Cinler Sorumlu Varlıklardır

6. CİNLER SORUMLU VARLIKLARDIR

a. Âyet ve Hadislerde Cinlerin Sorumluluğu

Cinler de bizim gibi Allah karşısında sorumlu varlıklardır. Cenâb-ı Hak, ahirette insanlarla beraber cinleri de huzuruna alıp: “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size âyetlerimi anlatan ve bu günle karşılaşacağınıza dair sizi uyaran elçiler gelmedi mi?”269 mealindeki âyetiyle onların bu sorumluluklarını açıklamaktadır.

Bu soru karşısında her iki topluluğun şaşırıp kalacağı ve kendi aleyhlerinde şahitlik edeceği de âyetin devamında şöyle ifade edilmektedir: “Evet (geldi) kendi aleyhimize şahitlik ediyoruz, dediler. Dünya hayatı kendilerini aldattı ve kendilerinin kâfir olduklarına şahitlik ettiler.”270

Âyetin mazmunundan hem cinlere hem de insanlara kendi içlerinden peygamber gelip, “Hak din”i onlara tebliğ ettiği anlaşılmaktadır. Son olarak Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise, insanlarla beraber cinlere de gönderilen âlemşümul bir peygamberdir. “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.”271 âyeti de bu hakikati ifade etmektedir.

Bu itibarla, en az insanlar kadar cinlerin de Efendimiz’e karşı merbutiyet ve medyuniyetleri söz konusudur. Zira O, cihan çapında bir davetle zuhur edip, hutbesini bütün varlığa dinlettirme konumunda bir “Söz Sultanı”dır. O, mihrabı Kâbe, minberi Medine olan koskoca yeryüzü mescidinin biricik imamıdır; cemaati de, arz ve semayı dolduran bütün varlıklardır. Herkes ve her şey O’nun arkasında ve O’nun tekliflerine “Evet!” demektedir. Zira O Sultan-ı Sekaleyn’in dudaklarından dökülen her söz arz, sema ve bütün varlığı alâkadar etmektedir. Gönüller bütünüyle O’nu duymakta, O’nunla dolup taşmakta ve âdeta kâinatta başka bir ses, başka bir soluk duyulmamaktadır.

O’nun ilk zuhuru, hem yerlerin hem de göklerin en önemli hâdisesidir. Bu zuhurla, cinlerin devamlı gidip-geldikleri ve kulak hırsızlığı yaptıkları sema kapıları artık onlara açılmaz olmuş ve âdeta yüzlerine kapanmıştı. Bunun, onlar tarafından mutlaka bir izahı olmalıydı ve onu bulmalıydılar. Bu sebeple de karış karış her tarafı dolaşıp, duydukları en küçük haberleri dahi araştırmaya koyuldular. Derken bir grup cin, Batnü’nNahle’ye uğramış ve Allah Resûlü’nün (sallallâhu aleyhi ve sellem), ashabına namaz kıldırdığını görmüş ve Kur’ân dinlemişlerdi..272 dinlemiş ve o büyük sırrı bir ölçüde keşfedivermişlerdi. Kur’ân bu vak’ayı bize şöyle nakleder:

“Bir zaman cinlerden bir topluluğu, Kur’ân dinlemek üzere sana yöneltmiştik. Onlar geldiklerinde (birbirlerine) ‘Susun (dinleyin)!’ demişlerdi. (Okuma) bitirilince de uyarıcılar olarak kavimlerine dönmüş ve şöyle demişlerdi: ‘Ey kavmimiz! Biz, Musa’dan sonra indirilen, kendinden öncekini doğrulayan, hakka ve doğru yola götüren bir kitap dinledik. Ey kavmimiz! Allah’ın davetçisine uyun ve O’na inanın ki, (Allah bağışlanacak) günahlarınızı bağışlasın ve sizi bir acı azaptan korusun.’”273

Kur’ân burada sanki şöyle diyor: “Onlar Kur’ân’a kulak verip onu dinlesinler diye, onları köşe köşe, bucak bucak dolaştırıp Mekke’ye biz çektik. Onlar, seni duyunca, ciddî bir kulluk anlayışı içinde, âdeta arkanda divan durup saf bağladı ve birbirlerine: “Sesinizi kesin, dinleyin!” dediler.”

Böylece önemli bir hususun altını çiziyor ki, o da, Kur’ân’a karşı edebli olmaktır. Çünkü Kur’ân’ı dinleyip, gönüllere sindirmek için, evvelâ ona karşı edepli olmak gerekir. Zira Kur’ân, çehresindeki esrar perdesini ancak ona edeplice yaklaşanlara aralar ve sırlarla köpüren ilhamlarını onların kalblerine boşaltır. İşte bu durum, cinler için de aynıyla geçerlidir.

Evet, cinler, Kur’ân’ı ilk duyduklarında, onu edeple dinleyip âdeta onunla bütünleşivermişlerdi.. dahası, yıllardan beri ondaki sırra vâkıfmış gibi bir safvet ve duruluğa ermişlerdi. Daha sonra da onlardan her biri kendi mesuliyetini hissedip, Kur’ân uğrunda irşada koyulmuş ve Kur’ân’dan sinelerine akseden ilhamları hemcinslerinin gönlüne ulaştırmanın telaşına düşmüşlerdi.

İhtimal bunlar, Hz. Musa’ya inen Yahudi cinlerdi. Zira Kur’ân’ı dinler dinlemez, onun “Kelâmullah” olduğunu anlamış ve Allah Resûlü’ne iman etmişlerdi. Ve arkasından da ondaki sır, istidatlarındaki meknî hizmet düşüncesinin neşv ü nema bulmasını, onların heyecanla şahlanmalarını ve vazifelerinin şuuruna varmalarını sağlamıştı.

Daha sonraki dönemlerde yine Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), pek çok defa cinlerle görüşüp, onlara dinin emir ve yasaklarını aktararak irşadda bulunmuş ve devamlı onların hizmet aktivitelerini canlı tutmalarına yardımcı olmuştu. Bu hususla alâkalı İbn Mesud, Ebû Zerr, Muaz b. Cebel ve Hz. Enes’in (radıyallâhu anhüm) bizlere kadar ulaşan pek çok müşâhedeleri vardır;274 vardır ama Efendimiz’in cinlerle münasebetini gösteren bu hâdiselerin tamamını burada zikretmemiz mümkün değildir.

