demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devleti olduğu belirtilir. Yine bildiğiniz gibi, bu iki hüküm asla değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif de edilemez.

Evet, bu iki esas teminat altındadır, bunlara dokunamazsınız. Belki, bir mânâda mükemmelini bulursanız, demokrasiye ilâvelerde bulunabilirsiniz. Laikliğin tarifini açabilir, genişletebilir ve onu insanî değerleri daha da kuşatıcı olma ufkuna yükseltebilirsiniz. “Sosyal devlet” ifadesi üzerinde durup meseleyi açabilir ve biraz daha insânîleştirebilir, ünsîleştirebilirsiniz... Fakat, bütün bunlar icmalde meseleleri olduğu gibi kabulün yanı başında, aynı zamanda dünyadaki genel gelişmelerden istifade ederek, bizde de o meseleleri inkişaf ettirme şeklinde olur. Tabir-i diğerle; meselenin icmâli, olduğu gibi kabul edilir; tafsîline ise açık durulur.

İdeal Demokrasiye Doğru

Demokrasi, halk hakimiyetine dayalı bir sistem demektir. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde ilk defa telaffuz edilirken “Hâkimiyet bilâ kayd ü şart milletindir.” şeklinde söylenen, zamanla mazmun ve mefhum korunmakla beraber kelimelerle oynanarak “Hâkimiyet kayıtsız, şartsız milletindir.” sözüyle seslendirilen ve günümüzde daha yalın bir Türkçe kullanma iddiasıyla “Egemenlik milletindir.” cümlesiyle vurgulanmak istenen husus demokrasidir. Başka bir münasebetle de ifade ettiğim gibi, bu söz, hâkimiyetin -hâşâ- Allah’tan alınarak insanlara verilmesi demek de değildir; aksine, hâkimiyetin, Allah tarafından, kaba kuvvet temsilcilerinin elinden alınıp millete verilmiş olduğunu belirtmektedir.

Evet, demokrasi, temel hak ve hürriyetlerin korunmasını halkın temsilcilerine tevdî eden, milletin görüş ve kanaatlerinin ülke yönetiminde tesirli olması gerektiği esasına dayanan bir idare şeklidir. Hatırlarsınız, ilk meclis milletvekillerinden Tahir Efendi halka hitap ederken şöyle der: “Ey cemaat, siz, “müntehib”siniz (seçensiniz); ben ise, “müntehab”ım (seçilenim). Gideceğimiz yer ise; “müntehabün ileyh”dir (meclistir). Sizin yaptığınız işe de “intihab” (seçim) denir. İntihab ise “nuhbe”den gelir. Nuhbe, kaymak demektir. Unutmayın ki, bir şeyin aslında ne varsa kaymağı da o cinsten olur. Sütün üstünde süt kaymağı, şapın üstünde de şap kaymağı bulunur...” Bu sözler aynı zamanda, “Nasıl olursanız, öyle idare edilirsiniz.” hadis-i şerifinin çok enfes bir yorumundan ibarettir. İşte, halkın içinden çıkan ve onu tam aksettiren temsilcilerin idaresidir demokrasi.

Türkiye’de yarım asırdan daha uzun bir zamandan beri, demokrasiyi deniyor ve hâlâ en mükemmelini bulmak için uğraşıyoruz. Denemede başarılı olamadığımız zaman yeniden başa dönüyor, bir kere daha arayışa geçiyor ve yeni testler yapıyoruz. Pozitif ilimlerdeki deneme-yanılma ve doğruyu bulma yolunu bir yönüyle biz gerçek demokrasiye ulaşma mevzuunda kullanıyoruz. Böylece, bir mânâda demokrasi bir gelişme süreci yaşıyor. Batılılar da, “Biz bu meselenin zirvesini henüz yakalayamadık, hâlâ yoldayız.” diyor ve onlar da kendi anlayışlarına göre ideal bir demokrasi arıyorlar.

Ayrıca, demokrasi değişik toplumlar tarafından farklı farklı şekillerde anlaşılmış ve değişik tarzlarda uygulanmıştır. Meselâ, A. Lincoln, demokrasiyi “Halkın halk tarafından, halk için idaresi” olarak ifade etmiş; Hitler, Nazizm’i “gerçek demokrasi” diye nazara vermiş; Mussolini de Faşizm hakkında “merkezî ve otoriter demokrasi” diyebilmiştir. Görüleceği gibi, çoklarınca anti-demokratik kabul edilen bazı ideolojilerin bile demokratik oldukları iddia edilmiştir. Rusya’da komünizmin hâkim olduğu dönemlerde, onlar da kendi sistemlerine “sosyal demokrasi” demeyi uygun görmüşlerdir. Dünyanın değişik bölgelerine bakılsa, Hıristiyan demokrasi, Katolik demokrasi, Protestan demokrasi... gibi daha pek çok demokrasi anlayışına şahit olmak mümkündür.

Dolayısıyla, bugün kemale ermiş ve herkes tarafından benimsenmiş bir demokrasiden bahsetmek imkânsızdır; bütün hukukçuların ve sosyal bilimcilerin genel kabulü, demokrasinin henüz bir gelişme vetiresi yaşadığı istikametindedir. Bu açıdan da, Türkiye’nin hâlihazırdaki problemleri mevcut demokrasiyle çözülebilecek olsa da, onu daha da geliştirmek ve mümkün olduğu kadarıyla herkesin maddî-mânevî ihtiyaçlarına cevap verecek olan en mükemmel demokrasiye ulaşmak hedeflenmelidir.

