Gayriahlaki Davranışlar

Üçüncü Bölüm

GAYRİAHLAKİ DAVRANISLAR

1. Dilin Afetleri

اَلرَّحْمٰنُ ۝ عَلَّمَ الْقُرْاٰنَ ۝ خَلَقَ الْاِنْسَانَ ۝ عَلَّمَهُ الْبَـيَانَ

Yüce Yaratıcı tarafından insanlara büyük bir ihsan-ı ilâhî olarak, ifade gücü veya beyan kuvveti olarak da isimlendirebileceğimiz dil verilmiştir. İnsan hem hitaba mazhar yani muhatap alınan bir varlıktır hem de kendisi o dil ile konuşur, duygu ve düşüncelerini ifade eder. Bu noktada dil, insanın yönünü tayin eden bir araç olur. Dil vardır, insan onunla Kab-ı Kavseyn’e yükselir; dil vardır, sahibini esfel-i safilin’e sukût ettirir. Dil vardır, bir hayat boyu cennete tohum saçar; dil vardır, cehennem zakkumu yetiştirir. Dil vardır, Allah’ın cemaline dem tutan bülbül gibidir; dil vardır, ifade ettiklerinden dolayı cehennemde kancalara asılır. Dil vardır, insanın sırtında büyük bir yüktür ve insan, onu atıp kurtulmak ister; dil vardır, sahibini rü’yet-i cemale ulaştırır…

Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah’a ve ahiret gününe inanan kimsenin sahip olması gereken sıfatları saydığı bir başka yerde de şöyle buyururlar:

Evet, akıllı mü’min, dilini hep hayır istikametinde kullanmak için iradesinin hakkını verebilen kişidir.

Çok Konuşan Çok Yanılır

Hem ahlak kitapları hem de tasavvuf risaleleri kendi muhtevaları açılarından ‘samt’ı (sükût) ele almış ve onu, sâlikin önemli bir zenginliği, müntehînin gizli bir definesi ve her mü’minin de edep emaresi sayarak üzerinde ısrarla durmuşlardır.

Ne var ki, ehil bir mü’minin hem emr-i bil-mâruf ve nehy-i ani’l-münker konularında hem ilim ve irşat mevzularında hem de zararları def’ ve menfaatleri celb etme hususlarında konuşması da bir vecibe görülmüştür. Dinimizde, ihkak-ı hak etme mevzuunda konuşulacak şeyleri konuşma bir vecibe, sükût etmek ise günahtır. Bu itibarla da denebilir ki Allah’ın rızası gözetilmeden ve meşru bir gaye takip edilmeden çok konuşma zararlı olduğu gibi, konuşulması gerekli olan yer ve zamanlarda konuşmama da aynı ölçüde zararlı ve mezmumdur. Çok zaman sükût istihsan edilse de yeri geldiğinde konuşma ondan daha makbuldür. Bu açıdan, sükûtun altın kabul edildiği yerler de vardır, gümüş kabul edildiği yerler de. Onun için, nerede sükût edilip nerede konuşulması gerektiğini bilmek çok önemlidir. Hakkın çiğnenip, hakikatin tahkir edildiği bir yerde sükût eden kimse, dilsiz şeytan sayılmış; faydasız ya da bâtıl şeyler konuşanlar da şeytanın dostu ve tercümanı kabul edilmişlerdir.

Konuşması gerekli olan birine konuşma fırsatı verilmesi ve o ölçüde yararlı olamayacak kimselerin susması ise ahlakî bir sükût olup düşünce ve beyan pazarında haddini bilmeye delalet eder. Konuyla alâkalı:

“Bakırsa metâın sürme pazara ey ahî;

Bırak meydanı cevherfürûşân olanlara!” denilmiştir.

Hâl ehli ve hikmet erbabı yanında dilini tutmak, edeple alâkalı bir sükûttur. Hâle ve hikmete hürmetin ifadesidir. Şeyhülislâm Yahya Efendi, bu hususla alâkalı şöyle der:

“Sözün dinle, kelam-ı ehl-i hâli gayra benzetme;

Hakk’a vâsıl olmuş maiyyet erleri yanında, murâkabe ölçüsünde bir sessizlik de vardır ki hem mehbit-i ilham-ı ilâhî olan (ilâhî ilhamın indiği) kalblere hem de o kalbleri doygunluğa ulaştıran Zât’a karşı bir tazimdir ve kadirşinas gönül erlerinin sükûtudur. Bunlar, susmaları gerektiği yerde susar ve ilham esintilerinin önünü açarlar. Dünya nimetlerine bedel, cennetlerin turfanda meyvelerine sofra sererler.

Bazen de anlatmaya esas teşkil eden konu bizim idrak ufkumuz ya da mevzuun derinliği bakımından o kadar aşkın olur ki sesimizi keser, çevremizdekilere de “Sus!” der ve her şeyi sükûta emanet ederiz. “Arza ne hâcet, hâlimiz ayândır.” veya bir kelam-ı nefsiyle “Hâl-i pür-melalimize bak, bizi yalnız bırakma!” ifadeleri böyle bir sessizliğin sesi soluğu olduğu gibi, Hazreti Mevlâna’nın:

دَرْدِ بی‌حَدّ بِنگَرْ، بَهْرِ خُدا، هیْچ مَگُو
چِهره‌ءِ زَرْدِ مَرا بِبینْ و مَرا، هیْچ مَگُو
هَرچِه بِبینِی، بگُذَر، چُونْ و چَرا، هیْچ مَگُو
دِلِ پُرْخُونْ بِنگَرْ، چَشمَمْ چو جَیحُونْ بِنگَرْ

Hâsılı, mü’min az ve öz konuşmalı, ötede bir kıymeti olmayan laubaliliklere katiyen girmemelidir. Malumat sahibi bir insansa ve konuşması gerekiyorsa sohbet-i cânandan bahisler açmalıdır. Kendisi bilmiyorsa başkalarının o istikamette konuşması için lazım gelen ön hazırlıkları yapıp zemin hazırlamalı; hak ve hakikatleri ihlasla seslendirecek, sohbeti fayda verecek insanlara söz hakkı vermelidir. Onları konuşmaya teşvik etmeli, meclislerin günlük dedikodularla kirletilmesine müsaade etmemeli ve ne yapıp edip her sözü imana dair konulara getirmeli, sohbet-i cânana çevirmelidir. “Allah’a ve ahiret gününe inanan kimse ya hayır konuşsun ya da sussun.” hadis-i şerifine uygun bir hayat sergilemek de ancak böyle mümkün olabilecektir.

Burada, konuşmada denge ve istikamet korunamadığında ortaya çıkan ve Dilin Afetleri diyeceğimiz bazı hususlar üzerinde durmak istiyoruz:

a. Gıybet

Müslümanlar olarak din-i mübin-i İslâm’ın ortaya koyduğu ölçülere uymak mecburiyetindeyiz. Zira özellikle vahdetin bozulduğu, Müslümanların birbirine düştüğü şu zaman diliminde bizi kurtaracak şey, İslâm’ın prensiplerine sımsıkı sarılmaktır.

Kur’ân-ı Mucizü’l-Beyan, Hucurât Sûresi’nde şöyle buyurur:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اجْتَنِبُوا كَث۪يرًا مِنَ الظَّنِّ اِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ اِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ اَخ۪يهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللهَ اِنَّ اللهَ تَوَّابٌ رَح۪يمٌ

Âyette mü’minler, başkaları hakkında suizanda bulunmaktan ve bu zanlarıyla hareket etmekten ve başkalarının gizli hallerini araştırmaktan, mahremiyet sınırlarını çiğnemekten kesin olarak menedilmiştir. Mümkün olduğunca hüsnüzan etmek ve suizandan kaçınmak İslamî bir esastır.

Kur’ân, gıybet etmeyi ölü eti yemeye benzettiği için rüya tabircileri, rüyasında et yediğini gören bir insanın bu hâlini gıybet olarak tevil ederler. Yani ne eti olursa olsun rüyasında ağzına et alıp geveleyen bir insanın, birisini çekiştirmiş, onun etini çiğnemiş olabileceği şeklinde tabir ederler. Buradan hareketle denilebilir ki dünya hayatında gıybet eden kimse, ihtimal, berzahta ve kabir âleminde vahşi bir hayvan gibi temessül edecektir.

Fahr-i Kâinat Efendimiz bir hadislerinde şöyle buyururlar:

Maalesef, şimdilerde önünü büsbütün alamadığımız ve bazen masum kılıflar içinde mevcudiyetini devam ettiren sinsi bir günahtır gıybet. Âdeta kuzu postuna bürünmüş bir kurt gibi sinsice aramızda dolaşıp her gün birimizi dişliyor, birliğimizi dağıtıyor, parçalıyor.

Üstad Bediüzzaman’ın anlayışı çerçevesinden, bu tür rivayetler şu manaya gelir: –Her gıybet olmasa da– gıybetin öyle bir çeşidi vardır ve fertleri ve toplumu öyle bir noktaya getirme potansiyeline sahiptir ki açacağı yaralar, fert ve cemiyet adına bazen zinanın mefsedetinden daha büyük bir mefsedet teşkil edebilir. Burada zinayı hafife alma, küçük görme gibi bir mana anlaşılmamalı. Bilakis evvela gıybet, zinayla mukayese yapılmak suretiyle zinanın ne büyük bir kötülük olduğu ortaya konmuş oluyor. Ardından ifade edilen hususa gelince bazı ahvalde günahların en büyüklerinden olan zinadan bile daha büyük şer potansiyeline sahip bir günahtır gıybet.

Günümüzde bazı çevrelerde gıybetin zinadan daha tehlikeli bir hâl aldığı söylenebilir. Çünkü inanan insanlar içinde, toplumun temelini dinamitleyen çirkin zina fiilinden uzak duruluyor çünkü onun ne denli büyük bir günah olduğu ve onu irtikâp edenin nasıl bir zemme müstahak hâle geldiği, geleceği biliniyor. Fakat ne yazık ki pek çok kimse alıştığı, normal gördüğü için gıybet denilen o çirkin günaha karşı aynı tavır alınmıyor ve onu sanki basit bir şeymiş gibi görüyor. Öyle ki insanlar, hiç yüzleri kızarmadan ve utanmadan bu şeytanî günahı irtikâp edebiliyorlar. Bundan dolayı denilebilir ki gıybet günümüzde günahların en münafığı hâline gelmiştir ve bu nifak yanıyla bizim aramızda mevcudiyetini devam ettirmektedir.

Mü’min, ırzının ve namusunun başkalarının diline dolanmaması için ne kadar hassas ve ne kadar titiz ise başkalarının haysiyetini koruma mevzuunda da o kadar hassas ve titiz olmalıdır. Onları da kendisi kadar aziz tutmalı ve haklarında hep iyilik düşünmelidir. Kendisi için istemediği şeyi başkaları için de istememelidir.

Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), insanları bir mevzuyla alâkalı uyarmak istediğinde bunu hiç kimseyi rencide etmeden yapardı. Hata yapan kişileri doğrudan muhatap almadan topluluğa hitap eder ve “Ey cemaat ne oluyor ki bazılarınız şöyle bir şey yapıyorsunuz?” gibi genel ifadeler kullanırdı.

Evet, günümüzde, havadan, sudan daha çok bizim Kur’ân’ın ahlak adına bize telkin ettiği şeylere ihtiyacımız var. Şunu katiyen bilmeliyiz ki Kur’ân ahlakını yaşamadıktan sonra içtimai hayatı tamir adına yapacağımız her şey, yarayı büyütmekten başka bir işe yaramayacaktır.

Bir Topluluğun Gıybeti

Gıybet, iftira, bühtan ve benzeri günahlar ferdî olmaktan çıkıp bir topluluk hakkında işlenirse söz konusu topluluğun tek tek bütün fertlerinden helallik alınmadıkça affedilmezler. Mesela Kâdirîler veya Şâzilîler hakkında onların bütününü itham edecek şekilde aleyhte konuşan bir insan, koskocaman bir topluluk hakkında öyle korkunç bir gıybet etmiş olur. O şahsın bu kul hakkından kurtulabilmesi için Abdülkadir Geylânî Hazretleri’nden veya Ebu’l-Hasan eş-Şâzilî Hazretleri’nden günümüze kadar gelmiş geçmiş binlerce, milyonlarca insanın bütününün hakkını helal etmesi gerekir.