Sûre-i Rahmân’da cinler, daha önce de ifade edildiği gibi, insanlarla beraber ele alınmakta ve her iki grup aynı ifadelere muhatap kılınmaktadır. Bir rivayette Allah Rasûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem), bu sûreyi önce cin taifesine, sonra da gelip kendi ashabına okumuştu. Ashab, onu sessiz bir şekilde dinledikleri hâlde cinler, “Rabbinizin hangi nimetini yalanlıyorsunuz?”275 âyetini işitince: “Rabbimizin hiçbir nimetini inkâr etmiyoruz. Hamd Sanadır yâ Rab!” hitabıyla karşılık vermiş ve Allah Resûlü’nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) takdirine mazhar olmuşlardır. O, cinlerin bu hâlini ashaba örnek gösterip ve: “Rabbinizin hangi nimetlerini inkâr ediyorsunuz?” âyeti okunduğunda sizler hiçbir şey demediniz; oysa ki onlar: “Rabbimizin hiçbir âyetini inkâr etmiyoruz. Hamd Sanadır yâ Rab!” karşılığını vermişlerdi, diyerek cinlerden övgüyle bahsetmişlerdi.276

Esasen Rahmân sûresi, insanlarla cinlerin yaratılış, sorumluluk, mükâfat ve ceza gibi pek çok müşterek yanlarından bahsetmektedir. Evet, o sûrede, koca kâinatın işleyişi, Allah tarafından gökte ve yerde vaz’edilen “mizan”, bu “mizan”la beraber kanunlar, namuslar, tabiattaki şartlar dile getirilip, her şeyin zimamdarının Cenâb-ı Hak olduğu vurgulanmaktadır. Bütün bunlardan sonra da cin ve insanın yaratılışına geçilip; bu iki taifenin vazife, sorumluluk ve akıbetleri dile getirilmektedir.

Vücud (var olma) nimeti, nimetlerin en büyüğüdür. Zira diğer nimetler, vücudla bilinip takdir edilmekte ve neyin ne olduğunun farkına varılmaktadır. Bundan dolayıdır ki sık sık her iki taifeye: “İşte Rabbinizin hangi nimetlerini inkâr ediyorsunuz?” sorusu sorulmaktadır.. sorulmakta ve bu soruya muhatap olan herkes, kendisine bahşedilen nimetler karşısında şükre ve tefekküre sevk edilmektedir.

Yine bu sûrede insan ve cin taifelerinin hayat şartları farklı olduğundan ötürü, her iki taifenin kendi buudlarına göre “iki mağrib ve iki meşrık”ın tanzim edildiği ifade edilmektedir.277 Bir diğer husus da, doğu ve batı tabirlerinin her iki grup için ayrı ayrı mânâya geldiği keyfiyetidir. Yapılarındaki farklılığa rağmen, mekân hususiyeti aynı olsaydı, bu gruplardan birine mutlaka zulüm olurdu ve cin taifesi insana ait buudlarda gezip dolaşamazdı.

Öyle ise, her iki grubun kendi buud farklılıkları göz önüne alınarak, uygun mekânlar tahsis edilmesi, onlar için ayrı bir nimet buudu demektir.

Rahmân sûresi, nimetlerin tâdâdı ve nankörlerin tehdidi açısından âyet âyet her-iki taifeyi de kâh inşirahtan inşiraha sevk etmekte, kâh başları döndürüp bakışları bulandırmaktadır. Evet, her ikisi de hususî yaratılmış ve O’na kullukla serfiraz kılınmışlardır. Tabiî ki, bu mükellefiyeti idrak edip ve yaratılış gayesine uygun hareket edenler mükâfatlandırılacak, fıtratlarını bozup kulluktan ayrılanlar da cezalandırılacaklardır.

Rahmân sûresinde: “Rabbin makamından (hesap vermek üzere durulan yerden) korkan kimseye iki Cennet vardır.”278 denilerek bu iki taifeden mehâfet ve mehâbet ehline, iç içe cennetlerin vaad edildiği dile getirilmektedir.

Aynı sûrede hûrilerden bahsedilirken “Onlara (Cennetlerde), bakışları münhasıran (kocalarına bakan) öyle dilberler vardır ki, bunlardan önce onlara ne insan ne de cin dokunmuştur.”279 buyrularak cismanî zevkin bir başka buuduna dikkat çekilmektedir. Demek ki, cinler de bizler gibi ya mükâfat görüp Cennet’e gidecek ya da ikaba maruz kalıp Cehennem’e sürükleneceklerdir. Böyle bir şey ise, ancak mükellef ve mesul bulunmanın gereği olabilir.

Cinlerin mesuliyeti hususunda pek çok delil vardır. Onlardan birini daha hatırlatalım:

“Şimdi onlar da kendilerine (azap) sözü gerekli olmuş kimselerdir. Kendilerinden önce geçen cin ve insan toplulukları arasında (azabın içinde) bulunacaklardır. Gerçekten onlar ziyana uğrayanlardır.”280

Bu âyet, gayet açık olarak, her iki grubun da burada yapıp ettikleri şeylerin mutlaka ya mükâfatını ya da cezasını göreceklerini anlatmaktadır. Evet, kimileri bir şeyler yapmanın huzuru içinde, yüzünde güller açarak Rabbin huzuruna girecek, kimileri de yaptıkları çirkefliklerin yüzlerine akseden kara lekeleriyle…

Ancak İslâm âlimleri arasında bu konu biraz ihtilaflıdır. Bazı önemli imamlara göre cinlerin diğer bir kısım canlılar gibi toprak olacakları söz konusudur. Bunun yanında İbn Ebî Leylâ, İmam Malik, İmam Şafiî, Evzai ve Hanefi mezhebi imamlarından Ebû Yusuf gibi âlimler ise: “İnsanlar gibi cinler de mükelleftir. Dolayısıyla sevaba mazhar olacak ve ikaba maruz kalacaklardır.. evet, sefil ve alçak olanlar Cehennem’e, ulvî ve yüce olanlar da Cennet’e gidecekler.” demişlerdir.281

Yukarıdaki âyetler de bu görüşü teyit eder mahiyettedir. Şayet Cenâb-ı Hak, onları muhatap kabul edip sorumluluk yüklemeseydi, onlara herhangi bir karşılık vermesi de söz konusu olmazdı. Mademki onlara sorumluluk yüklemiş, o hâlde neticede karşılığını da verecektir.

