Cümleler arasındaki münasebet
Amma bu âyetin cümleleri arasındaki nazm ve diziliş vechi ise şöyledir: Vakta ki Kur'anın tebliği ile onlara: وَ اِذَا قِيلَ لَهُمْ اۤمِنُوا كَمَاۤ اۤمَنَ النَّاسُ denildi.. Ve cümlenin vaziyet ve heyetleriyle nasihatin kifâyet edecek ölçüde vâcibliğine işaret edildi ki, bu nasihatin özü de; mükemmel insanlar olan cümhûr-u mü'minîne ittiba etmekten ibaret olan halis bir iman getirmelerini telkindir. Tâ ki, kalblerindeki vicdanları bu emri daima onlara ihtar eylesin. İşte Kur'an-ı Hakîm böylece nasihat ve irşâdın vasfını beyan ettikten sonra, قَالُوۤا اَنُؤْمِنُ كَمَاۤ اۤمَنَ السُّفَهَاۤءُ (Yani: Bizde mi sefih ve hakir kimselerin inandıkları gibi iman edeceğiz?..) diye münafıkların hal ve vasıflarını hikaye etmesiyle; temerrüd ve gururlarına.. Ve ayrıca kendileri güya hak üzerinde olduklarını da'va ettiklerine de işaret etmiştir. Nasıl ki de, batılı benimseyip meslek edinen bütün mübtiller, batılını hak görür ve cehlini ilim bilirler. Evet, nifâk ile kalbleri tefessüh edip bozulması yanında, fesad ile de gurura sapma ve ifsad etme meyli neşet eder, doğar. Aynı zamanda tefessüd ve bozulmanın hükmüyle de inatlaşırlar. Hem ifsadın hükmüyle de, birbirini dalalete ve idlala girmeye çağırırlar.. Ve gururun hükmüyle de; istiğna ve kanaati iktiza eden Diyanetin şiddetini ve imanın kemalini sefihlik, sefillik ve fukaralık olarak görürler. Amma sonra da, nifâkın hükmü ile, şu sözlerinde dahi münafıklık yaparlar. Evet, sözlerinin zâhiri bu gelen ma'nayı ifade eder ki: "Bizler nasıl şu sefihler gibi olalım, mecnunmuyuz ki?.. Bizler istediğiniz kadar ahyârız, hayırlı ve şerefli insanlarız!"
Amma sözlerinin batını ise, şunları söylüyor: "Bizler, nasıl olur da, çoğu fakirlerden müteşekkil mü'minler gibi olabiliriz. Bizim nazarımızda şu iman etmiş kimseler, kavm ve milletlerin bir takım birikinti ve sefillerinden bir araya gelmiş bazı sefihlerdir." İşte şartiyye olan şu âyet cümlesinin iki gurup cüz'leri arasındaki inceliklere sair noktaları tatbik etme işi sana kalmış olsun!
Sonra âyet, اَلاۤ اِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاۤءُ kavliyle ağızlarına attığı taşı onlara lokma yapmıştır. (Yani münafıklar, mü'minleri sefihler ve sergerdeler tarzında ta'rif etmelerine karşılık, Kur'an-ı Hakîm mü'minleri müdafaaya geçerek: "Agah olunuz ki; asıl sefih ve zelil olanlar o münafıklardır." diyerek cevaplamıştır.
Evet, bu derece temerrüd ve inad gösteren ve kendi cahilliklerine cahil kalmış olan kimselerin hakkı ise, şu yapılan vasıflarla halk arasında ilan edilmeleridir.. Ve sefihlik, ancak kendilerine münhasır ve hâs bir sıfat bulunduğunu.. Ve hem onların başkasını sefihlik ile tavsif etmelerinin tam aksine, sefihliğin kendilerinde sabit ve değişmeyen hakikatlerden olduğu teşhir edilmeleridir. Bunun yanında, onların mü'minleri sefihlikle ta'rif etmeleri ise, kendi nefislerinin sefahatinden geldiğinin vasfiyle ilan edilmeleridir.
Sonra, âyet وَلَكِنْ لايَعْلَمُونَ diyerek; münafıklar kendi cahilliklerini idrâk edemedikleri için, onların bu cahilliği bir cehl-i mürekkeb olduğuna işaret eder. Öyle ise, onlara nasihat faidesizdir. İşbu vaziyette, onlardan safh ile yüz çevirilmesi, yani onların damarlarına dokunarak değil, kendi hallerinde bırakıp dönmek gerekmektedir.Çünkü, nasihatin kadrini ancak kendi cehaletini bilen ve anlayanlar bilebilirler.