Hadisin Senedi ve ihtilaflı Görüşler
Hadîs ilminin -sened ve rivayetler hasebiyle-, sağlam vesikalara istinad eden gerçek tarih ilmiyle yakın benzerliği vardır. Bu ilmin âlimlerinde, yani muhaddislerde olan dürüstlük, hür fikirlilik ve çekinmeden eleştiricilik, emsali bulunmaz niteliktedir. Avrupalı müsteşrik ve feylesoflarını dahi bu dürüstlük ve samimi tenkid sembolü olan ilim ve ulema karşısında hayretle diz çökıürmüş. hayranlıkla nazar-ı dikkatlerini çektirmiştir.
Evet. hadîsin rivayet silsilesine giren binlerce insanın umumî ve hususî hayatlarını en ince eleklerden geçirircesine tahlil etmeleri ve ona göre hadîsin mertebelerini tesbit etmeleri, harikulade bir samimiyet ve dürüstlüğün aşikâre delilidir.
Lâkin, üst tarafta temas ettiğimiz gibi, hadîs nekkadları arasında râvilerin hallerini incelemeleri sonunda, hadîslerin mertebelerini tesbit etmek hususunda vardıkları hükümlerde ayrı ayrı görüşler ortaya çıkmıştır. Bir hadîs imamı, bir hadîse; "Sahihdir" dediğine karşılık, başka birisi aynı hadîse zaiflik, hatta mevzuluk ittihamını verebilmiştir. Bu yüzden muhaddisler arasında zaman ve mekânları ayrı ayrı da olsa hayli tartışmalar olmuş. Bir kısmı, fazla katılık gösterenlere müteşeddidlik yani müsamahasızlık ve sertlik isnad ettikleri gibi, bunlar da ötekilerine fazla musahamacı ve yumuşak davranmakla ittiham edip mütesahil demişlerdir. Böylece mukallid olan etba'ları ise. bu gibi ihtilâf noktalarını çok ileri derecelere götürmüşlerdir. Bir de bunların ortası, istikamet ve insaf ehli olanları vardır ki. muhaddislerce her ne kadar "Mutavassıtlar" diye ad konulmamışsa da, varlıkları kat'îdir.
Müteşeddidler tailesinin fazla müşkil-pesentleri ziyade ifrat edip birçok hadîslerin heder olmasına, hiç olmazsa şaibelenmesine sebeb oldukları gibi fazla yumuşak ve müsamahakarların çok tefritkârlıkları ise cerh ve ta'dil kanunlarını hiç nazara almadan duyulan herşeyi hadîs olarak kabul etmeye çalışmışlardır. Amma istikamet ve insaf erbabı büyük muhaddislerin cumhuru ise hadd-i vasatı ihtiyar edip, ifratkâr mü teşeddiderin hadîs kırımına karşı sed olmuş, birçok mühim hadîs-i şeriflerin ziya'ını önlemişlerdir. Aynı zamanda cerh ve ta'dil mekanizmasını insaf ve hakperestlik çerçevesinde işlettirip, fazla mütesahillerin de önüne sed olmuşlardır.
İşte bu mezkûr noktalardan, yani ihtilaflı görüşlerden dolayı, Buharî ve Müslim'in hadîslerinin sahihliği üzerinde büyük ekseriyetle ittifak hâsıl olduğu halde, geri kalan hadîs kitaplarındaki sahih olan hadîsleri üzerinde kesin ittifak hasıl olamamıştır. Yani bu kitaplarda, müellif ve müsanniflerince sahih olarak kaydedilen hadîslere, başkaları tarafından ilişmeler olabilmiştir. Bu minval üzere hadîslerin Hasen ve Zaiflik mertebeleri hususunda da aynı tarzda kesin bir ittifak söz konusu değildir. Bir kısmına göre Hasen bir hadîs, başkalarına göre, sahih veya zaif olabiliyor. Mevzuluk mes'elesi ise, daha çok enteresandır. Yani şimdi tedavülde bulunan yüz kadar kaynak hadîs kitaplarında mevcud hadîslerin bazısına, müfrit ve katı müteşeddidlerin mevzuluk isnadına mukabil, birçok kâmil muhaddislerce ise onlar hasenlik, hiç olmazsa zaiflik mertebesinde bırakılmış, bu durumda mevcud kaynak olan hadîs Kitaplarında, Mevzu' hadîs hiç yoktur demek mümkündür. Elbette bu kaideden şâz olan bazı istisnalar 1hariçtir.
Bu mes'elelerin daha biraz açıklayıcı ciheti ve numuneler verilerek delillerle isbatı, az ileride "Hadîs ilmi Bölümünde gelecektir inşâallah.
Bir şey daha yapılmış olsa idi
Muhaddis allâmelerimiz, hadîsleri nakil ve rivayet eden insanların Hal ve durumlarını en ince eleklerle tahlil edip eledikleri ve ona göre hadîslerin mertebelerini teshil edip ortaya koydukları gibi; bir de hadîs nekkadlarının hal meşreb ve mizaçlarını da aynı paralelde tahlil etmiş olsalardı, daha iyi neticeler alınabilirdi. Çünki hadîsi cerh ve ta'dil süzgecinden geçirmeyi kendilerine vazife addetmiş zâtların bu işte hal ve meşreblerinin te'siri büyüktür. Acaba meslek ve meşreb taassubları içerisinde midirler? Mizaçları müstakim midir, değilmidir? Hadîsi cerh ve ta'dilde, bilerek veya bilmeyerek haricî herhangi bir te'sirin altında mıdır, değil midirler? gibi bir ikinci cerh ve ta'dil usûlü uygulanmış olsaydı, bizce çok daha iyi olabilirdi.
Gerçi ümmetin ekseriyeti, sözü edilen fazla ifratkâr müteşeddidlerin hal ve meşreblerini bir derece biliyor. Hiç olmazsa hissediyor. Amma gönül isterdi ki; keşke muhaddisler de, yani cerh ve ta'dil kanunlarını işleten şahsiyetler de birbirlerini böyle bir muhasebeye, bir tahlile tabi tutmuş olsalardı...
Notes
- Hashiya 1.Bu şâz istisnalar, senedleri itibariyle Müsned-ül Firdevs Mu'cem-üt Taberanî gibi hazı hadîs kitaplarında bulunabilme ihtimali olduğu gibi; bir de dillerde dolaşan bazı sözler için de söz konusudur.↩