Devletin Lâikliği

Türkiye Cumhuriyeti’nin tarifinde işaret edilen ikinci husus onun lâik bir devlet oluşudur. Lâik, Fransızcadan alınmış bir kelimedir; ruhanî ve dinî olmayan fikir, müessese, sistem demektir. Fransızlar, meşhur ihtilâlden sonra teokratik düzeni kaldırıp devleti kiliseden ayırarak dinîlikten ve ruhanîlikten çıkarınca, yeni doğan bu çocuğa lâik devlet ismini vermişlerdir. Daha sonraları, bu mevzuda da dünyanın değişik yerlerinde farklı anlayışlar ve uygulamalar olmuştur.

Bu arada, istidradî olarak şu hususun açıklanmasında fayda mülâhaza ediyorum: Teokratik düzeni, dinî bir idare şeklinde yorumlamak epistemolojik ve terminolojik olarak yanlıştır. Teokratik düzen demek, dine ve dini metinlere dayalı bir idare biçimi demek değildir. Yani, teokratik devlet sözüyle, Tevrat’a, Eski Ahid’e ya da Yeni Ahid’e bağlı bir devlet ifade edilmez. Onu, Kur’ân-ı Kerim’e ve Sünnet-i Sahiha’ya bağlı devlet şeklinde dile getirmekse bütün bütün yanlıştır. Teokrasiyi İslâm’la beraber zikretmek ya bir garaza mebnîdir ve Müslümanları ezip sindirme kastına matuftur ya da terminolojiye vâkıf olmamanın ve cehaletin emaresidir. Teokratik devlet, ruhban sınıfının hâkimiyetine ve kilise otoritesinin üstünlüğüne dayanan bir idare sistemidir. O, âbâ-i kenâisenin içtihat ve kararlarına göre idare edilen devlet demektir.

Öyle bir devlette, ruhban sınıfının sözleri hüccettir. Onlar, ne söylerlerse mutlaka Hakk’ın o mevzudaki muradını seslendirmiş olurlar ve asla sorgulanmazlar. Yani, sizin Zât-ı Uluhiyet ve Resûl-ü Ekrem hakkındaki o sağlam mülâhazalarınız ne ise, teokratik idarenin tabileri arasında âbâ-ı kenâise hakkındaki mülâhazalar da öyledir. Dolayısıyla, lâiklik kavramı batının dinî, siyasî ve içtimaî şartları çerçevesinde, ruhban sınıfının baskılarına ve onun farklı mütalâalarından ötürü ardı arkası kesilmeyen dahilî harplere karşı ortaya çıkan bir kilise-devlet ayrımı ihtiyacından doğmuştur. Bu açıdan da, batı toplumlarının problemi din ile değil, din adamlarıyla ve dinin emirlerini kendi şahsî çıkarları için kullanan o günkü kilise teşkilâtıyla alâkalıdır.

Hatta belli bir dönemde mesele din–bilim ayrışmasına kadar uzanmıştır. “Metafizik bilim olamaz” teziyle ortaya çıkan Dekart (Descartes), bilginin ancak ölçülebilir ve bölünebilir nesnelerin incelenmesiyle elde edilebileceğini söyleyip bilimin konusunu sadece maddeyle sınırlamış; daha sonra da Kartezyen (Dekartçı) felsefesinin tâbileri hep aynı istikamette idare-i kelâm etmişlerdir. Dini ve bilimi ayrı iki alan olarak ele almış ve alan ihlâli yapılmaması gerektiği üzerinde durmuşlardır. Bu alan ihlâli yapılmaması anlayışı kalıptan kalıba girerek zamanla dinin ve devletin sınırlarını belirleme, din işleri ile dünya işlerini birbirinden ayırma ve karşılıklı müdahaleye meydan vermeme düşüncesini ifade eden lâikliğin bir esası olagelmiştir.

Bununla birlikte, lâiklik her toplumda aynı biçimde uygulanmamış; dünyanın değişik yerlerinde farklı şekillerde yorumlanmıştır. Bir yerde uygulanan lâiklik, herkesin vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetini; ibadet, dinî ayin ve törenlere katılma hakkını; düşünce ve kanaatlerini söz, yazı ya da başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkını temin ederken; bazı yerlerde de çok katıca uygulanmış, lâiklik tamamen sekülerizm olarak ele alınmış ve âdeta o sistemin temsilcilerine uymayan dinî hayat yasaklanmış; dinî düşünceleri ve dinî kanaatleri anlatma hakları bütün bütün ihlâl edilmiştir.

Bu açıdan da, lâiklik disiplininin icmalî olarak varlığına bir şey denmese de, bu meselenin tafsîlî mânâda bir kısım değişikliklere ve geliştirilmeye açık olduğunu itiraf etmek gereklidir. Demokrasi gibi bu husus da, bir gelişme ve daha insanî olma vetiresi yaşamaktadır. Dolayısıyla, dünyanın değişik ülkelerinde veya gelişmiş ülkelerde bu meselenin en mükemmel tarifinin ne olduğu, lâikliği bizim nasıl tarif edebileceğimiz ve uygulama anında bu tarife –diğer hakları da ihlâl etmeden– ne kadar sadık kalınabileceği gibi hususlar üzerinde mutlaka düşünülmeli, bu konuda ciddî müzakereler yapılmalıdır.

Devletin Sosyal Oluşu

Türkiye Cumhuriyeti’nin, anayasa tarafından belirlenen önemli bir esası da sosyal oluşudur. Sosyal devlet olmanın gereği, fertlere temel hak ve hürriyetler tanımak ve bunların gerçekleştirilmesini temin etmektir. Bu hak ve hürriyetler anayasayla belirlenmiştir. Meselâ; herkes, özel hayatına ve aile mahremiyetine saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir; özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz. Bir şikâyet halinde mesele emniyete ya da yargıya intikal etmedikçe hiç kimse aile mahremiyetine karışamaz. Sosyal devlet, bu mahremiyet hürriyetini tanımasının yanı başında o hürriyeti korumakla da mükelleftir. Aynı zamanda, herkes istediği bir yere yerleşme ve seyahat hürriyetine de sahiptir. Sosyal devlet çerçevesi içinde mutlaka bu hürriyetin temini de lâzımdır; yoksa sosyal devletten söz edilemez.