Nasıl ki dua külliyet kesbettiğinde kabule daha yakın olur, aynen öyle de gıybet külliyet kesbederek küllî ve katmerli bir hâl aldığında bağışlanma ihtimali düştükçe düşer. İşin doğrusu az önce de ifade etmeye çalıştığımız gibi gıybet edilen hak sahiplerinin tamamından helallik almadıkça insanın o işin içinden sıyrılması mümkün değildir. Belki de onca insanın vebalini tutar, gıybet eden o şahsın sırtına yüklerler. Bu da kaldırılır yük değildir. Rabbim muhafaza buyursun.

Ayrıca bilinmesi gerekir ki bir topluluk veya oluşumu temsil eden şahısların gıybetinin yapılması bütün bir topluluğun gıybetinin yapılması gibidir. Mesela birisi kalkıp herhangi biri için, “Bu adam şöyledir, böyledir.” deyip aleyhte konuşsa bu ferdî bir gıybet olur. Ancak öyle zatlar vardır ki onlar âdeta külliyet kesbetmiş ve bir topluluğu temsil eder duruma gelmişlerdir. O zatların haysiyet ve şerefleri, temsil ettikleri insanların haysiyet ve şerefiyle bütünleşmiştir. Siz onların adını andığınız zaman o çizgide düşünen insanların hepsi birden hatıra gelir. İşte bu gibi zatlar aleyhinde kötü bir söz söylendiğinde bütün o insanların birden gıybeti yapılmış olur. Bir de böyle bir gıybet medya yoluyla neşredilir de çok geniş bir alana yayılırsa o zaman musibet daha da büyür.

Gıybetin Çeşitleri

Mü’minler, gıybetin her türlüsünden uzak kalmaya bakmalı ve dillerini çirkin sözlerden arındırdıkları gibi zihinlerini de kötü duygu ve düşüncelerden temiz tutmaya çalışmalıdırlar. Zinadan daha beter bir felaket olan gıybete düşmeme adına, dedikodunun en küçüğünden bile kaçınmalıdırlar; farkına varmadan en büyüğüne maruz kalmamak için en küçüğünden de uzak durmalıdırlar. Bu yolda sürekli Cenab-ı Hakk’a sığınmalı ve dil afetlerinin hepsine karşı tetikte olmalıdırlar.

Gıybet, bazen yazı yoluyla yapılır. Gazete sütunlarında insanların onur, haysiyet ve namuslarıyla oynandığını görürsünüz. Bazen bir karikatürle bazen de montajlanmış bir resimle gıybet yapılmaktadır. Bazen bir resim, sayfalarca yazıdan veya saatlerce konuşmadan daha menfi tesir yapabilir. İnsanların zihinlerine o resim veya karikatür kazınır. İnsanlar o kişiyi veya o grubu resim veya karikatürdeki hâliyle hatırlarlar. Bunların hepsi münferit olarak yapılan gıybetlerden kat kat fazla günahtır. Zira bu durum, oturma odasında veya kahvehanede 5-10 kişiyle yaptığınız bir gıybet olmaktan çıkmış; yüzbinlerin, milyonların huzurunda işlenen bir cürme dönüşmüştür. Onu okuyan, gören gözler adedince günah işlemişsinizdir. O karikatüre bakıp gülenler sayısınca vebale girmişsinizdir. Evet, bunun vebali o kadar ağırdır ki yer gök kaldırmaz.

Gıybetin bir de güya temkinlice ve akıllıca (!) yapılan çeşidi vardır. İnsan birilerinin kusurunu göstermek için kendini temize çıkarır. Mesela hayırlı bir iş için insanların himmetine başvuran birini görünce şöyle der: “Allah’a şükür ki Rabbim yüz suyu döktürmedi.” veya çarşı-pazarda rahat rahat dolaşan birini görünce “Haya azlığından Allah’a sığınırım.” der. Dolaylı yollardan da olsa bu sözler de birer gıybettir. Hatta insan bununla iki günaha birden girer. Birincisi, mü’minlerin haysiyetiyle oynayıp onları gıybet etme günahı. İkincisi, gizli şirk sayılan riyakârlık yapıp kendini ön plana çıkarma günahı.

Bu konuda çok tehlikeli bir kayma noktası da şudur: Bazıları, sözde gıybetten kaçınıyor görünerek arkadaşları hakkında “Daha neleri var neleri! Ama gıybet olur diye korkuyor ve hepsini söylemiyorum!” der. Bu söz, o kastettiği şeyleri söylemekten çok daha büyük bir gıybettir. Çünkü müphem bir isnat, sarih bin iftiradan daha büyüktür. Zira muhatabın aklına en büyüğünden en küçüğüne her türlü olumsuzluk gelebilir. Böylece hem ikili münasebetler hem de içtimai ilişkiler zedelenir. Böyle diyeceğine o zatın yüz tane günahını açık açık söylese herhâlde sözleri, akla gelebilecek şeylere sınır teşkil etmesi bakımından daha hafif olurdu.

Gıybete Sevk eden Sebeplerden Bazıları

i. Öfke Duygusu

İnsanı gıybet yapmaya sürükleyen şeylerin en başta geleni, gıybetini yaptığı kişiye karşı duyduğu öfke ve kindir. Evet çok defa kişi, hasmından intikam alma hissiyle bu günaha girer. Hadis-i şerifte şöyle buyrulur:

İnsan bazen karşısındakine duyduğu öfkesini, gayzını dindirmek için gıybete girer, dedikodu yapar, iftira atar. İşte Resûl-i Ekrem Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) böyle yapan bir kimsenin feci akıbetini haber vermiştir.

ii. Haset

Bugün İslâm’a hizmet gayesiyle birçok cemaat ortaya çıkmıştır. Her biri kendine göre bir yol bulmuş ve o yolda hizmet etme gayretindedir. Eğer bunlar kendi mesleklerinin muhabbetiyle yaşayacaklarına birbirlerini çekiştirirlerse birlik ve beraberliğe zarar verirler. Oysa herkes müspet hareket etmeyi şiar edinse, kendi mesleklerinin muhabbetiyle yaşasa, başkalarının mesleklerini kötüleyene kadar Kur’ân’ı anlatsa hem günaha girmemiş hem de İslâmiyet’in güzelliklerini daha çok insana ulaştırmış olurlar. Ancak haset, çekememezlik, öfke gibi sebeplerle insanlar birbirlerinin gıybetini yapıyorsa Allah da yapılan işlere bereket vermez.

iii. Çevresini Kaybetme Korkusu

Bazen insan, oturup-kalktığı insanlardan uzaklaşmamak ve onlarla irtibatını devam ettirebilmek için yaptıkları gıybete sesini çıkarmaz. Hatta gıybetlerini dinleye dinleye artık o da onlar gibi gıybet yapmaya başlar.

iv. Başkalarını İtibarsızlaştırma Düşüncesi

Hasımlarını, başkalarının gözünde itibardan düşürmek için gıybet yapan insanlar vardır. Böyleleri, “Hasmım bana saldırmadan önce ben onu itibarsızlaştırayım, ta ki onun bana saldırmasının bir etkisi kalmasın.” diye düşünürler. Böyle bir yolla hasmını alt etmeye, ona galebe çalmaya çalışırlar. Bu, hususiyle günümüzün politika arenasında çokça rastladığımız bir durumdur. Oysa bu insanlar bilmezler ki hüsn-ü tesir ve hüsn-ü kabul Allah’a ait olan şeylerdir. Yine bilmezler ki kendileri böyle bir şeye girişirse bir gün gelir başkaları da onlar için aynı şeye tevessül ederler.

v. Kendini Yüceltme Gayesi

Bir kısım insanlar da kendilerinin ne kadar üstün olduklarını anlatabilmek için başkalarının kusurlarını sayıp dökerler. Oysa Allah o insanı sevmişse sen ne kadar eksik ve kusur anlatırsan anlat bir tesiri olmayacaktır. Eğer Allah seni sevmediyse ne yaparsan yap hak ve hakikate gönül vermiş insanlar nezdinde değerli bir mevkiye yükselemezsin. Asıl mesele Allah’ın sevmesi ve razı olmasıdır. O razı olsa ama bütün dünya küsse ehemmiyeti yok.

vi. Başkalarını Güldürme Maksadı

Gıybetin en seviyesiz olanı, başkalarını güldürmeye matuf olarak insanları alaya alma, ayıplama, kınama şeklinde olanıdır. Böyle bir durumda hem gıybetle insanların izzet ve haysiyetleriyle oynanmış hem de laubalilik gibi Müslümana yakışmayan sevimsiz bir tavır sergilenmiş olur.

vii. Gıybet Sayılmayacak Durumlar

Meselenin bir diğer yanı da şudur: Gıybetten sakınacağım derken söylenmesi gereken meseleleri söylememek de ayrı bir yanlıştır. Bir yerde insanlar gadre uğrayıp hakları heder oluyor, zalimlerin sesi gür çıkıp mazlumlar sesini çıkartamıyorsa işte o mazlumların imdadına koşma maksadına matuf insan sesini çıkartmalıdır. Keza, irtikâp edilen bir kötülüğü gördüğü ve Allah’ın yasak ettiği bir harama şahit olduğunda insan, gıybet olur mülahazasıyla sesini çıkartmazsa bu sefer dilsiz şeytan olur.

Diğer taraftan örneğin bir fasık-ı mütecâhir (hiç utanmaksızın açıktan günah işleyen kimse) önüne geleni aldatmakta, dolandırmakta, hile ve entrikalarla iş yapmaktadır. Böyle bir kimseye karşı insanları uyarmanın da yine gıybetle uzaktan yakından alâkası yoktur. Bu şekilde davranışlarıyla başkalarına zararlı olacak kimseler hakkında insanların teyakkuza geçmesini temin etmek, iman ve Kur’ân adına bir vazifedir.

Başkalarını çekiştirme, Allah’ın haram kıldığı bir şeydir. Fakat ortada bir zulüm, bir haksızlık varsa ve birilerinin zarara uğraması ihtimali mevcutsa, o haksızlığı bertaraf etmek için konuşmak ve o zararı giderme adına insanları bilgilendirmek, muhtemel zarara dikkatlerini çekmek, gıybet olmak bir yana, bir insanî vecibedir.

Gıybete Karşı Tavır Ortaya Koyma

Müslümanlar gıybet konusunda prensip kararına varmalı ve mesela şöyle diyebilmelidirler: “Ağzımdan gıybet adına bir söz çıkarsa şu kadar oruç tutacağım.” Belki böylece gıybete giden yollar daha baştan kapatılmış olur. Belki muaccel (peşin) ceza diye vasıflandırabileceğimiz böyle bir amel ile nefis intibaha gelir; sonrasında aklın hâkim, nefsin de mahkûm olması sağlanabilir. Kim bilir belki de böylelikle gıybet etmemeyi Rabbimiz fıtratımızın bir parçası hâline getirir.

Kendi aramızda gıybet ifade eden bir söz konuşulduğunda sahabilerin bazılarının yaptığı gibi “Bu mecliste artık oturulmaz. Zira burada günah işlendi, Allah’a isyan edildi!” diyerek o meclisi boykot edip terk etmeliyiz.

İman hizmetine çok emeği geçmiş büyük bir insandan dinlemiştim: “Bir gün Üstad’ın yanına gittim. Bir meselenin halli için, belki birileri hakkında zemm de ifade eden bazı şeyler söyleyecektim. Aslında Üstad anlatmak istediğim mevzuu bilmiyordu. Fakat ben ne zaman söze başlasam ‘Kardeşim, ben dinlemek istemiyorum.’ deyip meseleyi kapattı. Ben anlatmakta ısrar ettim, ara ara söze girmeye çalıştım ama o her defasında ‘Kardeşim, bu hususta bir şey dinlemek istemiyorum.’ dedi ve bana başkalarının aleyhinde tek cümle söyleme fırsatı vermedi.”