Rahmân sûresinde ele alınan konulardan bir diğeri, deniz sularının birbirine karışmamasıdır. Kur’ân bunu şu âyetiyle anlatır:

“İki denizi birbirine kavuşturmak üzere salıvermiştir. (Fakat) aralarında bir engel vardır; engeli aşıp birbirine karışmazlar.”282

Böylece her deniz kendi bünyesindeki canlıyı korumakta ve kendi zenginliklerini muhafaza etmektedir. Geçimlerini denizden sağlayanlar için bu ne büyük bir nimettir! Yine insanların büyük değer ve kıymet verdikleri inci, mercan... gibi şeyler de oralardan çıkarılmaktadır.

Demek ki, denizlerle canlılar arasında böyle sırlı bir irtibat var. Bu irtibatı kurup, ihtiyaçla nimeti dengeli hâle getiren ise Allah’tır (celle celâluhu).

Nihayet bu fâni dünya kapanıp, bâki bir âleme kapı açılacak ve bütün bekâ buudlu eşya, bekâ damgası ile mühürlenecektir. Bu olgu, ebedî nimetlere kavuşturacak bir şeyse şayet, dünyanın fena bulması da inkâr edilemeyecek ayrı bir nimettir.

O bâki âlemde, göklerde ve yerde olanlar hesaba çekilip, Cennetlik ve Cehennemlikler ayırt edilecek ve yokluğa göre Cehennem de bir nimet hâlini alacaktır.

Nimetlerin en büyüğü olan Cemalullahı temâşâ ise, ancak Cennet’te elde edilecektir. Bütün bunların olması kesin iken, O’nun hangi nimetleri inkâr edilebilir ki! O’nun ismi, şânı ne yücedir..!

İşte bütün bunlara karşı O’na şükretmek gerekmez mi?

b. Cinlere de Peygamber Gönderilmiştir

Daha önceki bölümlerde “cinlerin de birer sorumlu varlık olduğunu” bildirmiş ve “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size âyetlerimizi anlatan ve bugününüzle karşılaşacağınıza dair sizi uyaran elçiler gelmedi mi? (denilince) ‘Kendi aleyhimize de olsa şahitlik ederiz.’ dediler. Dünya hayatı kendilerini aldattı ve kendilerinin kâfir olduklarına şahitlik ettiler.”283 âyetinin bu hususu açıklayıcı bir delil olduğunu ifade etmiştik.

Dikkat edilecek olursa, aynı âyet, yine onlara (ister kendi içlerinden, isterse insanlara gönderilen peygamberlerin onlara da peygamberlik etmesi şekliyle) peygamberlerin gönderildiği hususunu da gayet açık ve net olarak ifade etmektedir.

Cenâb-ı Hak bu âyetiyle cinlerin sorumluluklarını açıklamakla beraber, sanki onlara şöyle demektedir:

“Ey ins ve cin topluluğu, sizdeki bu derbederlik, başıbozukluk, ailevî ve içtimaî hayatınızdaki âhenksizlik, kalbî ve ruhî hayatınızdaki karışıklık ve behîmî arzularınıza takılıp kalmanızın sebebi nedir? Yoksa size, nezd-i ulûhiyetimden Resûllerle açıklanan âyetlerim gelmedi mi? Niçin onlara ittiba edip yaratılış gayenize uygun hareket etmediniz; etmediniz de böyle esfel-i sâfilînde kaldınız? Hâlbuki size gelen o âyetler, böyle bir encamdan sizleri sakındırmışlardı.”

Cinler, bu hakikati tamamen kabullenmişliğin ifadesi olarak, “Her ne kadar aleyhimizde şahitlik olsa bile, böyle bir günde hakkı itiraf etmekten başka çaremiz yoktur. Evet, Hz. Musa, Senin emirlerini getirip bize tebliğde bulundu, Hz. Mesih, o engin esrarını ruhlarımıza üfledi.. ve en son ferdiyetin mazharı Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi ve bize hak ve hakikatin ifadesi olan İslâm’ı tebliğ etti. Ne var ki, biz bunlara kulak asmadık, kendi heva ve hevesimize uyduk. Neticede de bu hâllere maruz kaldık.” diyeceklerdir.

Evet, cinlerin de ifadelerinden anlaşıldığı gibi, ne yazık ki pek çok ins ve cinni, şu kısacık dünya hayatı aldatmıştır.

Onlar, dünyayı ebedî zannedip onun aldatıcılığına kanmış ve neticede de bütün bütün kaybetmişlerdir. Mutlak Cemal’in tecellîlerinin temâşâsıyla alacakları ruhanî hazları unutarak fâni ve geçici zevklerle oyalanmış, sonra da Cenâb-ı Hakk’ın:

“Kendi aleyhlerinde şehadette bulundular. Kâfir olduklarını itiraf ettiler.”284 âyetinin muhatabı olmuşlardır.

Oysa her şey açık ve seçikti. Kâinat, hemen her yanıyla, insanı irfan ufkuna ulaştıracak âyetlerle doluydu. Mele-i A’lâ’dan, bizim irfan ufkumuza kadar uzanan varlık kitabına ait sayfa ve o sayfalardaki nakış nakış işlenmiş satırlar hep

“Allah!” diyor ve yine binlerce delil ve burhan âdeta tarrakalarla O’nun mevcudiyetini ilan ediyordu. Fen ilimleri, laboratuvarlarıyla; astronomi, teleskoplarıyla hemen her ilim, kâinatta keşfettikleri o baş döndürücü, göz kamaştırıcı nuraniyetin diliyle “Lâ ilâhe illallah” hakikatini haykırıyordu.