Şayet, bazı hak ve hürriyetler belirlenmişse ama şahıslara onlardan istifade etme imkânı verilmiyorsa, meselâ, inanmanın önü alınıyor, dini öğrenme yolları kesiliyor ve düşünceleri ifade etmeye mâni olunuyorsa, yine ortada bir sosyal devletin varlığından bahsedilemez. Bir devletin sosyal olabilmesi için, o ülkedeki herkesin düşünce ve kanaat hürriyetine, düşünce ve kanaatlerini değişik yollarla açıklama ve yayma hakkına sahip olması gerektiği gibi; her ferdin bilim ve sanata dair değişik sahalarda eğitim görme, öğrenme ve öğretme, bu alanlarda her türlü araştırma yapma ve onları yayma hürriyetinin bulunması da zarurîdir. Her mevzuun uzmanları inandıkları şeyleri bir konferansta, bir seminerde veya başka bir plâtformda rahatlıkla ifade edebilmelidirler. Şu kadar var ki, sizin kendi düşüncelerinizi açıklamanız ve kanaatlerinizi ifade etmeniz, hiçbir zaman başkalarını rahatsız etmeye müncer olmamalıdır. Zira, sizin kişilik haklarınız olduğu gibi başkalarının da ferdî hak ve hürriyetleri vardır; sosyal devlette, bir ferdin hak ve hürriyetleri kullanması neticesinde bir başkasının dokunulmaz ve vazgeçilmez haklarının ihlâl edilmesine kat’iyen izin verilmez.

Hukuk Devleti

Devletin, anayasada belirtilen çok önemli bir özelliği de “hukuk devleti” olmasıdır. Hukuk devleti, en kısa tarifiyle, güce ve kaba kuvvete değil, hukuka dayanan bir devlet demektir. Hukukçular onu, faaliyet alanını ferdî hak ve hürriyetler sınırında tutan, kanunların umumîliği esasına bağlı ve şahısların hem başkaları hem de devlet karşısında korunması için yargı organları bulunan devlet olarak tarif ederler.

Hukuk devletinin en mühim hususiyeti, bütün icraat ve işlerin anayasada belirlenen esaslara göre yapılmasıdır. Öyle bir devlette, yeni çıkarılacak olan yasalar da daha önce belirlenen esaslara göre yapılır ve kat’iyen anayasaya muhalif olamaz. İdare sadece yasalara değil genel hukuk kurallarına da bağlı kalır. Devletin her müeyyidesi mutlaka belli ölçülerle ortaya konur, uygulanmadan önce de herkese duyurulur. İdareciler de dâhil herkes adlî yargı kurumlarınca denetlenebilir. Bunlar hukukun temel prensipleridir ve İslâm Hukuku’nda da esastır. Şâtibî’nin Muvâfakât’ına bakarsanız; temel disiplinlere uymayan cüz’iyâtın nazar-ı itibara alınmayacağı üzerinde ısrarla durulduğunu görürsünüz. Dolayısıyla, çıkarılacak kanunların anayasanın ruhuna uygun olması lâzımdır. Anayasanın ruhu, fert, aile ya da toplum olarak size şu hak ve hürriyetleri tanıyorsa, çıkarılacak yasalar kat’iyen onlara aykırı olamaz. Aksi halde, anayasa ile diğer yasalar arasında çelişki meydana gelir; toplumda bir hercümerç yaşanır. Evet, anayasa, bir yönüyle, küllî kaideler mecmuasıdır. Cüz’î disiplinler, ancak o küllî kaidelere bağlı olmak suretiyle ve onlardan istinbat edilecek kaidelerle ortaya konabilir. Külliyat gözetilmeden cüz’iyât vaz’edilemez.

Hukuk devletinde, devlet kurumları denetim ve iş birliğini de ihtiva eden bir denge içinde çalışır. Yasama yetkisi denen kanunları çıkarma salâhiyeti, millet hesabına Türkiye Büyük Millet Meclisi’nindir. Çıkarılan kanunları uygulama ve yürütme yetkisi, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu’na aittir. Yargı ise bağımsız mahkemelere bırakılmıştır. Dolayısıyla, bir hukuk devleti, bu üç temel rükün üzerine bina edilir ve hepsinin iş birliğiyle, hakkaniyetle çalışması neticesinde yükselir.

Bu açıdan, bütün hak ve hürriyetleri devlet temin eder; hiç kimse kendi kendine ihkâk-ı hakta bulunamaz, hak arkasına düşemez; bu çerçevenin dışında hak arayamaz ve kendini devletin yerine koyamaz.

Soru: Türkiye’de “devlet içinde devlet” ya da “derin devlet” gibi mevzular öteden beri hep konuşuluyor. Bir hukuk devletinin bünyesinde “derin devlet” gibi bir oluşumun meydana gelmesi mümkün müdür? Devlet, ülke çıkarları düşüncesiyle şiddet kullanabilir mi?

Cevap: Evvela, hiç kimse ferdî haklarını kendi başına belirleyemez; herkesin hakkını bir hukuk sistemi tayin eder. Hakkın tarifi ve tasnifi bir uzmanlık işidir; sosyal devlet yapısında bu haklar anayasa ve yasalarla ortaya konur ve hukukla koruma altına alınır. Herkese kendi hak ve hürriyetlerini yaşama imkânı sağlanırken, bir kimsenin başkasının hakkını ihlâl etmesine de göz yumulmaz. Hukuk devleti, her zaman hakkın yanında olmayı, hakkı tutup kaldırmayı yeğler ve hakka saygıyı en büyük vazife sayar.