Üstad’ın davranışı suizana, gıybete ve insanlar hakkındaki kesin bilgiye dayanmayan hükümlere karşı tavır alma demektir. Zannediyorum, biz de birkaç yerde böyle ders verip yanımızda vazifemizi alakadar eden konular haricinde konuşulmasına fırsat vermesek, suizanları seslendirme ve gıybetlere girmelerin alanı da kendi kendine daralacaktır. O türlü hırıltıların alanının genişlemesi, biraz da bizim o hırıltılara müsamahamızdan kaynaklanmaktadır. Kur’ân’ın hâlis bir talebesi, birisi ağzını gıybete açtığı zaman yiğitçe “Allah’a ısmarladık!” deyip oradan uzaklaşmasını bilmelidir. Bu mü’mince tavırla gıybet meclislerini birkaç defa terk etseniz, suizanlarını dillendiren kimselere “Hoşça kalın!” deyip yanlarından ayrılsanız, zamanla onlar da sizin yanınızda o türlü şeylere teşebbüs edemeyeceklerdir. Maalesef, biz müsamaha gösterilmemesi gerekli olan bir konuda müsamahalı davrandığımızdan gıybet edenlerin ve müfterilerin hareket alanlarını da genişletmiş oluyoruz.

Gıybetin kabirde bir lâşe şeklinde hemen başımızın ucunda durup kabir ufkumuzu kirletmesini ve pis rayihası, çirkin görüntüsüyle bize bir azap sebebi olmasını istemiyorsak ona karşı şimdiden hep beraber ciddi bir tavır almamız gerekiyor.

Bu sebeple çevremdeki insanlara diyorum ki ağzımı açtığımda yarım kelimelik bir gıybete şahit olursanız hemen buna karşı tavır alın ve sözü değiştirip sohbet-i cânâna getirin. Ne olur, bu konuda geri durmayın ve o çirkin fiilin önünü almak için cesaret-i medeniyenizi, daha doğrusu cesaret-i diniyenizi ortaya koyun!

İnanan gönüllerin mülahazaları ve sözleri de imanları çerçevesinde olmalıdır. Onların konuşma ve sohbet mevzularını dedikodular, gıybetler ve vehimler, zanlar belirlememeli; her muhavereleri dinin emirleri dairesinde, harama girmeme sınırları içinde ve rıza-i ilâhîye vesile olabilecek bir keyfiyette cereyan etmelidir. Unutulmamalıdır ki vifak ve ittifak tevfik-i ilâhînin vesilesi, ihtilaf ve iftirak da başarısızlığın ve maksada ulaşamamanın sebebidir. Uhuvveti zedeleyecek her mülahaza, her söz ve davranış hayırlı faaliyetlerin bereketini de alır götürür. O hâlde, Allah’ın sizi muvaffak kılmasını istiyorsanız uyuşmazlık, kırgınlık, kavga ve ayrılık sebebi olabilecek kötü düşünce, çirkin laf ve kaba tavırlardan uzak durmalısınız. İnsanları sizden uzaklaştıracak, size karşı nefret hislerini tetikleyecek hâl ve hareketlerden kaçınmalısınız. Hasımca duygularla yanınıza gelen insana bile bir gül uzatıp “Bunu mu almak istiyordunuz?” demeli ve onu da sıcak bir tebessümle karşılamalısınız. Nihayet karşı taraf da insandır ve siz muhatabınızın gönlündeki buzların eridiğini görürsünüz. Başkaları size karşı insanca davranmasa bile siz katiyen mukabele-i bilmisil (bir davranışa aynıyla karşılık verme) mülahazalarına takılıp kalmamalı, ölseniz bile mutlaka Müslüman karakterinin gereklerini yerine getirmeli ve başınıza atılan taşları, atmosfere çarpıp eriyen meteorlar gibi ışığa çevirerek etrafınıza maytap ziyafetleri çekmelisiniz.

b. Yalan ve İkiyüzlülük

Mü’min, davranışlarında ve sözlerinde doğrunun temsilcisidir. Onun bütün beyanları hep doğru olmalı yani yalandan fersah fersah uzak bulunmalıdır. Zira yalan, Kur’ân-ı Mu’cizü’l-Beyan’da ve Sünnet-i Seniyye’de kâfirlerin, münafıkların sıfatı olarak anlatılır. Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem), yalan söylemenin nifak alametlerinden biri olduğunu söyler:

آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ

Yalandan kaçınma, özü sözü doğru yaşamaya çalışma hakkında pek çok şey söylenebilir. Başta Kur’ân ve Sünnet, selef-i salihînin eserleri bu mevzuu çok farklı yönleriyle ele almışlardır. Peygamberlerde (alâ nebiyyina ve aleyhimüsselam) bulunması zaruri beş sıfattan birinin doğru sözlülük olması, hayatlarında zerre miktar yalana yerin olmaması, her hususta onları rehber edinmesi gereken bizlere çok şey anlatmaktadır. Biz bu geniş konuyu, daha önce üzerinde durduğumuz sıdk (doğru sözlülük) mevzuuna havale edip, yalanın farklı bir boyutu olan ikiyüzlülük üzerinde biraz durmak istiyoruz.

Efendiler Efendisi (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir beyanında şöyle buyurmaktadır:

تَجِدُ مِنْ شَرِّ النَّاسِ يَوْمَ القِيَامَةِ عِنْدَ اللهِ ذَا الوَجْهَيْنِ، الَّذِي يَأْتِي هَؤُلاَءِ بِوَجْهٍ، وَهَؤُلاَءِ بِوَجْهٍ

Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) başka bir hadisinde de şöyle buyurmuştur:

مَنْ كَانَ لَهُ وَجْهَانِ فِي الدُّنْيَا، كَانَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِسَانَانِ مِنْ نَارٍ

Suret-i haktan görünüp insanları aldatanlar, herkese farklı farklı davrananlar, göründükleri gibi olmayanlar, sözde bir davaya sahipmiş gibi Müslümanların haysiyetleriyle oynayanlar hep bu kategoriye girerler. Bunlar ahirette en şerli insanlar olarak arz-ı endam edeceklerdir.

Bunlar gerçek niyetlerini, gerçek yüzlerini daima saklarlar. Birine farklı bir dil kullanır, başkasına ayrı bir dil kullanırlar. Bu davranış eğer itikadi meselelerde olursa insanı itikatta münafık yapar. Amelî meselelerde olursa amelde münafık yapar. Münafıklar hakkında Kur’ân-ı Kerim şu hükmü vermiştir:

اِنَّ الْمُنَافِق۪ينَ فِي الدَّرْكِ الْاَسْفَلِ مِنَ النَّارِ

Her şeyi yerli yerine koyup her sözün yerini iyi belirlemeye hikmet denir. Hikmet erbabı, tüm söz ve davranışlarında, olması gerekeni esas alır, ona göre davranır ve herkese uygun bir üslup belirleyerek konuşurlar. Buna ikiyüzlülük değil insanları idare etme sanatı denir. Nitekim Resûl-i Ekrem Efendimiz’in de (sallallâhu aleyhi ve sellem) şerrinden emin olmak istediği bir kısım kimseleri idare etme adına farklı muamelelerde bulunduğu olmuştur. Bu, sosyal hayatta pek çok dengenin gözetilmesi adına çok hassas bir tutumdur. Ne korkaklıktır ne de dünyevi bir beklenti işidir. Bu açıdan insanları idare bağlamında yalana, aldatmaya girmemek, onların haysiyetleriyle oynamamak, meşru sınırların dışına çıkmamak esastır.

Fahr-i Kâinat Efendimiz, şöyle buyururlar:

رَأْسُ الْعَقْلِ بَعْدَ الْإِيمَانِ بِاللهِ مُدَارَاةُ النَّاسِ

Bazen, yapılan hayırlı bir işe engel olmak isteyen bir kısım kötü insanlar karşınıza çıkabilir. Bunlar, sizin hayır olarak gördüğünüz, Allah yolunda ve insanlığa faydası olan hiçbir şeyi kabullenmez, ellerinden geldiğince engel olmaya çalışırlar. Böyle bir durumda da yine Allah Resûlü’nün sünnetine başvurulup bu düşman ruhlu insanlar idare edilmeye çalışılabilir. Zira idare edilmesi düşünülmez, Allah ne verdiyse deyip üzerlerine üzerlerine gidilirse o zaman birçok hayırlı işin akim kalmasına yol açabilecek bir durum ortaya çıkabilir. Burada dengeyi iyi kurmak, hissî hareketlerden kaçınmak gerekir. Onları idare etmesini bilmek de sırat-ı müstakimin bir yönünü teşkil eder.

Hâfız şöyle der:

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرفست

با دوستان مروّت با دشمنان مدارا

c. Cedel (Diyalektik)

Aslı itibarıyla Arapça olan cedel kelimesinin Latincedeki karşılığı diyalektik’tir. Kullanım itibarıyla çok geniş bir alana sahip olan cedel aynı zamanda bir tartışma usulünün de adıdır. Burada kastedilen, kelime oyunlarıyla ve dilbazlık yapmak suretiyle bâtılı hak, hakkı da bâtıl gösterme gayretidir. Hakikatleri ters yüz etme cehdi, hak ya da bâtıl olduğuna bakmadan kendi düşüncesini başkalarına kabul ettirme ya da en azından muhatabı susturma çalışmasıdır. Bu manadaki cedelin kaynağı; insanın kendini başkalarından, kendi düşüncelerini başkalarının düşüncelerinden üstün görmesidir.

Cedel derken her tür fikrî tartışmayı kastetmiyoruz. Hakkı ikame, adaleti tesis adına yapılan fikrî tartışmalar, münazaralar ve bu hususta ortaya konan ceht ve gayretler alkışlanacak, takdirle yâd edilecek ve nezd-i ulûhiyette kıymeti olan şeylerdir. Cedelle kastettiğimiz şey gerçekte akıl ve mantık oyunlarıyla başkalarını aldatmaya çalışma gayretidir.

Yapılması Gereken Bunca İş Varken

Burada meselenin inanan insanlara bakan yönüne odaklanmakta fayda vardır. Diyalektik ve cedel bombasının patladığı, yani onun bir sistem, bir metot olarak benimsendiği yerlerde, insanlar o bombanın alfa, beta tesirlerine maruz kalmışlardır. İnanan insanlar içinde o bombanın gama tesirine maruz kalmış ve şöyle böyle etkilenmiş olanlar vardır. Bu sebeple onlar da belli nispette vahyin bereketinden yoksun, ilhamdan da mahrum kalmışlardır. Bir başka ifade ile diğerleri mahrumiyet içinde mahrumiyet yaşarken berikiler de belli seviyede bir mahrumiyet içinde hayatlarını sürdürmüşlerdir.

Rabbimize nihayetsiz hamd ü sena olsun ki bugün insanımız fedakârlık, civanmertlik ve adanmışlık duygusuyla hareket ederek dünyanın dört bir yanına açılmıştır. Şimdi önümüzde böylesine geniş alanlı bir açılım ve yapılması gereken bunca hizmet varken, santimini bile zayi etmeksizin, tasavvur ve düşüncelerimizi, aksiyon ve cehdimizi ilim ve sevgi yolundaki bu adanmışlık çizgisine sarf etmemiz gerekmez mi? Tahayyüllerimiz, tasavvurlarımız, düşüncelerimiz hep o istikamette olmalı değil mi!?

