Cümle 2: Dediler

Amma قَالُوا اَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ الدِّمَاءَ cümlesinin heyetleri ise, bil ki: Bu âyet cümlesinin başındaki قَالُوا nün istinafı, yani müstakil bir mukadder sual ve cevabı tazammun eylemesi, işarettir ki; Allahü Teâlanın Melaikeye tevcih edilen hitabı karşısında, dinleyiciyi sual sormaya sevkeyler ve şöyle bir sual sorar: Acaba Melaikeler, yer-yer ve çok yakın komşuluklarına getirilen insanları nasıl karşıladılar, nasıl karşılıyorlar? Ve insanların kendilerine karîn, yakın arkadaş olmalarına memnun ve razı oluyurlar mı?. Ve acaba Melaikelerin bu meselede, insanların yeryüzüne halife kılınmalarında reyleri nedir?!"

Kur'an-ı Hakîmin lisânıyla Cenab-ı Allah قَالُوا diye cevap verdi. (Yani, Melaikeler dediler ki:...) Hem قَالُوا lafzı, اِذْ şartının cezası, yani karşılığı olması hasebiyle, (çünki âyetin başında وَ اِذْ قَالَ şartlılığı vardır.

Yani vaktaki senin Rabbin melaikelere dedi..." şartlılığı) ma’nâsı şöyle oluyor ki: Cenab-ı Hak Teâla beşeri yeryüzüne halife yapmak üzere yaratıp dünyaya göndermeye ve melaikeleri beşere müekkel kılmağa dair irade eylemiş olduğu emrinde ve hüküm vermesinde; müşiri ve vezîri olmamakla birlikte, Melaikelerin bunu nasıl karşılayacakları keyfiyetinin izharı lazım geliyordu. Hem قَوْلْ sureti ise, (yani, konuşma biçimi itibariyle) -Allah'ın ondan münezzehiyetiyle beraber- müşavere suretindeki mukavele üslûbuna işarettir ki, insanlara bu pek mühim işi, müşavereyi ta'lim edip alıştırsın diye...

Amma اَتَجْعَلُ deki istifham ise, (yani Melaikelerin: "Onu yapacak mısın?" istifhamı) Allahü Teâlanın ihbarı ile; ca'lin, yani irade-i İlahiyenin ve melaikelere müşavere nevinden söylediği işin yerine getirileceğinin tahakkuku kat'î olduğu için idi. Yoksa, hakikati manisiz ve katiyetle olacağı cihetinden, sebebinin bilinmemesinden neşet eden taaccübü doğurmuş ve bundanda istifsar etme ihtiyacı doğmuş olmalıdır. Yani: Melaikler ca'lin, (yani, benî Ademin yeryüzüne halife nasbedilmesinin) hikmeti nedir? diye sebebini sorma yerine, müsebbebinin istifhamı yapılmıştır. (Yani, halkedilerek yeryüzüne halife olarak ta'yin edilecek olan insanın fiil ve hareketinin istifhamı) yoksa, -haşa- Melaikenin masumiyeti olduğu için, bir itiraz ve bir inkârları değildir.

Hem جَعْلْ lafzı, (yani yapma, kılma fiili) remzen diyor ki: Beşerin ahval ve şuûnu; ve itibarî olan nisbet, münasebet ve halleri, tabiatın levazımatından olmadığı gibi; fıtratın zaruriyatından da değildir. Belki bütün onlar, ancak bir câilin ca'liyledir. (Yani, Allahın irade ve tahsisiyledir.)

Amma âyetin bu cümlesinde olan birinci فِيهَا nın ikinci فِيهَا ile -kısa mesafesiyle birlikte- beraber olmuş olmaları tansis içindir. (Yani, hükmün kat'î delilini şeksiz göstermek içindir.) Hem şu gelen ma’nâya dahi bir îmadır ki: "Beşerin fesadı ile birlikte ve zâhirî hayattarlığı içindeki öldürüp yok etmesiyle beraber, hayat için, yerin dünyanın cesedine bir rûh-u menfûh kılınmasında ne gibi bir hikmet vardır? Sualinin de cevabıdır.

Amma مَنْ ile ifade edilen ta'bir, işarettir ki; beşerin şahsiyeti Melaikeleri ilgilendirmiyor. Belki onlara ağır gelen şey; yaradılmış aciz bir mahluk'un Allaha karşı yapacağı isyandır.

Amma يَعْصِى ye bedel, يُفْسِدُ lafzını getirmesinde şöyle bir işaret veriyor ki; beşerin isyanı, alem nizamının fesadına sirâyet edebilecek bir keyfiyettedir: Hem يُفْسِدُ nün mudari'lik sureti ise; işarettir ki; hoş karşı-lanmayan şey ve cihet, ondaki isyanın yeniden yeniye çeşitli şekillerde tazelenmesi ve devamıdır. İşte Melaikeler bunu Allah ü Teâlanın i'lamiyle, (yani bildirmesiyle) ya da Levh-ü Mahfûz'u mütaala etmeleriyle veya da fıtratlarında tevdi' edilmiş kuvvelerin -tahdidsizliğinden- ma'rifetiyle bilmişlerdir. Zira, beşerin şehevî kuvvesinin tecavüzü ile fesad ve ifsad hasıl olduğu gibi; gazabiyye kuvvesinin haddi aşmasıyla da, sefk ve zulüm meydana gelmektedir.

Amma يُفْسِدُ فِيهَا ile يَسْفِكُ الدِّمَاءَ lerin beyan eyledikleri iki rezilenin (iki rezil ahlâk ve günahın) arasındaki "vav-ül cem"in getirilmesi ise; o fesad ve fitne, (uzun ve kesretli) kan dökülmelerine incirar edeceği münâsebettarlığını hatırlatmak içindir.

Ve amma يَقْتُلُونَ ye bedel يَسْفِكُ nün tercih edilmesi, sifk'in ma’nâsı zülümlü katl olduğu içindir. Eğer يَقْتُلُ demiş olsaydı; çünki katlin bir kısmı fîsebilillah olan cihaddır. Hem bir cemaatin selameti için (muzırr ve cani) bir ferdin katli de vardır ki, koyunların selameti için kurdu katletmek gibi olduğundan, يَقْتُلُ yi değil, يَسْفِكُ yi îrad eylemiştir.

Amma الدِّمَاءَ ise, sifkdeki (zülümlü katlde) kan dökülmesini te'kid için olup, zulüm ile olan katlin şenaatini şiddetlendirmek içindir.