Cümle 1: Hani Rabbin meleklere
Tek Tek Âyet Cümlelerinin Nazmları:
Bilmiş ol ki: وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلۤئِكَةِ اِنِّى جَاعِلٌ فِى اْلاَرْضِ خَلِيفَةً nin başındaki "vav".. Ve keza bir diğer âyet: وَاِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلۤئِكَةِ اِنِّى خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ deki و "vav", atıflılık münasebeti sırrıyla; -üst tarafta da geçtiği üzere- her iki اِذْ , اِذْ lere işaret etmesi ve bu vahyin mukadder olarak ذَكِّرْهُمْ بِذلِكَ yi tazammun eylemesi sırrıyla; وَاذْكُرْ لَهُمْ اِذْ ..الخ ye işarettir, (yani: Onlara o zamanı hatırlat ki... ilh) Hem اِذْ harfi geçmiş zamanı ifade etmesiyle; zihinlerin gidip, müteselsilen birbirine bağlı olan mazî zamanla-rında seyredebilmesini ve bu zihinler için, o mazî zamanını alıp getirip, zaman-ı halde hazır bulundurmasını temin eder, tâ iyice baksın ve içinde vukua gelmiş ibret-âmiz hadisatı toplayarak, demetleyip getirsin.
رَبُّكَ ise, Melaikeye karşı hüccetin ikame edilmiş olmasına (yani: Beşerin hilkati, Melaikenin düşündüğü gibi olmayacağı hakkındaki hüccet ve delilin, ihticac kalesinin kulesine ilzam delili bayrağının dikilmiş olmasına) işaret etmektedir. Yani ki: "Beşerin edeceği fesadını izale etmek ve onu hikmet-i hilkatine yönlendirmek için; Seni hususiyle terbiye etmiş olan Allah, seni mükemmel kılmış ve beşere mürşid ta'yin eylemiştir." Yani: "Sen büyük bir hasenesin ki; beşerin edeceği o mefasidin üstüne çıktın.. Ve o mefasidi örttün ve perdeledin!" (Çünki رَبُّكَ hitabı Hz. Muhammededir, elbette bunda onun varlığı bu azim hadisede büyük dahli olacaktır.)
Amma لِلْمَلۤئِكَةِ ise, Cenab-ı Allahın melaikelerle yapmış olduğu şu karşılıklı konuşma içerisindeki mükaleme bir müşavere suretinde vaki' olmaklığıyle, işaret ediyor ki; Semavat ehlinin, yani Melaikenin, yerin sâkinleri olan insanlarla çok ziyade bir irtibatları ve bir alakaları ve fazla bir münasebetleri olduğuna ve olacağına da bakmaktadır. Evet, çünki: Melaikelerden insanlara müekkellikleri, hafazalıkları ve kâtiplikleri bulunmaktadır. Demekki, onların beşer ile ve beşerin şuûn ve işleri ile pek fazla ihtimam içinde alâkadar bulunmaları haklarıdır.
Ve اِنِّى deki اِنْ ise, اَتَجْعَلُ den müstefad olan tereddüdü (yani: Melaikeler dediler: Şu şu vasıftaki beşeri yaratıp dünyada halife nasbedecekmisin?..) tereddüdü reddetme vaziyetinde bulunmasına binaen; meselenin azamet ve ehemmiyetine işaret ediyor. Hem buradaki اِنِّى de olan mütekellim-i vahdenin ى si yanında, gelecek âyetlerde 1gelen قُلْنَا deki mütekellim-i maalgayrın نَا sı ise, işarettir ki; Allah'ın îcad ve yaratmasında hiçbir vasıta yoktur. Lâkin kelamındaki konuşma-sında ve hitabında ise, araya vasıtalar girebiliyorlar. (Peygamberlerin vasıtası ve dilleriyle kelamını ve emrini tebliğ etmek gibi...)