Dünyada gidilmedik, ulaşılmadık bir yer kalırsa Allah indinde mesul oluruz diyerek nâm-ı celîl-i Muhammedî’yi ve O’nun sevgi ve merhamet anlayışını dünyanın her yerine götürmenin hesabı yapılmalıdır. Yoksa kendi kuruntularımızla yaşama, sağda-solda konuşup durarak ömür tüketme, laf-ı güzafla hayatı tüketme, İnsanlığın İftihar Tablosu’na (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve O’nun vaat ettiklerine inanan bir insanın işi olamaz. Evet, O’nun namını cihana duyurma gibi ulvî, mukaddes ve şerefli bir iş içinde olduğumuzun şuurunda isek, o yolda olduğumuza inanıyorsak bize düşen ne yapıp edip mutlaka O’nun nâm-ı celîlini dünyaya duyurmanın bir yolunu bulmak olmalıdır. Eğer siz, bu duygu ve bu düşünceyle dolu iseniz, Allah’ın izniyle, bütün vaktinizi ona göre programlar, hep o istikamette koşturup durur, bütün konuşmalarınızı bu çerçevede tutar ve böylece hayatınızda cedel ve diyalektiğe düşecek bir boşluk bırakmamış olursunuz.

d. Söz Taşıma (Koğuculuk)

Kur’ân-ı Mucizü’l-Beyan şöyle buyurur:

وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَه۪ينٍ ۝ هَمَّازٍ مَشَّٓاءٍ بِنَم۪يمٍ ۝ عُتُلٍّ بَعْدَ ذٰلِكَ زَن۪يمٍ ۝ اَنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَبَن۪ينَ۝

Âyet-i kerimede söz taşıyanların, aşağılık, saldırgan, günahkâr... kimselerle bir arada sayılması, meselenin Allah katında ne kadar çirkin olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Başka bir âyet-i celilede söz taşıma fısk olarak nitelenmekte ve bunu yapanlara fasık denilmektedir:

يَآ أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَآءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوٓا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ

Bu âyetin nüzul sebebi olarak şöyle bir hâdise anlatılır:

Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Mustalık Kabilesi’nin vergisini toplamak üzere Velid İbn Ukbe’yi görevlendirmişti. Velid henüz yolda iken birisi kabilenin silahlı bir şekilde kendilerine doğru geldiklerini haber verdi. Bunun üzerine Velid, kendileriyle savaşmak için geldiklerini düşünüp yarı yoldan geri döndü ve durumu Efendimiz’e bu şekliyle nakletti. Efendimiz de haberin doğruluğunu teyit etmek üzere Halid İbn Velid’i Benî Mustalık üzerine gönderdi. Halid, kabileye yakın bir yere konaklayıp sabah vakti onları gözetledi. Namaz için ezanlar okunduğunu, insanların namaza koştuklarını ve dolayısıyla İslâmiyet’e bağlılıklarının devam ettiğini tespit edince Medine’ye geri döndü ve durumu Resûl-i Ekrem’e haber verdi. Böylece kabile mensuplarının savaşmak üzere değil, vergilerini teslim etmek üzere yola çıkmış oldukları anlaşılmış oldu.

Bir sebebe binaen nâzil olsa da âyetin hükmü geneldir. Zira sebebin hususiyeti, hükmün hususiyetini gerekli kılmaz. Dolayısıyla durumu bilinmeyen veya yalan söyleyip günah işlemekten çekinmeyen kimselerin getirdiği haberlere itimat edip hemen harekete geçmemek gerekir. Telafisi zor hatalara düşmemek için özellikle sevk ve idare konumunda bulunan ve tahkik etme imkânlarına sahip olan kimseler meseleyi bin bir hassasiyetle ele almalıdırlar.

Vay Hâline O Kimselerin!

Koğuculuğun toplumdaki birlik ve beraberliğin temelinde bir dinamit olduğunu ve bunun Cenab-ı Hakk’ın sevmediği bir davranış olduğunu söyledik. Allah, insanların birlik ve beraberlik içinde kardeşçe yaşamasını emir buyurmuş ve toplumu bölüp parçalayan davranışları asla hoş görmemiştir. Nitekim bu tür davranışları yapanlar, Kur’ân-ı Kerim’de ağır bir dille kınanmıştır. Mesela bir âyette şöyle buyrulur:

وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) de konuyla ilgili olarak şöyle buyuruyor:

أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِشِرَارِكُمُ الْمَشَّاءُونَ بِالنَّمِيمَةِ الْمُفْسِدُونَ بَيْنَ اْلأَحِبَّةِ الْبَاغُونَ لِلْبُرَآءِ الْعَنَتَ

Söz taşıma olumlu şekilde de yapılabilir. Söz taşıyan kişi hangi niyetle bunu yapıyorsa onun karşılığını alır. İnsan, araları açık iki insana birbirleri hakkındaki olumlu ifade ve davranışlarını taşıyabileceği gibi, birbirini seven insanlara birbirleri hakkındaki olumsuz kanaatlerini de iletebilir. Biri sevgi, barış ve kardeşliğin yeniden tesis edilmesine vesile olurken diğeri bu güzel bağları ortadan kaldırır. Cenab-ı Hak, Nîsâ Sûresi’nde, her iki durumu da haber verip kullarını uyarmaktadır:

مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَص۪يبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللهُ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ مُق۪يتًا

Hâsılı, Kur’ân’da ve hâdislerde, hoşa gitmeyecek sözleri taşımak ve bu suretle insanların arasını açmak şiddetle yasaklanmıştır. Efendimiz’in sarih beyanları içerisinde, bu tür davranışlar içinde bulunanlar cennetten mahrum kalacaklardır.

e. Ölçüsüz Medihler/Övgüler

İnsanın, yaptığı güzel şeyleri başkalarının takdir etmesi karşısında takınacağı tavır çok önemlidir. Bu takdir ve tebciller karşısında kalb balansının iyi ayarlanması gerekir. Böyle bir takdire muhatap olan insan, “Allah’ım, hakkımda söylenen bu sözleri dua olarak kabul buyur, ayağımı kaydırma, nefsimin kusurlarını bana göster, beni bir lahza bile benimle baş başa bırakma.” diye dua etmelidir. Aksine, kendini şımarıklık ve gaflete salarsa, ayağı kayabilir.

Yapılan takdir ve tebciller, gökten bir nida hâlinde gelse bile insan, bir İmam Rabbânî, bir Bediüzzaman edasıyla “Ben çok hakir biri olduğuma o kadar inanmışım ki şu nidalar benim kanaatimi değiştiremez.” diyebilecek ölçüde düşünce duruluğuna ve hazm-ı nefse sahip olmalıdır.

Resûl-i Ekrem Efendimiz şöyle buyurmuştur:

إِذَا رَأَيْتُمُ الْمَدَّاحِينَ فَاحْثُوا فِي وُجُوهِهِمُ التُّرَابَ

Bunun manası halk ifadesiyle, “Şuna-buna yağ çeken kimselere itibar etmeyin.” demektir.

Bu konu üzerinde ne kadar durulsa değer ancak biz burada hususi bir zaviyeden önemli bir iki meseleye işaret edip geçeceğiz. Birincisi Allah’a karşı insanların tezkiye edilmesi, ikincisi de medh u senada ölçü ve denge mevzuu.

Hâsılı, yüze karşı yapılan medhiyeleri hazmedebilecek, hüsnüzanların verdiği farazî makamları reddedebilecek ruh olgunluğuna ulaşmamış kişilere medhiyeler düzme, onları baş aşağı götürebilir.

Medhin en kötüsü şüphesiz ki fasıklara karşı yapılanıdır. Bu konuda Allah Resûlü (aleyhissalatü vesselam) Efendimiz şöyle buyurmuştur:

إِذَا مُدِحَ الْفَاسِقُ غَضِبَ الرَّبُّ، وَاهْتَزَّ الْعَرْشُ

Allah tanımayan, peygamber bilmeyen, zalim, günahkâr kimselerin övülmesi Allah’ın gazabına sebebiyet verir. Zira gökleri ve yeri yaratan, her şeye hükmünü geçiren Allah’ı tanımayan, O’nun emirlerini yerine getirmeyen birinin övülmesi, Allah’a karşı vefasızlık sayılır. Hele her türlü zulüm ve fıskına rağmen zalim ve fasıkları öven, onların peşlerine takılan insanlar, toplumun çoğunluğunu oluşturuyorsa o topluma gökten çeşit çeşit belaların gelmesi mukadderdir.

Bilhassa günümüzde insanlar öyle şirke, dalâlete, küfre ve küfrana girdiler ki kabiliyetleri sınırlı, kendileri gibi ölümlü, muhtaç bir faniyi dünyanın en büyük insanı görmeye başladılar. Siyasi ve idari sahada, fikri örümcek bağlamış pek çok kimse asrın dahileri diye insanlığa takdim edildi. Dinî sahada yetersiz pek çok insan, müceddit ve kutup diye lanse edildi. Medhin böylesine yaygınlaştığı bir dönemde hakiki tevhitten bahsetmek, hakiki manada Allah’ı bir kabul ettiğimizi iddia etmek zor olsa gerektir. Tevhid ehli, ululuk ve azameti yalnız Allah’a vermek, mahlûkata da mahlûkat kadar değer vermek mecburiyetindedir.

İnsan, sevdiklerini sevmeli, hatta Resûl-i Ekrem Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) tavsiyesine binaen bu sevgisini karşıdakine söylemelidir. Dinin bu konudaki ölçüsünü bildikten sonra sevdiklerinizi sena etmenizde bir mahzur olmayacaktır. Ölçü şudur: Sevdiğiniz kimseleri, hadlerinin çok üstünde mübalağalı şekilde medhetmemeli, o medihleri kaldıramayacak insanların yüzlerine karşı senada bulunmamalısınız. Yani yapacağınız medihler, zayıf omuzlara çok ağır yükler yükleme şeklinde olmamalı. Belki birini, düştüğü yerde elinden tutup kaldırma mahiyetinde olmalıdır.

Sevdiğinizin yüzüne medihler düzmektense bazen onun bir kusuruna göz yumma, vefa ve sadakat içinde hep onun yanında olma, gerektiğinde hâlini düzeltip selamete ermesi için hatasını söyleyecek kadar vefalı ve civanmert olma, İslâm’ın anlayışına daha uygun, daha dengelidir ve sırat-ı müstakim erbabının yoludur.

f. Ölçüsüz Mizah

Mizah, mutlak olarak mahzurlu değilse de her şeyde olduğu gibi onda da ölçüyü tutturmak, aşırıya kaçmamak iktiza eder. Kalbi öldürmeye matuf olan mizah ve şakalar, dile arız olan afetlerdendir. Daha önce de üzerinde durduğumuz gibi gereğinden fazla yapılan şaka laubaliliğe, çok gülmeye, kalbin kararmasına, zamanı boşa geçirmeye ve bazen de insanları kırmaya sebep olur. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), laubalilik sınırına dayanan, insanlar arasındaki saygıyı zedeleyen, Allah’ı anmaktan alıkoyan ve insanların onurunu yaralayan latifeleri yasaklamıştır.

Ashab-ı kiramdan biri, başkalarını güldürmek için laf söylerken Allah Resûlü ayağının ucuyla canını acıtacak kadar karnına dokunmuş ve onu böyle yapmaması hususunda uyarmıştı.

Resûl-i Ekrem Efendimiz şöyle buyururlar:

لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَلبَكَيْتُمْ كَثِيرًا

Şu kadar var ki ciddi olma, şaka yapmada dengeli olma ile abus çehreli yani asık suratlı olma arasında fark vardır. Hazreti Enes’in (radıyallâhu anh) beyanına göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) latife yapardı, özellikle de evinin içinde. Ev ahalisi O’nun yanında rahatlıkla söz çevirebiliyorlardı. Şayet O (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir mehâbet ve mehafet abidesi hâlinde arş-ı a’zamdan duyduğu şeyleri daima etrafına aksettirseydi o evde hayat sürdürme imkânı olmazdı. Halbuki çok defa O, bir insan olarak aile efradının insanlıklarının muktezasına riayet ediyor ve onları rahat ettiriyordu.

İslâm, mizaha farklı bir bakış açısı getirerek ona âdeta hikmet buudlu nükteler yumağı hüviyeti kazandırmıştır. Nükte yapma, sadece insanları güldürme ve onların hoplayıp zıplamalarını sağlama değildir. O dengeli yapılabildiği takdirde hakkı hakikati anlatmada bir metot olarak da kullanılabilir. Hikmet yüklü olup insanı tefekküre sevk eden nükteler, mizahın faydalı kısmındandır.