Ne var ki, bütün bu olup-biten şeylere rağmen onların itirafı şuydu:

“Ama biz, gözümüzü tamamen kapayıp, ayağımıza kadar gelen bu nimetleri teptik ve tıpkı körler gibi yaşadık; yaşadık ve bin bir dille söylenen bu hakikatlere kulak asmadık.. şimdi de kendi aleyhimizde şahitlik ediyoruz. Hatta bundan dolayı kendimizi, mevsimi geçmiş olsa da sorguluyoruz. Birazcık olsun kendi irademizle bu kudsî çağrıya icabet edebilseydik, Allah’ın içimizde hidayet meşalesini yakması söz konusu olabilirdi. Ne var ki biz, zifiri karanlıklarda kalmak için direnip durduk ve nur hüzmelerinin düşünce dünyamıza sızmasına fırsat vermedik; hatta ruhumuza ait bütün menfezleri kapattık ve karanlıkta kalmaya razı olduk...”

Bu âyet, ahirette cin ve ins taifesine karşı yapılacak olan tevbih ve kınamayı, en çarpıcı şekliyle, hem de daha dünyada iken bizlere haber vermekle, düşmemiz muhtemel olan vahim bir durumdan bizleri sakındırmaktadır.

Bu âyetten istinbat edilen bir diğer mânâ ise, ins ve cinne ayrı ayrı peygamberlerin gönderildiği hakikatidir. Dinler tarihinin de şehadetiyle biz, zaten insanlara peygamberlerin geldiğini biliyor ve kabul ediyoruz. En ücra yerlerdeki vahşi kavimlere bile -salt akılla ulaşmaları mümkün olmayan tevhid ufkuna ulaşabilmeleri içinsürekli peygamber gönderilmiştir ki, bu hakikati gösteren yüzlerce delil mevcuttur. Şayet, çoğu destan ve efsanelerin arkası, ilmî araştırmalarla kurcalanıverse, hemen hepsinin arkasında peygamberlik hakikatlerinin mevcelendiği görülecektir. Medeniyet görmemiş en vahşi zannedilen insanların arasında dolaşıldığında dahi “Her millet içinde mutlaka bir uyarıcı geçmiştir.”285 âyeti gözlerimizi kamaştırırcasına tüllenecektir.

Evet, zamanın hemen her diliminde, küreiarzın her yerinde şuur sahiplerini, kötü ve eğri yolun encamından sakındırıp, onların nazarlarını ulvî âlemlere çeviren peygamberin zuhur etmediği tek bir zaman dilimi ve tek bir ümmet yoktur. Cenâb-ı Hak, her yere ve her topluluğa, o topluluğun genel keyfiyetine göre mutlaka bir uyarıcı göndermiştir. Bu uyarıcıları, gönderildikleri ümmetlere -bunlar insan, cin veya diğer ruhanî varlıklar olabilir- rehberlik etmiş, onların nazarlarını bulundukları süflî âlemden, ulvî ve nuranî âlemlere çevirerek onları aydınlatmışlardır. Bu, aksine ihtimal verilmeyecek derecede kat’î bir hakikattir.

Ancak, eskiden beri İslâm âlimlerince farklı mütalâa edilen bir mevzu vardır ki, o da, cinlerin de kendi içlerinden, kendilerine hitap eden peygamberlerin gelip gelmediği hususudur. Acaba insanlar, Hz. Âdem’le (aleyhisselâm) başlayıp Efendimiz’le (sallallâhu aleyhi ve sellem) sona eren bir peygamberler silsilesi ile aydınlanıp, onların ruhanî iklimlerinde hayatlarını sürdürürken, cinler de aynı peygamberlerin nuruyla mı aydınlanıyor, yoksa onlara da kendi içlerinden birer peygamber mi gönderiliyordu?.

Bu hususla alâkalı olarak geçmişten günümüze âlimlerin değerlendirmeleri biraz farklı olmuştur. Başta İbn Abbas, Mücahid, Kelbî, İbn Münzir, Ebû Ubeyd gibi ilk müfessirler -ki bu aynı zamanda cumhurun da görüşüdür- “İnsanlara gönderilen peygamberler, aynı zamanda cin taifesinin de peygamberidir. Onlar insanların arasında iken zaman zaman gidip cinleri de irşad etmişlerdir.” demişlerdir.286 Yani Hz. Âdem, Hz. Nuh, Hz. İbrahim… (aleyhimüsselâm) insanların peygamberi oldukları gibi cin taifesinin de peygamberleriydi; insanlığa getirmiş oldukları aynı hakikatleri onlara da anlatıyorlardı.

Ancak Dahhak, İbn Abbas’tan başka bir rivayet daha nakleder ki, bu görüşe göre, Cenâb-ı Hak cinlere ayrı, insanlara ayrı peygamberler göndermiştir. İbn Abbas’la beraber bu görüşü paylaşanlar, “Ey cin ve insanlar topluluğu! Size içinizden peygamberler gelmedi mi?”287 âyetini delil olarak gösterirler.288 Yani “Mademki, burada cinler ve insanlar ayrı ayrı Cenâb-ı Hakk’a muhatap oluyor ve her iki gruba da, kendi içlerinden peygamberlerin gelip gelmediği soruluyor; öyle ise, her iki taifeye de kendi içlerinden peygamber gelmiş olması gerekir; aksi takdirde böyle bir suale muhatap kalmaları mâkul sayılmayabilir.” demişlerdir.

Ve yine, “Allah O’dur ki, yedi göğü ve yerden de o kadarını yarattı.”289 âyetinin tefsirinde İbn Abbas’tan bir rivayete göre Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), “Başka âlemlerde sizin Âdeminiz gibi Âdem, Nuhunuz gibi Nuh, Musanız gibi Musa, İsanız gibi İsa vardır.”290 buyurmuşlardır.

Efendimiz’in bu tefsiri de göstermektedir ki, her âleme, o âleme mahsus peygamberler gönderilmiştir. Cinlerin de, kendi başlarına bir âlem oldukları düşünülecek olursa, onlara da kendi içlerinden birer peygamberin gönderilmiş olması gayet mantıkî olsa gerek...