Evet, Mehmet Âkif’in, “Hâlik’ın nâmütenahî adı var, en başı Hak / Ne büyük şey kul için hakkı tutup kaldırmak” dediği gibi, hakkı tutup kaldırmak en önemli bir vazifedir. Fakat hukuk çerçevesinde hakkı kullanma yolları vardır ve bir hukuk devletine mensup fertler kendi arzu ve isteklerine göre hakkı tutup kaldıramaz, hak iddiasında bulunamazlar. Herkes hakkını mensubu bulunduğu o devletin hukuk sistemi içinde arama mecburiyetindedir; aksi halde, fertler veya belli gruplar kendi isteklerine göre ihkâk-ı hak etmeye kalktıkları zaman ülkede kargaşa çıkar.

İhkâk-ı Hak Mücadelesi

Türkiye’de 80’li yıllardan önceki oldukça uzun bir dönemde, bazı kimseler kendilerine göre bir hak arayışına girdiler. Hak meselesine Lenin’ce, Mao’ca, Fidel Kastro’ca yaklaştılar ve “Hak verilmez alınır!..” diyerek sokaklara döküldüler. “hürriyet” dediler, “proletarya diktatörlüğü” diye bağırıp çağırdılar ve yakıp yıkarak ihkâk-ı hak etme ardına düştüler. Bazıları da, ülkeyi korumak kendi vazifeleriymiş gibi onların karşısına dikildiler. O günlerde sinirler hep gergindi ve seneler korkunç bir gerilim havasında geçti. Yürekler sürekli kan dökme hissi ile çarptı. Gencecik beyinler sadece kan düşündü, kan konuştu ve her fert âdeta kanlı katil gibi diğerinin yakasına yapışmak hummasına tutuldu. Kan dökmek ve canlara kıymak suretiyle ihkâk-ı hak mücadelesi böyle sürüp gitti. Ölenler niçin öldüklerini anlayamadı; öldürenler de niçin öldürdüklerini bilemedi. Maalesef, değişik devrelerde bunları gördük ve Türkiye şu anda yine öyle kaotik bir ortama çekilmek isteniyor.

Evet, bir insan kalkıp “Hak verilmez alınır; ben hakkımı zorla koparacağım!” derse, ona karşı tepki hareketi olarak kimisi de “Senin buna hakkın yok; sen devlete baş kaldırıyorsun, senin cezanı ben vereceğim!” diye cevap verir; böylece hukuka aykırı bir yola girilmiş olur ve ülkede kaos meydana gelir. Her meselede insanların kendi içtihatları devreye girer. Hak arayan insan kendine göre bir hak içtihadında ve o hakkı elde etme yolu adına da bir yöntem istinbatında bulunur. Ona karşı çıkan kimse de onun haksızlığı konusunda bir içtihada gider ve hüsn-ü niyetli gibi görünse de, haksıza karşı kendi başına ve kendi usulünce mücadele etme içtihadında bulunarak hata eder... Ve bu türlü içtihatlar, insanların kafası sayısınca çok olur, herkes kendi anlayışını hak görür. Şayet, bu mevzuda şahısların önü açılırsa, insanlar adedince kavga vesileleri icat edilmiş olur.

Devlet de Hukuka Aykırı Davranamaz

Dolayısıyla, bazı işleri hukuk dışı yollarla halletmeye kalkanlar, başkalarını da hukuk dışı bir kısım oluşumlara sevk etmiş olurlar. İster devlet isterse de kendini devlet yerine koyan ve devlet yanlısı görünenler, meseleleri hukuk dışı yollarla halletmeye kalkıştıkları zaman daha ciddî problemlere ve komplikasyonlara sebebiyet verirler. Böyle bir tavır her yandan hukuk dışı oluşumların patlak vermesini tetikleme sayılır: Yeraltı dünyası oluşur; gizli cinayetler işlenir; fâili meçhuller artar ve herkes kendi kafasına göre bazı şeyler yapar. Evet, böyle bir hukuksuzluğu kendini devlet yerine koyan fertler yapamayacakları gibi, devletin kendisi de yapamaz. Hatta hak arama mevzuunda herkes yanlışlık yapsa bile devlet bu mevzuda asla hatalı adım atmamalı; hukuk dışı hiçbir müdahaleye yanaşmamalıdır. Öyleyse, her mesele hukuk çerçevesinde halledilmeli; problemlerin çözümü yasama, yürütme ve yargı mercilerine müracaatta aranmalıdır.

Devlet şakîlere karşı savaşabilir; savaş esnasında güvenlik güçlerine silâh çekenleri öldürebilir; zira, savaşın da kendine göre bir hukuku vardır. Fakat, bir insan gelip teslim olursa, devlet onu asla yargısız infaz edemez. Teslim olan bir insanı öldürmek hukuk devletinin ruhuna aykırıdır. Ayrıca, o şahıs, itirafta bulunacaktır, söyleyeceği şeyler olacaktır; devletin orada çıkarları söz konusudur ve ondan alınabilecek ipuçlarıyla daha büyük fitnelerin önü alınacaktır. Hâl böyleyken, birisi pişmanlık duyarak dağdan inse, itirafta bulunmak için bir yere müracaat etse, “Benim diyeceğim şeyler var; şekavetin merkeziyle, fitnenin yuvasıyla alâkalı hayatî bilgiler vereceğim.” dese, eğer siz, “Seni kabul etmiyoruz, senin yerin dağ...” şeklinde cevap verir ve onu reddederseniz, milletin dağı işletmesi mevzuunda sizin bazı şeyler çevirdiğiniz kanaati hâsıl olur bende. O zaman düşünmeden edemem: Siz galiba orada bazı şeyler karıştırıyorsunuz... Acaba uyuşturucu işi mi çeviriyorsunuz? Silâh üretiyor ve silâh ticareti mi yapıyorsunuz? Yıllanmış kavgaların bir türlü sona ermemesinde bir çıkarınız mı var? Neye binaen hukuk devletinin açık olduğu bir konuya itiraz ediyorsunuz? İnsanlar gelip teslim oldukları zaman, icabında alır muhakeme edersiniz; cezalandırır ve içeriye atarsınız ya da itirafını değerlendirir, onu mükâfatlandırırsınız; başkalarını da böyle bir şey yapmaya imrendirir ve bir sürü insanın dağdan inmesini sağlarsınız. Şayet, bunları yapmadığınız gibi yapılmasına da karşı geliyorsanız, sizin devletin temel disiplinlerine aykırı olarak bir kısım hesaplar peşinde olduğunuz şüphesizdir. İşte bu da hukuk devleti ruhuyla telif edilemez.