Evet, yukarıda da ifade ettiğimiz gibi Müslümanın her sözü ve her hareketi ölçülü, daha güzel bir ifadeyle peygamberâne olmalıdır.

g. İnsanlarla Alay Etme

Dil afetlerinden biri de insanlarla alay etme, bu yolla onları küçük düşürme, onların haysiyetleriyle oynamadır. Kur’ân-ı Kerim bunu kesin bir şekilde yasaklamaktadır. Hucurat sûresinde şöyle buyrulur:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسٰٓى اَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَٓاءٌ مِنْ نِسَٓاءٍ عَسٰٓى اَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُٓوا اَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْاَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْا۪يمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَاُولٰٓئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Bir kimseyi bazı kusurlu ya da eksik yanlarından dolayı küçümseyerek onunla alay etmek, onun herhangi bir zayıf noktasını dile dolayarak eğlenmek ve her şeyi hoşça vakit geçirmek için bir sebep gibi değerlendirerek hürmetsiz, dikkatsiz ve laubali davranışlar içinde olmak; insanlığa, insan onuruna yakışmayan davranışlardır. Kur’ân-ı Kerim’de alay etmek kâfir, münkir ve münafıkların sıfatı olarak zikredilmiştir.

Yukarıdaki âyet-i kerimede açıkça ifade edildiği üzere dinimize göre, bir insanın yaptıklarını veya sözlerini anlatarak ya da imâda bulunarak onun herhangi bir kusuruyla alay edemezsiniz. Sözle veya hareketle onunla eğlenemez, onu incitemezsiniz. Hiç kimseyi ayıplayamaz ve kötüleyemezsiniz.. insanları kötülemek kastıyla onlara çirkin lakaplar takamaz, istemedikleri bir şekilde onları çağıramazsınız.

h. Sövüp Sayma, Küfür, Beddua

Dile musallat olmuş ayrı bir husus da edebe muhalif şekilde konuşma ve sövüp sayma diyebileceğimiz bir üslup kullanmadır. Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem), pek çok hadislerinde müteaddit meselelerle ilgili dile yerleşmiş bu tür kullanımlara karşı ashabını uyarmıştır.

Sövüp sayma öyle fuzuli bir şeydir ki sövene faydası olmadığı gibi sövülene de bir zararı dokunmaz. Ama tesirleri açısından fevkalade yıkıcıdır; insanların arasını açar, kinleri, düşmanlıkları körükler. Din-iman tanımaz bir insanı karşınıza alarak sövüp saysanız, onun hidayete erme adına az bir kabiliyeti varsa onu da köreltmiş olursunuz. Ona müspet ve güzel sözler söylediğiniz takdirde ihtimal gönlünü kazanabilir ve hidayete ermesine vesile olabilirsiniz.

Başka bir hadislerinde Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurur:

Sövüp saymanın, birilerini tekfir etmenin insana hiçbir faydasının dokunmayacağını bir kez daha ifade edelim. Bir kişi sövülmeyi hak etse bile sizin amel defterinize hasene kaydolmaz. Ama birisine haksız yere bir şey söylediğiniz zaman onun vebalinden kurtulamazsınız.

Mü’minin bütün azalarını, hususiyle de dilini çirkinliklerden koruması gerektiğini bildirdiği bir hadislerinde de Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

لَيْسَ اْلمُؤْمِنُ بِالطَّعَّانِ وَلَا اللَّعَّانِ وَلَا اْلفَاحِشِ وَلَا اْلبَذِيءِ

Mü’min, küçük-büyük her meselede önüne gelene lanetler yağdıran bir insan olamaz, olmamalıdır. Belki bazen gücünün yetmediği yerde, Allah’a hâlini arz etme mahiyetinde, hak eden kimselere bedduada bulunabilir. Bunun da bir sınırının olduğunu Allah Resûlü’nün hayatındaki uygulamalardan biliyoruz. Allah Resûlü, bazı durumlarda bedduada bulunmuştur. Bunlardan biri, Bi’r-i Maûne hâdisesinde, haksız yere savunmasız yetmiş kadar sahabisini şehit eden Huzeyl kâfirlerine karşı yaptığı bedduadır. Sabah ve akşam namazlarında Allah’ın, cezalarını vermesi için onlara bedduada bulunmuş, Cenab-ı Hak’tan aldığı bir işaret neticesinde bir ay sonra bu bedduayı da sonlandırmıştır. Kaldı ki O’nun, kendi şahsına karşı işlenen hiçbir kaba davranış ve haksızlığa mukabil beddua ettiğini bilmiyoruz.

i. Konuşmada Sunilik

Birtakım insanlar, sözlerinin kalblerde makes bulmasını, sadece konuşurken belagatlı ve fesahatlı kelam etmeye bağlar ve onu öncelikli hedef kabul ederler. Oysa önemli olan, konuşulan sözün Rabbin rızasına muvafık olmasıdır. Rab razı olduktan sonra sizin söyleyeceğiniz kırık-dökük sözlere de tesir ihsan edebilir. Bunun tam tersine, Rabbin razı olmadığı son derece fasih ve beliğ bir hitabe de insanların gönüllerinde hiçbir tesir icra etmez. “Ne söylersem, Rabbin rızası dairesi içinde söyleyeyim. Rabbim tesir halk eylesin, zira makbul olan odur.” anlayışı içinde bulunma, konuşmada sırat-ı müstakimin ifadesidir.

Mü’min, neticesi itibarıyla dünya ve ukbasına faydası olmayan şeylerden sakınır. Binaenaleyh fuzuli şeyler konuşmaktan sakındığı gibi, konuşurken suni edebiyat yapma gayretkeşliğinden de sakınmalıdır. Ayrıca konuşmada bu hususa dikkat ettiği gibi yazı yazarken de dikkat etmelidir. Bir konuşma yapmadan, bir yazı yazmadan önce belki defalarca başını yere koyup اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنِي مِنَ الْمُخْلِصِينَ الْمُخْلَصِينَ “Allahım, beni ihlaslı, ihlasa erdirilmiş kullarından eyle!” diye Allah’a yakarmalıdır.

Efendimiz (aleyhissalatü vesselam) zuhûr ettiği zaman, Cahiliye devrinde ve Arap yarımadasında en rayiç nesne fesahat ve belagat idi. Çoğu zaman herhangi bir hedef gözetilmeksizin sadece söz söylemek için konuşuluyor ve şiirler okunuyordu. Kabileler bu sözlerle büyülenmiş gibi hareket ediyor ve bazen tek bir sözle birbirine giriyor bazen de bir tek söz onları sulha sevk ediyordu.

Fahr-i Kâinat Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hadiste şöyle buyururlar:

إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُمْ إِلَيَّ وَأَقْرَبِكُمْ مِنِّي مَجْلِسًا يَوْمَ اْلقِيَامَةِ أَحَاسِنَكُمْ أَخْلَاقًا، وَإِنَّ أَبْغَضَكُمْ إِلَيَّ وَأَبْعَدَكُمْ مِنِّي مَجْلِسًا يَوْمَ اْلقِيَامَةِ الثَّرْثَارُونَ وَاْلمُتَشَدِّقُونَ وَاْلمُتَفَيْهِقُونَ

Sözün intizamlı olması makbuldür, ancak bunun manaya zararı dokunmayacak şekilde olması gerekir. Bu sebeple İslâm’da nesir, şiire nispeten daha makbul kabul edilmiştir. Zira şiirde insan sanat yapma duygusuyla heva ve hevesinin esiri olabilir, tumturaklı sözler söylemeyi kendisine totem edinebilir, lafza verdiği ehemmiyet onu manadan, manaya yoğunlaşmaktan uzaklaştırabilir.

Şiir hakkında söz açılmışken burada Hak nezdinde makbul sayılan şiirin hususiyetleri üzerinde durmak da güzel olurdu fakat daha fazla uzatmamak için konuyu o hususta yazılıp söylenmiş hakikatlere havale etmekle yetinmek istiyoruz.

İşte bir mü’mine düşen, üslup nokta-i nazarında Rabbinin kelamını örnek almak; söz cevherini, yüksek hakikatleri anlatmak için kullanmak ve o yüksek manaları aslâ lafza, edebiyat ve belagate kurban etmemektir.

Rivayet edildiğine göre Ömer İbn Abdülaziz, yazdığı mektupları önce bir okur, eğer biraz belagatlı bulduysa yırtar sonra tekrar yazarmış. Zira okuyanlar, manadan ziyade kelimelere, cümlelere takılabilir veya kendisini beğenip alkışlayabilirler. Böyle bir tablo karşısında da yazıp söyleyen kişi gurura kapılabilir. Haddizatında böyle bir şeyi o büyük halife için düşünmek söz konusu olmasa bile bizler için hemen her zaman mevzubahistir.

Bahsettiğimiz bu ölçü, insanı, konuşurken veya yazarken edebiyattan kaçma gayesiyle ifrata da düşürmemelidir. Yukarıda da söylediğimiz gibi, güzel söz söylemek makbuldür hatta teşvik edilen bir şeydir. Güzel bir sözle anlattığınız hak ve hakikatin gönüllerde makes bulma ihtimali daha yüksektir. En güzel hakikatler en güzel üslupla, en güzel şekillerde anlatılmalıdır. Olmaması gereken, manayı lafza kurban etmek ve belagati, riyakarlık hesabına kullanmak, kendimizi pazarlamanın, tekebbürün vasıtası yapmaktır.

j. Ahlaksızlık Edebiyatı

Nebiy-yi Ekrem (sallallahü aleyhi ve sellem) Efendimiz bir hadislerinde şöyle buyururlar:

اَلْحَيَاءُ وَالْعِيُّ شُعْبَتَانِ مِنَ اْلإِيمَانِ، وَاْلبَذَاءُ وَاْلبَيَانُ شُعْبَتَانِ مِنَ النِّفَاقِ

Gayr-i ahlakî konular üzerinde konuşma, sürekli oturup-kalkıp lafı bu tür mevzulara getirme bilhassa günümüzde dile musallat olmuş afetlerdendir. Bir kısım insanların dayatması neticesinde bu mevzuda bugün sözde bir edebiyat meydana getirilmiştir. Bu edebiyat, gençleri çok erken yaşta mahrem mevzulara karşı uyarmakla büyük bir yanlışa sebep olmaktadır. Tabii ki insan hayatın gerçeklerine karşı lakayt kalamaz. Kadın erkek münasebetlerini, aileye dair meseleleri ve bu mevzularda dinin emir ve yasaklarını bilmek mecburiyetindedir. Ancak hem her şeyin bir yaşı, bir vakt-i merhunu vardır hem de bunlar öğretilip öğrenilirken mesele hep şehvet etrafında döndürülmemelidir. Bilakis her türlü ifrat ve tefritten uzak kalarak istikamet çizgisi içinde ele alınmalıdır. İnsanlar, meşru dairede bilmesi lazım gelen şeyleri bilmeli fakat beşerî garizelerini suistimal ve dolayısıyla hayatını israf edecek şeylerden de uzak durmalıdır.

Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuşlardır.

Allah, fiilen ahlaksızlık yapmayı da ahlaksızlıktan dem tutan edebiyatı da sevmez.

Mü’minler de ihtiyaç ve zaruret hallerinde kadın ve erkek münasebetlerine dair hususlardan bahsederler ancak ehl-i dünyadan farklı olarak edeb-i nezihanelerini hiç bozmaz, bâtılı tasvir etmek suretiyle saf zihinleri bulandırıp dalalet ve tuğyana sebebiyet vermezler.

k. Bâtıl Şeyler Konuşma

Dilin afetlerinden bir tanesi de bâtıl şeyler hakkında konuşmadır. İnsanı Rabbinden alıkoyan, dimağda fesat düşüncesi meydana getiren, hayallerde fısk oluşturan, hakikate dayanmayan her şey bâtıldır. Bâtıl, bazen şiiri bazen romanı bazen tiyatroyu bazen interneti bazen gazeteleri bazen de akla hayale gelmedik daha başka vesile ve vasıtaları kullanır.