İbn Abbas, bir başka rivayette de şunları söyler:

“Cinler, Allah’ın dumansız ateşten yarattığı kullarıdır. Henüz dünyada insanın isminden dahi eser yokken, Cenâb-ı Hak cinleri yaratmış ve dünyanın imarını onlara yaptırmıştır. Fakat onlar daha sonraları yeryüzünde fesat çıkarıp ilk babaları olan Cân’la gönderilen ilâhî ahkâmı unutup şirazeden çıkınca, Allah (celle celâluhu) da, tekrar Yusuf isminde bir peygamber gönderdi; ama onu da şehit ettiler. Bunun üzerine cinler, göklerin sakinleri tarafından yeryüzünden uzaklaştırılıp denizlere sürüldüler…”291

“Her millet içinde mutlaka bir uyarıcı gelmiştir.”292 “Biz, Resûl göndermedikçe (hiçbir kavme) azap edecek değiliz.”293 âyetleri onlara da, “birini doğru yola sokmak için uğraşan” mânâsında bir “uyarıcı” ve “hakkı, hakikati tebliğ eden” mânâsında da bir “resûl” gönderildiğini haber vermektedir.

Baştan buraya kadar naklettiklerimiz, açık veya kapalı söyledikleri her sözü Efendimiz’e dayandıran, tefekkür ufukları nübüvvet meltemi ile müteessir büyüklerimizin tefsir adına söylediklerinden ibaretti. Naklettiğimiz bütün bu sözlerden anlaşılıyor ki, cinlere, insanlardan peygamber geldiği gibi kendi içlerinden de peygamber gelmiş olabilir...

Bu hususu, önümüzdeki bölümde biraz daha açmak istiyoruz.

c. Rivayetlerin Ortak Değerlendirilmesi

Daha önceki bölümde de ifade ettiğimiz gibi, selef-i salihinden bazıları, insanlara gönderilen peygamberlerin cinlere de gönderildiğini söylerken -ki bu cumhurun görüşüdür- kimileri de cinlere ayrı peygamberlerin gönderildiğini söylemiş ve bu görüşlerini çeşitli delillerle ortaya koymaya çalışmışlardır. Bu hususta, fakirin görüşlerine gelince, bu iki görüşün telifi istikametindedir:

1. İnsanlar henüz yaratılmadan önce gelip geçen cin taifesinin, o devrede yeryüzünün halifesi olması itibarıyla, onlara kendi içlerinden peygamberlerin gönderilmiş olması ve bu peygamberlerin, kendilerine yüklenilen irşad ve tebliğ vazifesini ifa etmeleri, o dönem itibarıyla gayet tabiîydi. Zira cinlerin mükellef olmaları bunu gerektiriyordu ki, daha önce zikrettiğimiz âyet ve hadisler de bu hususu desteklemektedir.

2. Hz. Âdem’in (aleyhisselâm) yaratılıp halife kılınmasından sonra ise, cinler insanlara tâbi varlıklar hâline getirildiklerinden, bu dönemden sonra insanlara gönderilen peygamberler, aynı zamanda cinlere de gönderilmiş olabilirler. Zaten, İslâm âlimlerinin büyük çoğunluğu da bu görüşü savunmaktadır.

3. Her iki görüşü telif edecek önemli bir nokta da bence şu olmaktadır: Allah (celle celâluhu) gönderdiği her peygambere, o peygambere has bir şeriat vermemiştir. Kur’ân-ı Kerim’den öğrendiğimize göre, sadece dört semavî kitap vardır ve bazı peygamberlere de sadece bazı sahifeler verilmiştir. Hâlbuki bir hadiste ifade edildiği üzere onca nebinin yanında, bir de 313 mürsel peygamber gönderilmiştir.294 Ve bu peygamberlerin hepsi de, risaletle görevlendirildiklerine dair Cenâb-ı Hak’tan emir almışlardır. Bu emri aldıktan sonra da behemehal irşad ve tebliğde bulunmuşlardır ki, peygamberliğin mânâsı da işte budur.

O hâlde, elinde ne bir hususî kitap ne de hususî bir şeriat mevcut olan bu elçiler, kendilerine kitap verilen peygamberlere tâbi olmuşlardır. Meselâ, Hz. Musa (aleyhisselâm) yolunda belki yüzü aşkın peygamber gelmiştir. Ama bunların hepsi de Tevrat’ın hükmü ile amel etmişlerdir. Hz. Davud (aleyhisselâm) gibi cihan çapında bir saltanat sahibi peygamber dahi -saltanatı, misyonunun bir buudunun tezahürüydü- bunlardan biridir. Hz. Davud’a verilen “Zebur”, evrâd ü ezkâr, zühd ve rekâik gibi hususları ihtiva ediyordu. Yine Hz. İbrahim (aleyhisselâm) döneminde birçok peygamber vardı. Hz. İsmail ve yeğeni Hz. Lut (aleyhisselâm) bunlardandı... O dönemde câri olan ahkâm ise, Hz. İbrahim’e (aleyhisselâm) verilen “sahifeler”den ibaretti.

Hz. Mesih döneminde, İncil’in ahkâmıyla amel eden nebi bilmiyoruz. Hz. Zekeriya (aleyhisselâm) ve Hz. Yahya (aleyhisselâm) gibi bu döneme ait peygamberler de ihtimal ki Tevrat’la amel ediyorlardı.

Bunlardan başka ehl-i keşfin istihracı ve zayıf kabul edilen bir hadisin işaretiyle Halid b. Sinan adında, kendisine kitap ve şeriat verilmeyen bir peygamber daha vardır ki, onun Hz. Mesih’le Efendimiz arasında gelip vazife yaptığı söylenmektedir.295

Bütün bunlar gösteriyor ki, kendisine kitap veya şeriat verilen peygamberler, kendilerine bağlı olan diğer peygamberleri, Cenâb-ı Hakk’ın emirlerini esas alarak onları tavzif edebilmekte ve irşad adına onları yönlendirmektedirler. İhtimal bu peygamberler kendilerine inanan cinlerin bazılarını da istihdam ediyor ve onları cin taifelerini irşad etmede vazifelendiriyorlardı.