İşte, Cenab-ı Allahın kelam ve hitabında vasıtaların bulunduğuna dair nükteye işaret eden: اِنَّا اَنْزَلْنَا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا اَرَيكَ اللهُ âyetidir.
İşte, bakınız; "Azamet Nûn'u" ile اَنْزَلْنَا diye ferman buyurmakla, vahiyde vasıtanın varlığını bildirir. Amma âyetin son kısmında ise, mütekellim-i vahde ile müfred olarak بِمَا اَرَيكَ اللهُ buyurmuştur ki, bu da ma’nâ ilhamında vasıtanın bulunmadığını bildirmektedir.
Amma خَالِقٌ yerine جَاعِلٌ nun getirilmesi, işarettir ki; Melaikenin şüpheye ve istifsara medar sualleri ise; yerin imareti hususunda beşerin ona ca'li (âmir kılınması) ve ona tahsis edilmiş olmasıdır. (Yani dünya nizamının ahengine ters düşebilecek, beşerin yapacağı kendine mahsus iş ve fiilleridir.) Yoksa, halk ve îcad noktasında itirazlı bir sualleri değildir. Evet, zira vücûd, hayr-ı mahzdır. Halk ve icad da vücuddur ve o da ancak Allanın zatî fiilidir. O halde, bundan sual olunmaz.
Amma عَلَى اْلاَرْضِ yerine فِى اْلاَرْضِ deki فِى getirilmesi; (oysaki beşer, yerin içinde değil, üstündedir.) İşte bu فِى -dikkat buyurun- beşer, dünyanın cesedine adeta bir ruh-u menfûh gibi olduğuna imâdan halî değildir. Evet beşer, dünyadan çıktığı gün ve ayrıldığı vakit, yer ve dünya harab olup ölmüş olacaktır.
Amma خَلِيفَةً lafzı ise, dünyanın insan hayatına elverişli ve hazırlıklı hale getirilmesinden önce; idrak sahibi mahluk bir taifenin dünya üzerinde bulunmuş olduğuna işarettir ki; dünyanın ilk devirleri, o idrâk sahibi mahlûkun hayat şartlarına müsaid imiş. İşte bu ma’nâ ise, Hikmet-i İlahîyenin îcab ve iktizasına en uygun gelenidir. Bu ma’nâya göre; o idrakli mahlûk taifenin Cinnden 2bir nevi olduğu ve yeryüzünde fesad çıkarıp ifsad etmiş oldukları için; (bu mahluk, Allahın emriyle ya mahvedilip yok edilmiş; veya da yeryüzünden alınıp, başka diyarlara, alemlere sürülmüş; veyahutta yeryüzünde yaptıkları eski tasarruf salahiyetleri ellerinden alınmış olmasından) yerlerine Benî Adem istihlaf ettirilmiş olduğunu, Yani o müdrik mahlûkun yerine insanoğlu ikame ettirilip halife-i zemin olarak nasbedildiği meşhur rivâyetlerdendir.
Notes
- Hashiya 1.Mesela: bu âyetten sonra gelen üçüncü âyette وَاِذْ قُلْنَا لِلْمَلۤئِكَةِ اسْجُدُوا gibi âyetler.↩
- Hashiya 2.Melaikenin pek çok nev'i ve cinsleri olduğu gibi; Cinlerin de birkaç cins ve sınıflarının var olduğu ve bazı tefsirlerde: İnsanlardan evvel yeryüzüne hakim olan mahlukun Cinn nevilerinden ve ateşten yaratılmış sınıfı olan "Cânn" kısmı olduğu hakkındaki rivâyet böylece halledilmiş oluyor. Amma hususî ve tayin edici bir ifade ile "Cinn" denildiği zaman; hava unsurundan mahluk olup halen yeryüzünde ve havada yaşamakta; ve bir kısmı Müslüman ve bir kısmı da gayr-ı müslim olarak bulunmaktadır. (Tefsir-i Eddürr'ül mensur -Suyutî- 1/45)-Mütercim-↩