Derin Devlet

Bir hukuk devletinde devlet içinde devletten ya da derin devletten bahsetmek de mümkün değildir. Fakat maalesef, “Devletin nizam ve intizamını, asayiş ve güvenliğini temin etmek maksadıyla öldürmem istenen insanları öldürdüm.” diyen kimseler çıktı bizim ülkemizde. “Devletim bana ‘vur’ dedi, ben de vurdum.” diyenler oldu. Onlara belki şöyle denebilirdi: “Devlet sana “zina et” derse, zina mı edeceksin! Hırsızlık yap dediğinde hırsızlık mı yapacaksın?.. Hırsızlığa teşvik eden bir devlet, devlet haysiyetini kaybetmiştir; zinaya teşvik eden bir devlet, devlet olma keyfiyetini yitirmiştir, o suretâ bir devlet heykeli olsa da artık ruhsuzdur. Aynen öyle de, “Git adam öldür.” diyen bir devletin devlet haysiyet ve şerefinden bahsetmek mümkün değildir. Öyleyse, icabında o memuriyetten ayrıl; git başının çaresine bak, ama cinayet işleme. Devlet bile emretse, dünyadaki evrensel hukukî değerlere ve Türkiye’deki hukuk sistemine aykırı icraatta bulunamazsın.” Evet, maalesef, “Devletim emretti; ben de falan yerde falanı öldürdüm.” diyen insanlar oldu. Bir sürü fâili meçhul var. Bu cinayetlerin arkasında kimler olduğu hâlâ belli değil. Her cinayetten sonra bir kısım kiralık katiller gösteriliyor; “falan etti, filan yaptı” deniyor.. birisi bir yerden telefon ediyor, “Falan örgüt üstlenmiştir” diyor ve bu, bir kısım medya yoluyla hemen ta’mim edilerek hâdise geçiştiriliyor; fakat o mesele hep meçhul kalıyor, hiç çözülemiyor. O meçhuliyet tozu, toprağı bir türlü silinemiyor ve iş bütün vuzuhuyla ortaya konamıyor. Neticede, çok geçmeden yine aynı cinayetler işleniyor, benzer senaryolar oynanıyor.

Evet, devlet, devlet için bile olsa cinayet işleyemez. Devlet tecziye eder; ama, hukuka göre muhakeme ettikten sonra cezalandırır. İcap ederse haps-i münferide atar, müebbet hapse koyar; gerekirse sürgüne yollar ve hatta idama mahkum eder. Bütün bunları hukukun müsaade ettiği çerçeve içinde ve başkalarını da caydırma mülâhazasıyla yapar. Fakat, kat’iyen yargısız infazda bulunamaz. Onu devlet yapamadığı gibi kendini devletin yerine koyan, devletini sevdiği için bunları yaptığını iddia eden kimseler de yapamaz. Hiç kimse, “Ben devletimi çok seviyorum; ona bir yerden bir zarar gelecek diye yüreğim ağzıma geliyor. Dolayısıyla, böyle bir zarar ihtimali karşısında kendimi frenleyemiyor ve devletime kastedenlerin arabalarını yakıyorum.. hırsımı alamayıp gidip bir yerde, evleri, dükkânları, bir parti binasını taşa tutuyorum.” diyemez. Bu sözler, hukuk anlayışıyla telif edilemeyecek anarşist mantık ifadesidir. O türlü fiiller, hakperestlik mülâhazasıyla ve hüsn-ü niyetle de yapılsa çok tehlikelidir; farklı cephelerin oluşmasına ve komplikasyonlara sebebiyet verecek davranışlardır; kansere yanlış neşter vurma gibi şeylerdir.

Demokrasi Beşerî Bir Realitedir232

Bir konuşmanızda “Türkiye’de ve dünyada demokrasiden geri dönüş olmayacaktır.” demiştiniz. Bu bir temenni miydi, yoksa ufuk mu?

Demokrasi bütün dünyada yaşanan bir vetiredir. Gerçekten de daha mükemmeli, daha âlâsı bulunmadan ne dünyada, ne de bu dünyanın bir parçası olan Türkiye’de geriye dönülemez...

‘Daha âlâsı’ nasıl bulunacak?

Bunun iki yolu vardır. Birincisi daha mükemmel, daha beşerî bir sistemin bulunması şeklinde olur. İnsan denilen varlık ne ise şayet; mantığıyla, muhakemesiyle, duygularıyla, hürriyet anlayışıyla, hürriyet felsefesiyle, aile yapısıyla, devlet hayatıyla... Ve böyle bir insanın demokrasiden bekledikleri neyse, bunu daha üst seviyede verecek bir sistem, nazarî olarak ortaya atılabilir. İkincisi bu sistem, sistemi temsil edecek figürler, mimarlar tarafından temsil edilir, gösterilir. Yani bizatihi uygulaması olur ve dünyada bu uygulama doğrultusunda bir yöneliş olur... Tarihte bu yollar denenmiştir, şu anda yaşadıklarımız da geleceğe tarih olarak geçecekse insanlığın bu arayışı devam edecek demektir. Dolayısıyla şu anda yürüdüğümüz yol o zaman daha da tekâmül ederek değişebilir. Tabiî bu söylediklerimiz neticede birer faraziyedir. Eğer faraziye yapılacaksa bunlar konuşulabilir...