Allah (celle celâluhu), cehenneme baş aşağı giden insanların hâlini ifade eden, ahirete ait bir tabloyu bize anlatır. Cennette bulunan mü’minler, cehennemdeki günahkâr insanlara sorarlar: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ “Nedir sizi bu ateşe sokan?” Onlar şöyle cevap verirler:

قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ ۝ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ ۝ وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَآئِضِينَ ۝ وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ ۝ حَتَّٓى أَتَانَا الْيَقِينُ

Başka bir âyet-i kerimede Cenab-ı Hak, inanan kullarını çok büyük bir tehlikeye karşı şöyle ikaz buyurmaktadır:

وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلاَ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ إِنَّ اللهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا

Mü’minin, dine ait meselelerin hafife alındığı, iffet ve namusun payimal olduğu, yalanın revaç bulduğu meclisleri hemen terk etmesi gerekir. Onun yeri, bâtılın değil, hakkın yanıdır.

2. Nifak (İkiyüzlülük)

İnanmadığı hâlde inanıyor görünmek, akide ve düşüncelerinde münkir olmasına rağmen iman tavrı sergilemek ve duruma göre hareket edip sürekli ikiyüzlü davranmak manalarına gelen nifak; ferdî, içtimai bir riyakârlık ve bir ruh hastalığıdır.

Bu hastalığı taşıyan kişi her zeminde ayrı bir tavırda bulunur, her yerde farklı bir görüntü sergiler ve âdeta iç içe birkaç hayat yaşar. Münafığın gerçek renginin ne olduğunu ne türlü bir düşünce ve kanaat taşıdığını kestirmek çok zor hatta imkânsızdır. O, kendi iç dünyasında biriktirdiği öbürleri bakışıyla hemen herkese karşı düşmanca duygular içinde olur. Onlar hakkında açık-kapalı kötülükler düşünür. Ama bu duygularını gizlemeyi çok iyi bilir, düşmanlık beslediği insanların düşünce ve kanaatlerine saygılı görünür, onlara karşı olabildiğince yumuşak davranır ve onlardan biriymiş gibi hareket eder.

Bu hâliyle münafık hiçbir zaman kendi olamaz, sabit bir kimliğe bağlı kalamaz ve her an ayrı bir şekil ve suretle insanların karşısına çıkar. O, hayatını farklı anlayışlara bağlı yaşadığından ötürü de hemen her cepheye hem yakın hem de uzak kalmaya ve iki cephe arasında ortak bir nokta bulup orada ayakta durmaya çalışır. Bazen de böyle müşterek bir nokta bulabilme telaşıyla bir oraya-bir buraya gelir gider, sezilme endişesiyle korkular yaşar ve sürekli yalpa yapar durur. Bu şekildeki bir seciyesizlik, zamanla onun mahiyetinin bir derinliği, daha doğrusu bir çukuru ve bir uçurumu şekline dönüşerek onda ikinci bir tabiat hâlini alır.

İkiyüzlülük nifakı, itikadi nifak ve amelî nifak olmak üzere ikiye ayrılır. Yukarıda bahsettiğimiz, nifakın daha ziyade itikadi olanıdır. Amelî olanına gelince insanın amel açısından olduğundan farklı görünmesi, iç-dış bütünlüğüne aykırı davranması, iman-amel bütünlüğüne muhalif hareket etmesi, inandığı gibi yaşamaması demektir. Başkaları görsün diye iş yapmak, hususiyle ibadetlerine riya karıştırmak, bu nevi nifakın tezahürlerindendir. İtikadi nifak, küfrün bir şubesi hatta daha katmerlisi olmasına mukabil amelî nifak –hafizanallah– pek çok mü’minin de maruz kalabileceği bir kalb hastalığıdır.

Allah Resûlü’nün tavsiye buyurduğu gibi başkaları hakkında her zaman hüsnüzan içinde olmalıyız. Ancak kendimiz hakkında hüküm verirken kalbimiz sürekli nifak endişesiyle atmalı. Nitekim, Hazreti Ömer hayatı boyunca kendisinin münafık olabileceğinden endişe etmişti. Bundan endişe edenlerden biri de Hazreti Âişe Validemiz idi. O da Hazreti Ömer de nifaktan en uzak insanlardı. Ama son nefeslerini verecekleri âna kadar hep bu endişeyle yaşamışlardı.

Sahabe-i kiram devrinde rıza-i ilâhî en birinci esastı. Ashabın hemen hemen bütün muhavereleri, Cenâb-ı Allah’ın muradını anlama, O’nun rızasına muvafık hareket etme ve hoşnutluğunu kazanma etrafında dönüp dururdu. Onlar, karşılaştıkları her meseleye “Ne yapsak ki Rabbimiz’in istediğine uygun hareket etmiş olsak?” sorusuna cevap arayarak yaklaşırlardı. Kelam-ı İlâhî’ye karşı kalb kapılarını sonuna kadar açar ve “Cenâb-ı Hakk’ın marziyâtını kelamından anlama” hususunda benzersiz bir gayret ortaya koyarlardı. Sahabenin, Allah’a fevkalade bir bağlılığı vardı. Onlar, küfre ve nifaka götüren şeylerden, yılandan çıyandan kaçar gibi kaçarlardı. Amellerine marzî-i ilâhîden başka hiçbir maksadın girmesine rıza göstermezlerdi.

Müslümanlık sadece ilim değildir, hayattır. Yaşana yaşana fertle ve toplumla bütünleşir. Zaten inancını bu ölçüde yaşayarak tabiatlarının derinliği hâline getirebilenler bu seviyeye ulaşır, ulûhiyet hakikatine yeni pencerelerle açılma fırsatı bulurlar.

İmanın nazarî buuttan amelî buuda yükseltilmesi hem dünya hem de ukbâ hayatımız adına çok önemlidir. Bunu başarabildiğimiz takdirde iman bizim hayatımızın her karesine girmiş demektir. Eğer ameller yerine getirilirken bu inanç derinliği hissedilmezse hem inanç yönünden hem de amelî yönden nifak başlar ve gün gelir insan –Allah korusun– tam bir münafık olur.

Mü’minler olarak çok iyi inanmak, inandığımız şeyleri içte duymak ve hissetmek, sonra da başkalarına duyurmak, âdeta saydam bir varlık hâline gelip nereden bakılırsa bakılsın hep Cenâb-ı Hakk’ı göstermek zorundayız. Bir başka tabirle, memur olduğumuz şeyleri harfiyen yerine getirirken kendimizi tamamen O’na adamamız ve O’nda fâni olmamız gerekmektedir. Nasıl ki ruhun hayat derecelerinde yükselmiş insanlar mesela Uhud’u, Hazreti Hamza’yı anlatırken kendini o çetin savaşın içinde bulur, o anları birebir yaşar. Bunun gibi, Cenâb-ı Hak’tan bahsederken yine O’ndan, O’nun isimlerinden akıp gelen engin dalgalar ile gönlümüzü buluşturabilmeliyiz. Böylece hem hayatı verenin lütuflarına mazhar olalım hem de etrafımızdaki insanlara karşı inandırıcı olabilelim.

“İman ettim.” diyen bir insan, inandığını söylediği esaslara göre yaşamıyorsa ve kendi kültür kaynaklarından nebeân eden değerleri başkalarına duyurma gayret ve iştiyakından mahrumsa bu, onda bir iman problemi olduğunu göstermez mi? Tebliğ aşkından, i’lâ-i kelimetullah sevdasından ve temsil cehdinden yoksun oluşu, ondaki iman zaafının bir emaresi değil midir? Kabir hayatına, mahşere, sorgu-suale, sırata, cennet nimetlerine ve cehennem azabına iman etmiş bir kimsenin, sevdiği insanların akıbeti ve kurtuluşu hususunda endişeye düşmemesi düşünülebilir mi? Ölüm ve ötesine gerçekten inanan birinin, uzak-yakın tanıdıklarının tûl-i emelle oyalanmalarına razı olması ve nefsani arzuların tuzaklarına takılmalarına karşı lakayt kalması mümkün müdür?

Demek ki ahirete inanan bir mü’min, i’lâ-ı kelimetullah vazifesinden müstağni kalamaz. Gerçekten iman etmişse, İslâm hakikatini başkalarına da duyurma arzusunun önünü alamaz. Öyleyse bir insanın kurtulma ve kurtarma gayretinin olmayışı onda ciddi bir iman probleminin bulunduğuna delildir. Bu itibarla, esefle ifade etmeliyim ki, sahabe efendilerimiz günümüzün insanlarına baksa ve onların yaşayışlarını kendi hayat çizgileriyle tartacak olsalardı, ekseriyet hakkında “Herhâlde bunlar ahirete inanmıyorlar.” hükmünü verirlerdi.

İnanması gerektiği ölçüde inanmamış/inanamamış olan, amelî zafiyet içinde bocalayan, tabir-i diğerle düşe kalka yürüyenler, belli ölçüde nefsaniliğin ve şeytanîliğin inhiraflarından kurtulmuş olsalar da imanın bunların benliklerine tam anlamıyla sindiği söylenemez. İman, üzerlerinde iğreti bir elbise gibidir. İmanını amelle benliğine sindiremeyenler, hiç kimseye hiçbir şey veremezler. Bu durumdan kurtulmak için insan maddî beslenmesine dikkat ettiği gibi mânevî beslenmesine de dikkat etmelidir. Kendini boşluğa salmamalı, hayatında hiçbir gedik bırakmamalıdır.

Münafığın Alâmetleri

İnsan kendini sürekli kontrol etmeli, eksik ve hatalarını görüp onları düzeltme hususunda kendi niyet, azim ve gayretinden öte Allah’a güvenmeli, ona itimat etmeli. Katiyen unutmamalı ki bir işin içine ne kadar başkalarının mülahazası girerse, o kadar Allah rızası düşüncesi delinmiş ve yırtılmış olur.

Temkinli yaşamalı insan. Ayaklarının sağlam bir zemin üzerinde olduğu, kulluk yolunda rahat yürüyebildiği, şeytanın ona tesir edemeyeceği şeklindeki bütün düşünceleri “Hayır, bunlar öyle görünüyor olabilir fakat her an o zemin çökebilir her lâhza ayaklarım beni yolda bırakabilir ve şeytan bir yerden yolunu bulup duygularımı kirletebilir.” türünden temkin ifadeleriyle tadil etmeli. Mesela gece karanlığında, bir yerde tek başına “Ya Rabbî!” deyip ağladığı anda bile “Belki birazdan birisi kapıdan içeri girer de beni duyar ve ‘Şu adamın ihlasına bak!’ der.” gibi bir duyguya kapılmışsa o an duasını, ağlamasını kesmeli. Riya ile o temiz sayfayı kirleteceğine, onun bir kısmını eksik bırakması daha iyi.

Seleflerimizin hayatına bakarsanız bu ölçüyü gösteren pek çok misal görürsünüz. İbrahim İbn Yezid En-Nehaî, Kur’ân okuduğu bir sırada kapısı çalınınca önce Kur’ân-ı Kerim’i rafa kaldırıyor, sonra kapıyı açıyor. Ev halkı neden öyle yaptığını sorunca da “Beni o hâlde görürlerse her zaman Kur’ân okuyorum zannederler.” diyor ve öyle bir görüntüyü riya kabul ediyor.

Bu kadar hassasiyetin bir vehim ve vesvese olabileceği de akla gelebilir fakat halis bir mü’mine yakışan, sadece Allah’ın rızasını gözeterek amel etmeyi namus meselesi bilmesidir. Allah’a ve ahirete inanan bir insan, ibadet ü tâati Allah’a tahsis etme hususunda vesvese derecesinde hassas davranmalı, bunu bir namus meselesi olarak telakki etmelidir. En iyi söz söylediği zaman bile, eğer içine riya ve dolayısıyla şirk ifade eden söz ve davranışlar bulaşıyorsa konuşmasını hemen kesmesini bilmelidir. Kaleminden Hazreti Davud’un Mezâmir’i gibi enfes mısralar döküldüğü bir lahzada dahi niyetinde bir kirlenme görüyorsa kalemini anında kırmalıdır. Kırmalıdır çünkü o ebediyete talip olmuştur. Ebedî bir hayata talip olanın da bu hedef uğruna duygu ve düşüncelerini ömür boyu temiz tutmaya, küfür ve nifaktan korumaya çalışması gerekir.

