Önceki ayetlerle münasebet

İşte bu âyetin meali, sabık âyetle olan irtibat ve dizilişi de "dört vech" dendir.

Birinci Vecih: Vaktâ ki şu âyetler (üstte geçen âyetler) azim ni'metlerin ta'dadı hakkında idiler.. Ve bu âyetten ( وَ اِذْ قَالَ رَبُّكَ ilh. âyetinden) önceki âyet ise, bu ni'metlerin en büyüğüne, yani beşerin netice-i hilkat olduğuna ve yerdeki herşey ona musahhar olup, istediği gibi tasarrufa sahip olduğuna işaret eyledi. Şu âyetimiz ise, beşerin halife-i arz ve onun hâkimi olduğuna işaret eylemiştir.

İkinci Vecih: Bu âyet, önceki âyette bahsi yapılmış: "Yeryüzündeki eşya ve mevcudat silsilelerinin dizginleri beşerin elindedir" diye olan hükmünün bir beyanı, tafsili, izahı, tahkiki, burhanı ve te'kididir.

Üçüncü Vecih: Önceki âyet, iki mesken olan arz ve semanın binasının vaziyetini ve teşekkül keyfiyetini beyan ettiği gibi; bu âyet ise, o iki meskenin sâkinleri (en mühim sâkinleri) Beşer ile Melâike olduğuna işaret eylemiştir. Hem yine önceki âyet; hilkatin, yaradılış keyfiyetinin silsilesine remzeylediği gibi; bu âyet dahi zevilervahın yaradılış silsilesine îma eylemiştir.

Dördüncü Vecih: Önceki âyet, vaktaki hilkatten maksud ve gaye beşer olduğunu ve Hâlıkı yanında büyük bir mevki'i bulunduğunu tasrih eyleyince, sâmi'in zihninde hemen bir hareket başladı, ki bir çok şerleri ve fesadı ile beraber, nasıl beşere bu derece kıymet ve değer verilebiliyor?. Hem acaba, Allah'a ibadet ve takdis noktasında (Melaike dışında) beşerin vücudunu da hikmet-i İlahiye istilzam ediyor mu? Lüzumlu buluyor mu?!

Bu âyet, işte şu suale cevab olarak işaret eyledi ki: O şer ve mefasid ise, beşerde tevdi edilmiş bulunan "sırr"ın" yanında çok küçük kalır, hem de affedilir. Hem Allah ü Teala beşerin ibadetinden ganîdir. İbadet için ayrıca beşere ihtiyaç ve gerek yoktur. Zira Cenab-ı Ma'bud-u Mukaddesi tesbih ve takdis eyleyen hasre gelmez Melaikeler ve Ruhanîler mevcuddur. Öyle ise, Beşerin yaradılış hikmeti ne olduğu hakkında, Allam-ül Guyub'un ilminde olan bir şeydir.