Şu an devam eden hâlihazırdaki durum hakkında ne düşünüyorsunuz?

Hâlihazırdaki durum beşerî bir realitedir. Beşeriyetin tarihî vetire ile geldiği bir noktadır ve gelecek açısından yeni bir durum zuhur edeceği ana kadar (edecekse eğer), hâlihazırdaki beşerin temayülleri açısından, beklentileri açısından, yaptığı şeyleri düşünmek doğru değildir. Beşerî realitelere terstir. ‘Demokrasi bugün bir vetiredir, ondan geriye dönülmesi mümkün değildir’ derken bunları ifade etmeye çalışmıştım. Bir ikinci yanı da şimdiye kadar birçokları, hatta birçok anti-demokrat, hatta anti-cumhuriyetçi, hep ‘demokrasi ve cumhuriyet’ dedi ama, bunlara rağmen bir kısım terslikleri, demokrasinin hemen her anlayışa açık engin zeminine ekip biçtiler. Buna rağmen demokrasinin kuvve–i imbatiyesinden, havasından, suyundan istifade edildi, demokrasi geliştirildi. Neden inanan, ülkesini seven insanlar böyle bir zeminden rantabl olarak yararlanmayı düşünmezler, istifade etmezler?

Bu söylediklerinizle hem inanan insanlara dönük (rantabl olmadıkları için) bir eleştiri, hem de demokrasi adına demokrasiyi sınırlandırmaya çalışanlara eleştiri göndermiş oluyorsunuz...

Benim mülâhazam bu ve demokratik vetireye dikkat çekerken bu düşüncelerle ifade etmiştim kanaatlerimi. Bir diğer yönüyle de değişik sistemler vardır. Meselâ totaliter sistemler vardır, bunun esası istibdad...

İslâmiyet’te istibdad veya yaygın kanaatle ‘teokrasi’ var mı?

Birtakım insanlar her şeyi kötüye kullanabilecekleri gibi İslâm dinini de kötüye kullanabilir ve müstebit bir idare için dini istismar edebilir. Fakat bu, İslâmiyet’in müstebit bir yanı olduğu mânâsına gelmez. Bunu söylemek biraz cehalet olur. Bugüne kadar Müslümanlığı hep teokrasiyle karaladılar, oysa Müslümanlığın teokrasiyle hiçbir surette alâkası yoktur. Çünkü teokrasi, bir yönüyle kilise babalarının, içtihatlarıyla, istinbatlarıyla idare edilen devlet sistemidir. Müslümanlıkta kilise de yok, kilise babası da yok. Batılıların anladığı mânâda, diyanet camiasının kanunlarını belirleme meselesi de yok. İslâmiyet’te en yüksek mertebe Hakk’a kulluk mertebesidir. Ve hürriyetlerin en engini budur. İnsan bütün kayıtlardan o sayede tecerrüd imkânı bulur. Ve şimdilerde de fundamantalizm diyorlar. Köktencilik... Bu da batı kaynaklı. Müslümanlık’la telif edilmez bu mesele. İran’daki hareketi, bazıları da Suudi Arabistan’daki hareketi, bir yönüyle fundamentalizmle telif ederek yeni bir şey çıkardı. Buradan hareketle İslâmiyet karalanıyor. Bu düşüncelere sahip çıkmak bir hatadır bence. Müslümanlık fundamentalizm, Müslümanlar fundamentalistmiş gibi yaklaşımlar ve bunu kabullenmek bir hatadır. Kelimeler yerli yerinde kullanılmıyor.

İslâm dünyasında çokça tartışılmış bir konu var. ‘Demokrasi, İslâmiyet’le nasıl telif edilecek?’

Bir çok meselede ‘şöyle olsun, böyle olsun’ diye kendilerine göre telif yapan insanlar var. Hatta saltanata bile olsun denilmiş. Saltanat Müslümanlık’la telif edilmiş zamanında, Allah Resûlü, hilâfet diyor, ondan sonra meliklik başlıyor, melike adud diyor. Ve biz bütün bu insanları alkışlamışız. Sultanlıkları da alkışlamışız. Onların uygulamalarını da Müslümanlık olarak görmüşüz. Şimdi Emeviler’in bir iyiliği varsa izafî bir iyiliktir. Allah Resûlü, sallallâhu aleyhi ve sellemin yolunda sayılmaz bu mesele. Abbasiler’in durumu da yolunda sayılmaz. Karahanlılar’ın, İlhanlılar’ın, Selçuklular’ın, Osmanlılar’ın durumu da yolunda sayılmaz. Bütün bu vetire kâmil mânâda, tamı tamına İslâm’a uygundur denilebilir mi?

Bütün bunlar dört dörtlük değil midir diyorsunuz?

Değildir tabii ki. Ama bütün bunlara sahip çıkılmış. İdari açıdan eksiklerine rağmen sahip çıkılmış. Tarihçiler, siyaset bilimciler, sosyologlar bunları ilmî açıdan, o zamanın şartları açısından değerlendirsinler. Bunlar konuşulur ama şimdi bir tenkit kapısını, suizan kapısını aralamadan da endişe ediyorum. Bir taraftan bunları söylerken bir taraftan da “Vela tezkürü mesavi mevtaküm’, ‘Ölülerinizi fena yanlarıyla yâd etmeyin, onları iyi yanlarıyla yâd edin.” Bu bizim temel ahlâkımız, temel prensibimizdir. Bu insanlar ölmüş ve gitmişler. Ve bu insanların birçok iyi yanları var. Hasenatları, seyyiatlarına racih olması itibarıyla de severiz. Fakat bunların kusurları yoktu, o şekildeki idare hatalı değildi, dörtte dörtlük Kur’ân ahkâmıydı, dört dörtlük marziyat-ı ilâhi takip edilmişti dersek, bu kez de başka bir hatayı yapmış oluruz. Onlar hata etmedi deyince biz kendimiz hata etmiş oluruz. “Küllünnâs hattâûn” bir kere.