Bunun açık örneğini Efendimiz’in hayat-ı seniyyelerinde çok bariz olarak görmekteyiz. Şöyle ki, cinler, “Nahle” denilen yerde Efendimiz’i dinleyip, ardından da kendi kavim ve kabilelerini irşada gitmişlerdi296 ki, bu topluluk, Kur’ân’da, “Münzirîn” (Uyarıcılar) ismiyle anılmaktadır. Haddizatında bu sıfat, Kur’ân-ı Kerim’de sadece peygamberler için kullanılan bir tabirdir. Âyette: “Bir zaman cinlerden bir topluluğu, Kur’ân dinlemek üzere sana yöneltmiştik. O’na gittiklerinde birbirlerine ‘Susun!’ dediler. (Okuma) Bitince de ‘uyarıcılar’ olarak kavimlerine döndüler.”297 şeklinde buyrulur.

Hulâsa, insanoğlu yaratıldıktan sonra, artık cinlerden peygamber gönderilmemiş gibi bir anlayış güçlü gibi görünmektedir. Kur’ân’ın “Münzir” dediği cin taifesine, illâ da peygamber denilecekse, “peygamberler tarafından tavzif olunan” mânâsında peygamber demek olur ki, böyle bir tesmiye yerinde olmasa gerek.

d. Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) İns ve Cinnin Peygamberidir

Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), hem insanlara, hem de cinlere gönderilmiş son peygamberdir. O’nunla peygamberlik kapısı bir daha açılmamak üzere ebediyen kapanmıştır. O’nun bu mânâda âlemşümul bir peygamber olduğunu ifade eden pek çok âyet ve hadis vardır. Bunlar teker teker ele alınıp incelendiğinde, Efendimiz’in bu özelliği çok daha bariz bir şekilde ortaya çıkacaktır.

O ki, peygamberlik şiirinin kâfiyesidir. Kendisinden önce peygamberlikle alâkalı söylenen sözleri, O bağlayıp vahdete irca etmiştir. Öyle olması yönüyle de, eşsiz bir Söz Sultanı’dır;

O konuşurken herkes susacak, O’nu dinleyecektir. Nitekim öyle de olmuştur; insanlar, cinler hatta bütün ruhanîler, O’nun getirmiş olduğu, her biri bîhemtâ altın kıymetinde olan hakikatleri dinlemiş.. dinlemiş ve tasdik etmişlerdir.

Cin sûresi, baştan başa bu hakikati anlatan bir destandır. Bu destan, O’nun eşsiz üslûbunun ruhanîler arasında da dinlenip, o Fem-i Güher’den çıkan fermanların tasdik edildiğinin destanıdır... Fakat biz, bu konuyla alâkalı örnekleri bir sonraki bölüme bırakıyor, burada Efendimiz’in, kendi hususiyetleriyle alâkalı ifade buyurdukları bir hadis-i şerifi zikretmek istiyoruz.

O (sallallâhu aleyhi ve sellem), “Bana, benden evvel hiç kimseye verilmedik beş şey verilmiştir: Bir aylık (gibi uzun) bir mesafeden (düşmanın kalbine) korku salmakla (ilâhî) nusrete mazhar oldum. Yeryüzü bana namazgâh ve sebeb-i tahâret kılındı. Bu itibarla, ümmetimden namaz vaktini idrak eden herkes (bulunduğu yerde) namaz kılsın. Ganimet, benden evvel kimseye helâl sayılmadığı hâlde bana helâl kılındı. Ve bana şefaat (hakkı da) verildi. (Yine benden evvel) her peygamber sadece kendi kavmine gönderiliyordu; ben ise bütün insanlığa elçi olarak gönderildim.”298 buyurmaktadır.

Allah’ın küllî mânâda herkese, hususî mânâda da her ümmet ve her nebiye ayrı bir lütfu, ayrı bir ihsanı olmuştur; Hz. Âdem ve evlâdına safvet ve esmâya (isimlere) mazhariyet; Hz. Nuh’a, mücadele, kararlılık ve azimet; Hz. İbrahim’e, pek çok nebiye baba olma mazhariyeti, tevhid aşkı ve hillet; Hz. Musa’ya talim, terbiye, içtimaî ilimler ve içtimaiyatta dirayet; Hz. İsa’ya beşerî münasebetlerde yumuşaklık, sabr u tahammül, müsamaha, şefkat ve muhabbet; zaman ve mekânın efendisi Hz. Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve O’nun şahsında ümmetine ise, enbiyâ-i sâlifeye lütfedilen hususlara ilâve olarak irade, hikmet, muvazene, telif, terkip gibi mükemmellik ve cihanşümul olmanın özellikleri bahşedilmişti.

Bu itibarla O’nun getirmiş olduğu mesajın, diğerlerine nisbeten daha külfetli, daha mesuliyetli olmasına karşılık, daha latîf, daha yüksek, daha bereketli ve daha beşerî olduğu söylenebilir. Bu da, Efendimiz’in cihanşümul hususiyetlerinden biri sayılır.

Ayrıca bu hadis-i şeriften, herhangi bir tekellüfe girmeden O’na ait şu hususiyetlerin istinbat edilmesi de mümkündür:

* Bu beş hususiyet, tamamen mazhariyet-i Muhammediye’dir. O’ndan başka hiçbir peygamber, bu vasıflarla serfiraz kılınmamıştır.

* İbadetlerin mâbedlere ve din adamlarına bağlı olmayışı, O’nun getirmiş olduğu mesajın cihanşümul bir buudunu teşkil ettiği gibi, her yerde, her zaman, Hâlık-mahluk alâkasıyla, Mâbud’la münasebete geçme kolaylığını da ifade etmektedir.

* Ganimetler, zatında haram olmadığı, o mevzudaki yasağın zamanla alâkalı bir imtihan olduğu, Efendimiz döneminde ise, yasağa esas teşkil edecek hususların aşıldığı veya ortadan kalktığı anlatılmaktadır.