Allah bizi insan eyleye. İnsan, söylediğinin iki mislini kendi yapmalı ki kalbi bir bamteli gibi ses versin. Ritmi bozmamalı ki söylediği her kelime, kelime-i tayyibe olsun. Aklı, mantığı, muhakemesi, şuuru, kalbi, latîfe-i rabbâniyesi sürekli canlı olmalı ki bu yükü götürebilsin. Yoksa atiyye ile matiyye arasında bir uygunluk yok demektir. Bu uygunluk olmayınca da insan, ömür boyu çabalar da bir arpa boyu yol alamaz.

3. Şehvet Tutkusu

İnsanın başındaki en büyük zaaflardan ve en zor imtihan unsurlardan biri şehvet tutkusudur. Şehvet belâsı, tarih boyunca insanlığı hep zorlamış olsa da bugün çok daha tehlikeli bir imtihana dönüşmüştür.

Aslî kaynaklarda geçmese de bu tür hikayelerin ifade ettiği derse bakmak lazım. Evet, bilhassa bazı fıtratlar için bu dünyada en önemli imtihan unsuru, şehvettir. Bu hakikati şu hadis-i şerifle irtibatlandırmak da mümkündür:

حُجِبَتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ وَحُجِبَتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ

Şeytanın En Büyük Kozu

Şeytan hesabına olacak örgülerden ve nakışlardan kaçınmak gerekir. Örümcek ağına düşmemeli. Ağa düşmüş sinekleri görmüşsünüzdür; çırpındıkça durumlarını daha da zorlaştırırlar. Şeytanın ağları da öyledir. O, ağına düşmüşlerin başında bekler; bekler ki kurtulamasın, çırpınsın ve çırpındıkça batsın. Bu sebeple insan, potansiyel genişliğini kendi elleriyle daraltmamalı. Kevn ü mekânların almadığı, zamanlara mekânlara sığmayan mahiyetini daracık bir şeye, bir âna, bir lâhzaya, bir bakmaya, bir öpmeye, bir daneye, bir lokmaya mahkûm etmemeli. Unutmayın, kuşu kafese kıstıran şey, bir danedir.

Amûdî Velilik

Bir insanda olumsuz his, arzu ve temayüller ne kadar güçlüyse, Rabbine sığınıp iradesinin hakkını verdiği takdirde Allah (celle celâluhu) ona, o handikapları aşması istikametinde lütuflarını katlayarak ihsan eder.

Hemen herkeste şu veya bu seviyede günaha karşı temayül vardır. Mesela, açgözlülük, başkasının malına göz dikme, görünme hissi, bencillik duygusu, şöhret ve makam düşkünlüğü nüve hâlinde şöyle veya böyle her insanda bulunabilir. Ama bu hislerin bazıları bazı kimselerde daha güçlü olur. Mesela öyle insan vardır ki onu alıp çuval çuval altının gümüşün içine koysanız tek birine dahi elini sürmez. Eğer yanlışlıkla bir altın parçası onun üzerinde kalsa ve sonra onunla uzak bir yere gitse, fark ettiği anda geriye dönüp onu getirir, yerine kor. Çünkü o mevzuda bir zaafı bulunmamaktadır. Ancak aynı kişinin hubb-u cah mevzuunda aynı ölçüde sağlam bir duruş sergileyip sergilemeyeceğinden emin olamazsınız. Çünkü o mevzuda bir zaafı, bir boşluğu söz konusu olabilir. Hatta bazılarında Üstad’ın “Hücumat-ı Sitte”de ifade ettiği virüslerin hepsi birden bulunabilir. Şimdi bu virüslerin radarındaki bir insan, iradesinin hakkını vererek “Ben hayvaniyet ve cismâniyet zebunu bir varlık değilim. Benim, bunların yanında bir kalbim ve bir ruhum var; o yörüngede seyahat yapmam lâzım.” diyebiliyor ve iradesinin hakkını vererek bütün o duygulara karşı kahramanca mücadelede bulunuyorsa ötede karşısına çıkacak mükâfat herhalde çok farklı olacaktır. İşte böyle bir insanın derecesi, o ölçüde arzu ve temayülü olmayan başka birine nispeten çok daha yüce olur ve bu onu alır, rampadaki füzeye binmiş gibi amudî (dikey) bir yükselişle velilik ufkuna ulaştırır.

Vicdan Mekanizmasının Gelişmesi

İnsanda vicdan mekanizmasının gelişmesi, tamamen nefis mekanizmasının rağmına bir harekettir. Vicdanî mekanizma geliştikçe nefse ait mekanizma zamanla teslim-i silah etme zorunda kalır ve derken nefis mertebelerini kat edip terakki eden insan, artık fenalıklardan dolayı nefsini kınar hâle gelir. Bu durum, nefs-i emmarenin ordularının mağlup olması yani karanlığın ışık karşısında bozguna uğraması demektir.

Küçükken Önemsemezsen Büyüyünce Halledemezsin

Daha önce de değindiğimiz gibi usul-i fıkıhta zikredilen sedd-i zerâî isimli bir prensip vardır. Bu, fenalıklara ve günahlara götüren yolları tıkama, harama sebep olabilecek fiilleri de haram gibi telakki etme demektir. Mesela, zina büyük bir günahtır. Harama nazar bu günaha götüren bir sebep olduğu için o da günahtır ve yasaklanmıştır. Kur’ân-ı Kerim, zinayı ve yetim malı yemeyi yasakladığı bazı yerlerde “Zina etmeyin, yetim malı yemeyin.” demek yerine “Zinaya yaklaşmayın!”, “Yetim malına yaklaşmayın!” diyerek neticede günaha götürebilecek atmosferden uzak durmayı emreder.

Göz görür, kulak dinler, dil telaffuz eder. Görülen, duyulan ve söylenen şeyler zihinde kurgulanır. Tahayyül tasavvura dönüşür, o da gidip taakkulle belli bir kalıba dökülür, bir kılıfa girer. Sonra bu vetire insanın iradi davranışlarına tesir eder; el tutar, ayak gider… Dolayısıyla, daha tahayyül durağında iken günahın önü kesilmeli, onun tasavvura ve sonrasına ulaşmasına mâni olunmalıdır. Mesela; harama nazar, önü alınabilecek ve iradeyle kaçınılabilecek bir tehlikedir. Biraz gayret etseniz bakmamaya katlanabilirsiniz. Gözünüze ilişen çirkin bir manzaradan sıyrılma, iradenizin belini bükebilecek kadar büyük bir yük değildir; gözünüzü kapamaya irade gücünüz yeter. Fakat, nazarlarınızı haramdan çevirmez, kendinizi o işe salar ve bir bakma müptelası olursanız artık geriye dönme ihtimaliniz azalır. Hele bir de gözünüzden zihninize akan manzaraları tasavvurla, taakkulle besler ve büyütürseniz sahilden iyice ayrılmış sayılırsınız. Ondan sonra geriye dönmek çok daha büyük ceht ü gayret ister. Şair bir arkadaşımın “İsyan deryasına yelken açmışım, kenara çıkmaya koymuyor beni!” dediği gibi, Allah muhafaza, o günah deryası, dalgaları arasında sizi evirir çevirir de kıyıya çıkmanıza izin vermez.

Teknolojik gelişmelerle bugün bu mesele daha kritik bir hâl almıştır. Bu yüzden inanan insanların çok daha dikkatli olması, attıkları adımları daha dikkatlice atması, kaygan bir zeminde hareket edildiği şuuruyla her an ayaklarının kaymasından endişe duymaları ve bunun olmaması adına alınması gerekli tüm tedbirleri almaları gerekmektedir.

Hayal ve Tasavvurları da Korumaya Almak

Şeytan durmadan sizin ayıp ve kusurlarınızla uğraşır ve sürekli aleyhinizde planlar kurar. Onun planlarında kullandığı en can alıcı şeylerden biri şehvettir. Zira şehvet iradeyi gevşeten ve insanı şeytanın oyuncağı yapan en tehlikeli bir silahtır. O size daha ne hilelerle yaklaşır ama siz bunları sezemezsiniz. Çünkü sizi, sizin onu görmediğiniz yerlerden, yani size ait boşluklardan izler. Öyle ise insan, kalb ve kafasını daima murakabe altında tutmalı ki şeytan ve avenesi o boşluklardan içine sızmasın.

İşte bu, şeytandan gelebilecek herhangi bir esinti, tesir ve tayf karşısında takva dairesine girmiş insanların tavrıdır. Hayallerinizde olsun az çizgiden çıkmanız, istikametinizi koruyamamanız, sizi şeytanın kuklası hâline getirir. Aksine gönlünüz takvaya, gözleriniz de hakikate açık olursa ilahî sıyanet altında sayılırsınız. Takva ehlinin kalbine, gönlüne ve kafasına şeytanın yol bulup girmesi mümkün değildir. O, olsa olsa onların hayal harimlerinin dış avlusunda dolaşabilir.

İslâm’ın bu mevzuyla ilgili olarak çizdiği çerçeveyi şöyle ifade edebiliriz:

Öncelikli olarak İslâm, beşere ait her şeyi realite olarak kabul eder. Bunları onun mahiyetine koyan, onu yaratan Allah olduğu gibi İslâm’ı gönderen de Allah’tır. Dolayısıyla Allah’ın gönderdiği dinin, Allah’ın yarattığı mekanizmayı görmezden gelmesi düşünülemez.

Mesela beşerde gazap, hırs ve inat gibi duyguların bulunduğu, inkâr edemeyeceğimiz bir gerçektir. Bunlar, yerinde kullanıldığı zaman sahibini hayırlara, aksine kullanılınca da şerlere sürüklerler. Şehvet de böyledir. O, bir yuva kurmanın, neslin devamının vesilesi olsun diye insana verilmiş avans mahiyetinde ilâhî bir armağandır.

İslâm her meselede olduğu gibi bu meselede de bir ölçü ve denge getirmiştir. İnsana verilen her duyguda, her türlü cihazatta olduğu gibi bunda da esas olan, onu yaratılış istikametinde değerlendirmek, onun için çizilen sınırların dışına taşırmamaktır.

Evlilik Meselesi

Şehvet duygusunun yaratılış hikmetine muvafık yerde değerlendirilmesi ve haddini aşmaması adına Cenab-ı Hakk’ın vazettiği sistem, evliliktir. İnsan bu sayede fuhuş, zina ve benzeri sapkınlıklardan kurtulma adına kendini bir seraya alacağı gibi aynı zamanda bu duyguyu onun mahiyetine yerleştiren Hâlık-ı Zülcelâl’in o husustaki muradını da yerine getirmiş; toplumları oluşturan temel yapı taşı olan aile müessesesine katkıda bulunmuş, insan neslinin devamı adına kendisine biçilen rolü oynamış olur.

Evet, şartlarını haiz ve evlenmeye mâni bir durumu olmayanlar için gözü haramdan, kalbi yaralanmaktan ve hayali fıska girmekten korumanın en makul yolu izdivaçtır. İzdivaç, ana-babanın evlatlarına karşı yapmakla mükellef oldukları bir vazife, gencin de kendini derleyip toparlayacağı ve o sayede bir kısım arzularını zapturapt altına alabileceği emniyetli bir yön değiştirmedir.

Ana-baba, mürşit ve terbiyecilerin, belli bir dönemde çocuk üzerindeki tecessüsleri çok mühimdir. Bir tomurcuk gibi yaprak yaprak çocuğun açılıp saçıldığı bu devrede onun durumunu iyi sezer, tespit eder ve vaktinde müdahalede bulunurlarsa zuhuru muhakkak bir kısım marazî ruh haletlerini önceden engellemiş olurlar. Böyle bir tespit, vaktinde yapılamazsa, endişe verici bir kısım hususların meydana gelmesi kaçınılmaz olur.