Kendi artları içinde bakmak mı gerekiyor?

İlmî bakış da budur zaten. Meseleleri nispetler perspektifinde ele almak gerekir. Bütün bunların üzerine düşünün, iyi insanlar tarafından iyi bir demokrasi idaresi var ülkemizde, bundan kim ne zarar görür? Ki şu anda hâlihazırdaki demokratik sistemimizi, yıllardır demokrasi diyen insanlar tenkit ediyorlar. Tam olmadı diyorlar... Tamı tamına kolay kolay olmaz da, çünkü bu bir süreçtir. Sürekli tekâmül etmesi gereken bir süreçtir. Eğer demokrasi mükemmele ulaşma mevzuunda bir süreçse ki bizimle müttefiktir bu recada hem dostumuz, hem düşmanımız, bu işi bilen herkes bunun bir süreç olduğunu da biliyor ve demokrasi ile mükemmeliyete doğru gidiliyor deniliyor...

Bu sürece Türkiye’nin yanı sıra dünyada da dikkat çekmenizin sebebi neydi?

Batı, “Biz demokraside ulaşılacak noktaya ulaştık.” demiyor ki... Türkiye de “Biz daha bu işin eşiğindeyiz.” diyor. Yani bütünüyle eşiği aşma mülâhazası taşınıyor. Batı bizi demokrasi adına imtihan ediyor, ‘kaybettiniz’ diyor. ‘Yine kaybettiniz, yine kaybettiniz, yine kaybettiniz...’ Hayatımızın hayatı, devletin hayatı saydığımız demokrasi, bugün demokrasi adına hep böyle kaybettiriyorsa şayet, bence birileri siz bu demokrasinin düşmanısınız diye töhmet altında bulunduruyorlarsa, haksızlık yapılmış olunmaz mı? Demokrasi henüz nihayete ulaşamamış. Eğer bir gün bu mesele, insanın maddî, mânevî, ruhanî, cismânî, fikrî ve ahlâkî hayatını, hatta dünyasını ve ukbâsını kucaklayabilecek şekilde bir gelişmeye ulaşırsa şayet, bunun sultanlıktan ileri, meliklikten ileri, Allah’ın rızasını kucaklamayacağına dair teminat verebilecek olan var mı? Bu tekâmül sürecini biraz da durgun düşünceler, daha doğrusu engin anlayışlar, saf gönüller belirleyeceklerdir...

Bir konuşmanızda Sokrat’ın devlet felsefesinden, Budin’e çok değişik bir örgü kurmuşsunuz. Bütün bu tarihsel birikimleri de göz önünde bulundurduğunuzda, sizin devlete karşı yaklaşımınız nedir?

Şimdi meseleyi mutlak güzellik açısından ele aldığımızda çok tenkitçi oluruz, zannediyorum. Su-i zandan kendimizi kurtaramayız. Tenkit etmediğimiz hiçbir sistem bırakmayız. Üstad böyle tenkitçi yaklaşanlar için diyor ki, ‘‘Allah etmesin bunlar bin sene yaşasalar kendilerini memnun edecek bir idare bulamazlar...’ Çünkü bunlar hiçbir idareden memnun olmazlar. Ve günümüzde, değişik uçlarda bir kısım kimseler var ki, zannediyorum bu esprinin tam muhatapları. Tam bu anlayışı temsil ediyorlar. Bunları hiç kimse memnun edemez. Efendimiz (s.a.s.) zuhur etse, –genelde bir O’na yönelmiyor tenkitleri– O’nun peygamber olduğunu bilmeseler, sadece sunduğu şeyi tanısalar, O’nu da tenkit ederler. Hatta Kur’ân ezelî düsturlarını sunsa, Kur’ân olduğunu bilmeseler, –çünkü ilk kabulün tesirinde biraz meseleye yaklaşıyorlar– zannediyorum onu da tenkit ederler...

Bu tespitlerinizin muhatabı Müslüman camia içerisinde bulunanlar mı?