* Şefaatin hak olduğu, ancak şümulü, ihatası ve keyfiyeti itibarıyla bir ölçüde herkesi alâkadar eden şefaat-i uzmânın (ahiretteki büyük şefaat) sadece Efendimiz’e lütfedildiği açıklanmaktadır.

* Önceki peygamberlerin dar dairede, kavim ve kabilelerine, Peygamberler Sultanı’nın ise, topyekün insanlığa, hatta bütün varlığa elçi olarak gönderilmesi, dolayısıyla da değişik cemaat ve kabilelere gönderilen peygamberlerin elçiliklerinin, o cemaat ve kabilelerin devamıyla kayıtlı olmasına karşılık, bütün varlığı alâkadar eden bu büyük risaletin dünya durdukça sürüp gideceğine işaret buyrulmaktadır.

Yine bu hususla alâkalı başka bir hadis-i şeriflerinde ise Efendimiz’in, “Diğer peygamberler sadece kendi kavim ve kabilelerine gönderildiği hâlde ben, cin ve insanlara gönderildim.”299 ifadesi, O’nun bu özelliğini daha açık bir şekilde ifade etmektedir. Kur’ân ise, başka hiçbir açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak derecede kısa ve net bir ifadeyle; “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.”300 buyurmakta ve O’nun bütün hususiyetlerini farklı bir buuddan tek cümleyle ifade etmektedir.

e. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) Birçok Defa Cinleri İrşad Etmiştir

Cinler, Cin sûresinde anlatılan şekliyle uyarıcılar (Münzirîn) olarak kendi kavimlerine gittikten sonra, heyetler hâlinde tekrar Efendimiz’e gelerek O’nu dinledikleri de rivayet edilmektedir.

Meselâ, İbn Mesud: “Efendimiz elimden tuttu, beni dağların verâsına götürdü. Bulunduğumuz yerin tepeleri çok geride kalmıştı. Efendimiz, etrafıma bir çizgi çizerek, ‘Bunun içinde dur ve ben gelinceye kadar ayrılma!’ diyerek benden uzaklaştı. -Zayıf bir rivayette ‘Ben dağlardan aşağıya koşuyor gibi, birçok karaltının Efendimiz’in etrafında hızla bir halka meydana getirdiğini gördüm.’ ifadesi de vardır.- Bir aralık ‘Acaba Resûl-i Ekrem, Havazin’in hücumuna mı uğradı? Hiç olmazsa kılıcımı çekip onlarla savaşayım.’ diye düşündüm. Fakat O’nun bana ‘Yerinden ayrılma!’ fermanı ağır bastı ve yerimde kalmaya karar verdim. Şafak sökünceye kadar da orada bekledim. Etrafta gürültüler, tarrakalar oluyordu.. sanki ben başka bir âlemde gibiydim. Efendimiz tekrar yanıma döndüğünde beni dimdik ayakta gördü ve ‘Hâlâ bekliyor musun?’ buyurdu. Ben de: ‘Yâ Resûlallah, üç ay daha beklemem gerekseydi, senin için yine beklerdim.’ deyince şöyle ferman ettiler: ‘Eğer bir lahza yerinden ayrılsaydın kıyamete kadar bir daha beni bulamazdın.’ ”301

Yine İbn Mesud Hazretleri, Medine’de cereyan eden bir başka vak’ayı da şöyle nakleder:

“Ashab-ı Suffa olarak bizler mescidin suffasında, halk tarafından yemeğe götürülmeyi bekliyorduk. Evrâd ü ezkârla meşgul olduğum için, herkes götürülmüş, ben unutulmuştum. Allah Resûlü, yanımdan geçerken beni gördü ve ‘Kimsin sen?’ dedi. Ben de ‘İbn Mesud, yâ Resûlallah!’ dedim. ‘Gel benimle, galiba seni unuttular!’ ferman etti ve beni aldı, Ümmü Seleme’nin evine götürdü. Kapıya varınca bana:

‘Burada bekle, varsa sana bir şeyler hazırlayayım.’ buyurdular. Bir hayli zaman geçmiş olmasına rağmen dışarıya çıkmadı. Neden sonra hizmetçi bir kadın! ‘Resûl-i Ekrem evde bir şey bulamadı ve senin tekrar mescide gitmeni istedi.’ emrini getirince, ben de dönüp mescide geldim.

Tam evrâd ü ezkâra yeniden başlamıştım ki, bir sahabi gelip, Allah Resûlü’nün, tekrar beni istediğini haber verdi. Yanına girdiğimde Allah Resûlü, elindeki hurma salkımı ile göğsüme dokunarak: ‘Bu gece benimle beraber geleceksin!’ dedi. Beraberce Medine’nin ‘Baki-i Gargad’ mezarlığına gittik. Bana ‘Sen burada kal!’ deyip benden uzaklaştı. O anda yine karaltıların sağdan-soldan Efendimiz’in etrafını sardığını gördüm. Başları sanki bulutlarla bütünleşmiş uzun boylu, beyaz elbiseler içindeki bu siyah varlıklar, âdeta heyulalar gibi gözlerimin önünden geçiyordu. (Belki de kendi keyfiyetleri ile zuhur ediyorlardı.) Ve Efendimiz sabaha kadar, etrafını saran bu garib mahluklara Kur’ân okudu. Sonra da yanıma geldi ve Medine’ye döndük.”302

Bir başka hâdiseyi yine İbn Mesud şöyle nakleder: “Allah Resûlü ile beraber bulunuyordum. Yanımızda birdenbire iki şekil belirdi ve O’na bunların kim olduğunu sordum.

Efendimiz: ‘Cin taifesi namaz kıldı. Bu ikisi ise, ille de senin arkanda namaz kılacağız diye beklediler.’ dedi. Ve bana ‘Yanında abdest almaya yetecek kadar su var mı?’ diye sordu. Ben de ‘Üzüm veya hurma üsaresi var.’ dedim.

