Cümle 4: Dedi

Amma قَالَ اِنِّى اَعْلَمُ مَالاَ تَعْلَمُونَ cümlesi heyetlerine gelince, bil ki; bu cümledeki istinaf, mukadder bir suale işarettir ki; "Acaba Allah ü Teala, Melaikenin istifsarlarına karşı verdiği cevapta ne demiştir?. Ve onların taaccüblerini izâle eden sebebi nasıl beyan buyurmuştur.? Ve beşerin Melaikeye tercihindeki hikmet nedir?!."

İşte, bu mukadder istifhamlı suallere karşı Cenab-ı Alim-i Hakîm icmalli bir cevaba işaret eden قَالَ buyurmuştur. Lâkin bunun arkasında gelen âyetlerde ise, bu icmalli cevab bir derece tafsil edilmiştir.

Ve اِنِّى اَعْلَمُ deki اِنَّ ise, tahkik için olup, tereddüd ve şüpheleleri reddeylemekdir. Bu tahkik vaziyeti ise, ancak nazarî bir hüküm için olup bedahetle müsellem olan hüküm için değildir.. Ve illa, mahlûkatın bilmediği şeyleri, Allanın bildiğinin müsellemiyeti noktasında, -haşa ki- Melaikler tereddütlü bulunsunlar. Öyle ise şu اِنَّ Kur'an-ı Hakimin hülasalı olarak ifade eylediği ve sülûk edilmiş, onda gidilmiş bir beyan tarikiyle icmal ve îcaz eylediği bazı cümlelerin silsilelerine bir medar ve bir alamettir. İşte o silsileli cümleler de şöyle olabilirler: "Beşerin varlığında ve yaratılmasında bir çok maslahatlar ve hayırların yanında, birde az şerr olan bazı maasî ve günahlar, elbette ki kapanır, örtülür ve gâib olur. Yani ki nisbeten ve keyfiyeten az olan şerlerin yüzünden, bütün o hayır ve maslahatları terk edip bırakmak, hikmete münafî ve zıddır. Hem beşerde, onu hilafete ehil ve layık kılan pek mühim bir sır vardır ki, melaikeler ondan gafil bulunmuşlardır. Lâkin beşerin Hâlıkı şübhesiz ki o sırrı bilmektedir. Hem yine beşerde, onu Melaikeye tefevvuk ettiren, üstün getiren büyük bir hikmet dahi vardır, ki melaikler ondan habersiz imişler. Amma beşeri yaratan Hâlık onu biliyordur. Bütün bu ma’nâ ve nüktelerle berber, bazen olur ki اِنَّ nin ma’nâsı zımnî, içte saklı bir hükme de teveccüh edebiliyor.. İşte o zımnî ma’nâ ise, cümleye girmiş kaydların birisinden istifade etmiş hüküm olabilir. Yani burada, اِنَّ deki "tahkikan siz onu bilmiyorsunuz!" hükmü gibi...

Amma اَعْلَمُ مَالاَ تَعْلَمُونَ ise; lazımı zikretmekle, melzumu da irade etmek kabilindendir. Yani ki: "Sizin bilmediğiniz şeyler de vardır. Zira ilm-i İlahî her şey için lazımdır. O halde ilmin nefyi, olmayışı; malumun da olmadığına delildir. Nasıl ki Cenab-ı Hak Teala başka bir âyette بِمَا لاَ يَعْلَمُ diye ferman buyurmuştur. Yani, ilm-i İlahînin taalluk etmediği hiçbir şeyin varlığı; mümkün olmaz, vücud bulmaz. Öyle ise, ilmin vücudu, varlığı; ma'lûmun vücuduna delildir.

Sonra, bu icmalli cevabın tahkiki hususunda, bazı âyetlerin hatimelerinde zikredilen اِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ cümleleri vardır. Öyle ise, mevcudat, halkın ma'lûmatlarına münhasır değildir. Mahlukun bilmemesi, olmamasına delalet etmez.