Evet, Müslümanlar içerisinde bulunanlar. Fakat uçta bulunan insanlardır bunlar. Her şeyi tenkit ederler. Bu yüzden bu şekilde bir mutlak güzellik açısından bakmak doğru olmaz. Müspet ve menfi yönlerini beraber görmeli ve realiteleri de göz önünde bulundurarak en iyisine ulaşmak için gayret sarf etmeliyiz. Efendimiz (s.a.s.) istisna edilecek olursa, ona göre biz edebimizden, terbiyemizden dolayı ve Efendimiz’in onları bize nazara verdiğinden dolayı “Aleyküm bisünneti ve sünnetihulefa i raşidinel mehdiyyin ... addu aleyha binnevaciz” buyuruyor. Dişlerinizle, o işe sımsıkı sarılın, Raşid halifeler efendilerimiz. Ama ben size bir şey söyleyeyim. “Hz. Ebû Bekir aynen Efendimiz gibi milimi milimine ifade etmiş midir bu meseleyi?” desek, bu hata olur. Çünkü Efendimiz onun hilâfetine işaret eden hadis-i şerifte bunun çok öyle olmadığına da işaret buyurur zaten. Hz. Ömer, Hz. Ebû Bekir gibi o ölçüde idare etmiş midir? Hz. Osman o ölçüde idare etmiş midir? Hz. Ali o ölçüde idare etmiş midir? Başımızın tacı, sertâc-ı ibtihacımız bu insanlar... Ve Efendimiz’den sonra hakikî mânâda, Allah’ın rızasına en uygun çerçevede İslâmiyet’i bu insanlar temsil etmiştir. Şimdi bu izafiyeti bile mutlak kabul edecek olursak, desek ki ‘Bu mutlaktır, daha sonraki dönemde bu yaşanmamıştır. Ne Emevi döneminde, ne Abbasî döneminde, ne Selçuklu döneminde, ne de Osmanlı döneminde yaşanmamıştır...’ Böyle mutlak kemali aradığımız zaman, bir kere onu bulamayacağız, o bulunamaz. Ama izafî kemal diyeceksek, ‘Ona göre iyi, buna göre iyi...’ Günümüzde çok var böyleleri. Yani çok sefih eski hükümdarlarımızdan bir hükümdara bile aman ona bir şey söylemeyelim derken bu bizim İslâmî terbiyemizin gereği. ‘Ama kim bilir belki de bu zemini biraz da hazırlayan onlar oldular. Gereken hassasiyeti ortaya koymadıklarından dolayı o civanmertliği sergilemediklerinden dolayı bu hassasiyet ve duyarlılığı yaşamadıklarından dolayı belki biz şimdilerde onların hazırladığı şeyin cezasını çekiyoruz.’ denebilir.

Bu çerçevede devlete nasıl bir değer atfediyorsunuz?

Bu şekilde yukarıdan aşağıya inerek izafi güzellikleri açısından meseleye yaklaşırsak, her şeyi nispetler perspektifinde ele alacaksak şayet, devletin zati bir değeri vardır. Devlet mevcudiyetinin, belli kanunlarla idare edilen bir sistemin belli bir değeri vardır; ‘İyi insanlar tarafından idare edilirse iyi olur. Çok daha iyi idare edilirse çok daha iyi olur. Raşid Halifeler gibi insanlar tarafından idare edilirse çok mükemmel olur’ deriz. Ama şimdi onlar yoksa mevcut insanlarla idare ediliyorsa, o zaman, devletin, hiç devlet olmamasındansa, daha iyi olması açısından yaklaşacaksınız.

Yoksa anarşi mi doğar?

Tabii, devletsizlik kargaşa demektir. Devletsizlik nizamsızlık demektir. Devletsizlik değişik anlayışların birbiriyle vuruşması, yaka-paça olması demektir. Devletsizlik istikrarsızlık demektir. Devletsizlik, bütün düşüncelere karşı düşmanlığın gemiyi azıya alıp yürümesi demektir. Muvakkaten Türkiye’de bir devlet yokluğu düşünün, hatta bu devleti idare edenler sosyalistler bile olsa, devlet yokluğunu düşünün, o sosyalizmin bile nüanslarını paylaşan insanlar arasında öyle kavgalar olur ki kan gövdeyi götürür. Değişik tarikatlar birbirlerine girerler. Mezhep farklılıkları kavga mevzuu olabilir. Farklı diyanet düşüncesinde olan insanlar birbirlerine girerler. Cami cemaatleri Anadolu’daki eski beylikler gibi her birisi cami beyliği haline gelir. Az güçlü birisi ortaya çıkar, bir hatip, üç-beş insanı arkasına alınca böyle değişik tarikatlar halinde, sokaklarda görürsünüz. Şimdi demokrasinin yumuşak havasından istifade ederek sokaklarda gezip provokasyon yapan insanları görüyorsunuz. Şimdi bu açıdan devletsizlik mi devlet mi tercihini yapma mecburiyetindeyiz. Böyle bir durumda, iki şekilden birini tercih etme mecburiyetinde kalınca biz, yine zatî bir değeri olan devlet diyoruz. Yoksa devleti idare eden insanların evsafıyla, zirvedeki insanların evsafıyla, her şeye rağmen onları benimseme, başımıza taç yapma gibi bir mesele söz konusu değildir.

Sizin devleti kutsadığınız şekilde eleştiriler yapıldı...

Eğer bu mânâdaki bir devlet yaklaşımına kutsama deniyorsa, benim yaklaşımım budur. Ve bu mânâda devletsizliği anarşi olarak görüyorum. Ordunun bir kesiminin diğer kesimiyle vuruşması, dışa karşı kendimizi, namusumuzu haysiyetimizi koruyamama olarak görüyorum. Hatta dinimizi koruyamamak olarak görüyorum. Bütün hukuk sistemlerinin temel prensiplerini, dinimizi, aklımızı, nefsimizi, neslimizi, malımızı koruyamamak olarak görüyorum. Hukuka ait bütün sistemler yıkılınca o zaman sizin varlığınızdan yokluğunuzdan bahsedilemez. Veya varlığınız yokluğunuz müsavi olur. Eğer buna kutsama diyen varsa, kutsama kelimesinin mânâsını tam bilmiyor demektir. Bir kabul var burada. Bir takdir, bir lüzuma inanma var. Bir seçme meselesi var. Neyin karşısında seçiyorsunuz bunu? Elbette ki bu devletin başında Hz. Ebû Bekir gibi ahlâklı, faziletli, çok seviyeli, milleti yaşatmak için var olan, yaşamayan, yaşatan bir insanın bu milletin başında olmasını ben de isterim. Ama bunlar yoksa, ‘mâlâ yüdrekü küllühu lâ yütrekü küllühu’’, “En mükemmel olmayınca mükemmel olmayan da olmasın” canları Cehennem’e, demeyi bir mantıkla telif edemem. Buna da kutsama denmez, ama böyle bir yaklaşıma, kutsama diyenler varsa, varsın desinler...