‘Temizdir.’ buyurdular. Ve ondan abdest alıp arkasındaki iki gölgeye namaz kıldırdı.”303

Bu tür hâdiseler, Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberlik hayatı boyunca birçok defa cereyan etmişti. Hatta Ebû Nuaym, vahyin başlamasıyla, Efendimiz’in Taif’e gidip tebliğ ve irşadda bulunduğunu, oradaki insanların kabul etmemesiyle mahzun ve mükedder olarak geri döndüğünü haber verdikten sonra, Efendimiz’in bir yerde istirahat için oturunca, bir anda etrafının karartılarla sarıldığını haber verir ki, bunlar üç yüz kadar bir cin taifesiydi ve O’na biat için gelmişlerdi!304 Sanki beşer, Allah Resûlü’ne kapılarını kapatınca, Allah (celle celâluhu), melekût âleminin kapılarını O’na açıyor ve başka taifelerle O’nu teselli ediyordu.

Bu konuya delâlet eden bir hadisi daha zikrettikten sonra konuyu noktalamak istiyorum. Yine İbn Mesud anlatıyor:

“Cin taifesi gelerek Allah Resûlü’ne biat etmişlerdi. Onlar gittikten sonra Efendimiz bana: ‘Abdullah! Rabbim, bana ins ve cinnin iman edeceğini vaad etti. Şu anda her ikisi de oldu. Demek ki, vazifem bitti ve ölüm vakti yaklaştı.’ iş’arında bulundu.

(Evet, eğer O’nun vazifesi bitti ise, bir an önce bu ten cenderesinden kurtulup, “er-Refîku’l-A’lâ”ya ulaşacaktı. O’nun bu ifadesiyle irkilip, içimde bir burkuntu hissettim.)

‘Yâ Resûlallah! Yerinize bir halife seçseniz!’ dedim.

‘Kimi?’ deyince de ‘Ebû Bekir’i’ dedim. Sükut buyurdular. Sonra aynı sözü tekrar edip, her soruşunda da Hz. Ömer ve Osman’ı zikrettim. Hepsinde susmuşlardı. En sonunda ‘Hz. Ali’yi’ deyince, ‘Ali’ye itaat edenler kurtulur.’ buyurdular.”305

(Demek, halifeliği döneminde Hz. Ali’ye itaat etmek çok zor olacaktı. Zira onun devrinde hak-bâtıl birbirine karışacak, herkes Hakk’ın müdafii olduğunu iddia edecekti, ama iş şirazeden çıkacaktı. Bunu bildiğinden dolayı Efendimiz, ona itaat edenin kurtulacağını haber vermişti...)

Bütün bu vak’alar, Efendimiz’in müteaddit defa cinlerin davetine icabetle, onlarla görüşüp irşad ve tebliğde bulunduğunu ifade etmektedir. Zira O, âlemlerin sultanı, ins ve cinnin peygamberidir.

DİPNOTLAR

269 En’âm sûresi, 6/130.
270 En’âm sûresi, 6/130.
271 Enbiyâ sûresi, 21/107.

272 Buhârî, ezan 105; tefsir (72) 1; Müslim, salât 149; Tirmizî, tefsir (72) 2; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 1/252.

273 Ahkâf sûresi, 46/29-31.

274 Müslim, salât 150; Ebû Dâvûd, tahâret 42; Taberânî, el-Mu’cemu’l-kebir, 20/51.

275 Rahmân sûresi, 55/13.

276 İbn Kesir, Tefsiru’l-Kur’âni’l-azîm, 7/285; Hâkim, Müstedrek, 2/515; Beyhakî, Şuabü’l-iman, 4/101.

277 Rahmân sûresi, 55/17.
278 Rahmân sûresi, 55/46.
279 Rahmân sûresi, 55/56.
280 Ahkâf sûresi, 46/18.

281 Nevevî, Sahih-i Müslim bişerhi’n-Nevevî, 4/169; Kurtubî, el-Câmiu li ahkâmi’l-Kur’ân, 7/85-88.

282 Rahmân sûresi, 55/19-20.
283 En’âm sûresi, 6/130.
284 En’âm sûresi, 6/130.
285 Fâtır sûresi, 35/24.

286 İbn Kesir, Tefsiru’l-Kur’âni’l-azîm, 3/332-333; 7/468; Suyûtî, ed-Dürrü’l-mensûr, 3/359.

287 En’âm sûresi, 6/130.
288 Kurtubî, el-Câmiu li ahkâmi’l-Kur’ân, 7/85, 86.
289 Talak sûresi, 65/12.
290 Münâvi, Feyzü’l-kadir, 3/365.

291 Mutahhar b. Tahir el-Makdisi, el-Bed’ ve’t-tarih, s. 82; İbn Kesir, el-Bidâye ve’n-nihâye, 1/49, 50.

292 Fâtır sûresi, 35/24.
293 İsrâ sûresi, 17/15.
294 Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, 9/4; Şuabü’l-iman, 1/149.

295 Bkz.: Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebir, 11/298, 441; Hâkim, Müstedrek, 2/654, 655; İbn Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ, 1/296; İbn Hacer, el-İsâbe, 1/466; İbn Esir, Üsdü’l-ğâbe, 2/99.

296 Buhârî, ezan 105; tefsir (72) 1; Müslim, salât 149; Tirmizî, tefsir (72) 2; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 1/252.

297 Ahkâf sûresi, 46/29.
298 Buhârî, teyemmüm 1; salât 56; Müslim, mesâcid 3, 5.
299 Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, 2/433.
300 Enbiyâ sûresi, 21/107.
301 İbn Kesir, Tefsiru’l-Kur’âni’l-azîm, 7/283-284.

302 İbn Kesir, et-Tefsiru’l-Kur’âni’l-azîm, 7/283-284. Ayrıca bkz.: Kurtubî, el-Câmiu li ahkâmi’l-Kur’ân, 16/210-213.

303 Beyhaki, es-Sünenü’l-kübrâ, 1/9.

304 Bkz.: İsmail Hakkı Bursevî, Tefsiru Ruhu’l-Beyan, 8/486-489; Kurtubî, el-Câmiu li ahkâmi’l-Kur’ân, 16/210-213.

305 İbn Ebî Âsım, es-Sünne, 2/563.