İslâm’da zâhidâne düşünceler içinde dahi olsa ‘tebettül’ yani izdivaç ve aile hayatından kasdi olarak uzaklaşma hoş görülmemiştir. Hatta bazı durumlarda evlenmenin farz olduğu, farklı bir tabirle bekar kalmanın haram olduğu hükmüne varılmıştır. Evet, niyetler ulvî dahi olsa gayri tabiî yollarla beşerî istekleri önlemeye çalışmak, fıtratla çatışmaktır ve ilahî hikmete aykırıdır. Hele bu mücerret kalışın zayıf karakterlerde suistimallere sebebiyet vermesi, çok fenalıklara yol açması ve kısmî cinnetleri netice vermesi düşünülecek olursa evlilik; yapıcı, kurtarıcı ve ferdin hayatını düzenleyici çok önemli bir kurum olarak karşımıza çıkar.

Genel olarak hakikat böyle olmakla beraber, bazen uygun olmayan bir evlilik de en az bekârlık kadar zararlı olabilir. Bu açıdan, çok önemli görsek de izdivaç hemen öyle aceleye getirilecek bir şey değildir.

Evet, gençler evlilik çağına geldiklerinde evlenmeye mâni ferdî-içtimai engelleri yoksa behemehal evlendirilmeli ve böylece haramlardan, su-i istimallerden korunmalıdırlar. Buna imkânı olmayanlar ise hiç olmazsa belli bir süre için, yani evlilik imkânlarını elde edecekleri ana kadar, perhiz, gıda-rejimi ve oruç gibi cismâniyeti sınırlayıp ruhu yücelten ameliyelerle etraflarına birer çeper yapmalı ve kendilerini muhafaza etmeye çalışmalıdırlar. Yoksa, istediği gibi yiyip içen ve gerektiğinden fazla istirahat eden bir bekârın iffet ve ruh nezahetinden bahis açmak oldukça zordur.

Bununla birlikte bazı kimselerin beşerî garîzeleri çok kuvvetlidir. Böylelerinin, onları cinnete sevk edecek kadar şiddetli evlenme arzuları olabilir. İhtimal ki oruç onları tam frenleyemeyecektir. Bunlar, geçim sıkıntısı içinde de olsalar derhal evlendirilmeli ve günahlara girmelerine meydan verilmemelidir.

İslâm, bir taraftan gence “Oruç tut veya evlen.” derken diğer taraftan da toplumu kemiren hastalıklara karşı ciddi vaziyet almış ve bunlara karşı müeyyideler koymuştur. O kadar ki şayet bir yerde bir genç, başkalarının baştan çıkmasına sebep teşkil ediyorsa onu bir başka yere göndermek bile gündeme gelmiştir.

Din, kişinin durumuna göre izdivacı farz, vacip, mubah, haram, mekruh gibi kategorilere ayırmak suretiyle bu meseleyi zapturapt altına alır; his ağırlıklı bir meselede akıl, mantık ve muhakeme yolunu öne çıkarır.

Bu itibarla evlilik düşünülürken yalnızca ferdin cismâniyetiyle alâkalı alelade bir durum olarak değil, bütün bir toplumun, hatta topyekûn bir milletin saadetini alakadar eden dinî, millî ve âlemşümûl bir mesele olarak düşünülmelidir. İzdivaçta her şey inceden inceye hesap edilecek ve hiçbir yanlışlığa meydan vermeyecek şekilde hassas davranılacaktır.. davranılacaktır ki kurulan yuva, sonrasında bir yıkımla karşı karşıya kalmasın.

4. Öfke-Gazap

Bilindiği üzere gazap infiale kapılma, öfke, hışım, aşırı hiddet, hoşa gitmeyen bir hâdise karşısında intikam arzusuyla heyecanlanma ve saldırganlık hâli gibi manalara gelmektedir. Gazabın zıddı ise ağırbaşlı, ciddi, kararlı olma, aceleden karar verip de etrafını yakıp yıkmama, mü’mine yakışır vakar ve ciddiyet içinde bulunma manasına gelen hilmdir.

Aslında bu duygu, suistimal edilmediği takdirde hariçten gelen hücumları önlemek için itici bir kuvvet ve tedbirli olmaya yarayan bir güçtür. Yukarıda “Ahlakta Sırat-ı Müstakim” konusunu işlerken genişçe üzerinde durduğumuz gibi, Cenab-ı Allah insana, saldırılara karşı kendini ve koruması gerekenleri koruması için kuvve-i gazabiye (öfke hissi) dediğimiz duyguyu vermiştir. İnsanın mücadele etmesi gereken yerlerde güç ve kuvvetin hakkını vermesi, yürekli olması ve yiğitçe durması icap eden durumlarda cesaretli davranması ve ırzını, namusunu, vatanını, canını, malını, nefsini ve neslini koruması ancak bu duygu sayesinde mümkündür.

Bazıları, gazap hissinin bir yaratılış gayesi olduğunu bilemez ve normal insanları çok kızdıracak meseleler karşısında dahi bir tavır ortaya koyamazlar; dahası hiç korkulmayacak şeylerden dahi korkar, sürekli vehimlerle oturup kalkar ve değişik paranoyalarla hayatı yaşanmaz hâle getirirler. Bunların hâli, korkaklık dediğimiz durumdur.

Bazı insanlar da vardır ki yok yere küplere biner, en önemsiz hâdiseler karşısında dahi aşırı hiddet gösterir ve bir anda saldırganlaşırlar; akıbeti hiç düşünmeden, ölçüsüzce ve muhâkemesizce her işe girişir ve neticesi mutlak felaket olan tehlikelere bile pervâsızca atılırlar. Kuvve-i gazabiyenin bu ifrat hâline de eskiler tehevvür demişlerdir.

Bu duygunun istikamet üzere olma durumuna ise şecaat adı verilir. Bütün kin, nefret, hınç, hiddet, dargınlık ve kızgınlığın menşei sayılan gazap hissi, selim fıtratların öfkesine sebep olacak vâkıalar karşısında kızmasını da bilme, hiddeti gerektiren durumlarda hiddet gösterme, korkulacak şeyler karşısında temkinli davranma ve onları telaşa kapılmadan savmaya çalışma anlamındaki yiğitçe duruşun yani şecaatin de kaynağıdır. Bu itibarla kuvve-i gazabiye, mahiyetimize dercedilmiş diğer duygular gibi hayra da şerre de açık, yerinde ve ölçülü şekilde değerlendirildiğinde çok önemli işlevleri gerçekleştirmeye müheyya bir kuvvedir ve bu yönüyle tabiatımızın bir parçasıdır.

İnsanlığın İftihar Tablosu’nun, kendisinden nasihat isteyen sahabiye defalarca “Öfkene hâkim ol!” demesi, hepimiz için çok önemli bir ikazdır. Çünkü gazap, insanın en zayıf damarlarından biridir. Maruz kaldığı kabalıkları dahi vicdan genişliğiyle karşılayabilecek, öfke hissini kolaylıkla dengeleyebilecek ve bunu yaparken de ifratlardan, tefritlerden uzak kalarak istikamet üzere olabilecek insan sayısı çok azdır. Zira bunu başarabilmek güçlü bir iradeye vâbestedir ve hususi ceht ister.

Öfkeyi Doğru Tarafa Yönlendirmeli!..

Diğer taraftan, selef-i salihînin de belirttiği üzere hadis-i şerifteki “Öfkene hâkim ol!” sözünün manası, “Hiç kimseye ve hiçbir şeye kızma, hiç hiddet gösterme, asla öfke izhar etme!” demek değildir. Zira, öfkenin bizzat yasaklanması söz konusu olamaz. Daha önce de üzerinde durulduğu gibi öfke, tabiî bir duygu ve fıtrî bir hâldir; insanın cibilliyetinden sökülüp atılamaz. Dolayısıyla onu bütün bütün yasaklamak, muhali teklif etmek manasına gelir. Öyleyse hadis-i şerifteki emirden murad, bu konuda yapılacak temrinler sayesinde gazap duygusunun zimamını akıl ve iradenin eline vermek ve böylece öfkeyi kontrol altına almak suretiyle onun yüzünü doğru yöne çevirmektir.

Nur Müellifi istikbal endişesi, hırs ve inat gibi fıtrî duyguların yok edilemeyeceğini, bunların her birinin meşru bir kullanma yeri ve yönü bulunduğunu; dolayısıyla bu kuvveleri yok etmeye değil onları hayır yolunda kullanmaya çalışmak gerektiğini anlatır. İnsana verilen manevî güç, kuvvet ve duyguları nefis ve dünya hesabına istimal etmenin kötü ahlaka ve israfa sebep olacağını fakat hafiflerini dünyevî işlere ve şiddetlilerini de uhrevî vazifelere sarf etmenin ise güzel ahlakı ve saadet-i dareyni netice vereceğini ifade eder. Hazreti Üstad, bu konuda nihaî hükmünü verirken şöyle der:

Hâlis mü’min, öfkesinin yönünü Allah’ın razı olmadığı şeylere yönlendirmelidir. Nefsinin isyanlarına karşı öfkelenip onun terbiyesine koyulmalı, gazap hislerini insanlara zulmedenlere yöneltip dinin ihyası ve diyanetin te’yidi için daha çok çalışmalıdır. Kendisini sık sık kontrol etmeli ve şayet öfkesi Allah için değilse hatta ona azıcık da olsa nefsani hisler karışmışsa hemen susmasını bilmeli, hiddetini dindirmeli, sakinleşmeli ve affedici olmalıdır.

Hazreti Ömer’in Hakperestliği

Âyette, öfkenin, tesirini icra edip insanı kötülüklere sürükleyebileceği bir hengamda, bir dikeni, bir kaktüs parçasını yutuyormuş gibi gazap hissini yutmaya çalışan, bir müddet yutkunup dursa da kızgınlığını iradesi ile bastırıp kontrol altına alan insanlar, Cenab-ı Allah’ın verdiği bütün nimetlerden bollukta da darlıkta da infak edip duran cömert kullarla aynı çizgide anılmışlardır.

Çünkü hiddeti bastırıp mülayim davranabilmek, ancak ciddi bir ceht ü gayretle, iradenin hakkını verme sayesinde mümkün olabilir. Mevlâ-i Müteâl, insanı irade sahibi bir varlık olarak yaratmışsa artık onun başka canlılar gibi hareket etmesi, intikam almak için dişlerini ve pençelerini kullanması, kendi seviyesine ve insanî mahiyetine karşı saygısızlık sayılır.

İnsanın, başkaları tarafından gazaba sevk edilip içindeki kötülük duygusunun tetiklendiği anlarda dahi iradesinin hakkını vermesi ve mahiyetine muvafık bir tavır sergilemesi menfi ibadet kategorisi içinde mütalaa edilebilecek bir davranıştır. İnsan küplere bindiği zaman bile nefsinin dizginlerini elinden bırakmıyor ve sabrediyor daha sonra da değişik tedaîlerle (çağrışımlarla) yer yer hortlayıp ortaya çıkan hiddet sebeplerini unutmak için mücadele veriyor ve “Allah onu da bağışlasın, beni de!” deyip muhataplarını affedebiliyorsa o kimse hastalıklara, sakatlıklara, musibetlere ve afetlere sabretmiş gibi çok büyük sevap kazanır.

Hiddeti Bastırma Yolları

Gazap hissine yenik düşmemek kolay değildir ve ancak ihsan şuuruyla dolu bulunmakla mümkün olur. Nitekim kişiyi gayza sevk edecek hâdiseler meydana geldiği zaman bile öfkesini yutabilen sabırlı kulların anlatıldığı âyetin sonunda “Allah, böyle iyi davranan ihsan ehlini sever.” denilerek hiddeti yenmenin ihsan duygusuna bağlı bulunduğuna işaret edilmektedir.

Âyet-i kerimede geçen ihsan kelimesi için iki mana düşünülebilir:

İkincisi hak ölçülerine göre iyi düşünme, iyi şeyler planlama, iyi şeylere bağlı kalma ve bütün fiil ve amellerini Allah’ın nazarına arz ediyor olma şuuruyla yapma; her zaman Allah’ı görüyormuş gibi hareket etme ya da en azından O’nun tarafından görülüyor olmanın hakkını verme demektir.

Meseleye bu açıdan yaklaşılırsa Resûl-i Ekrem Efendimiz’in, öfkelenen kimseye istiâze etmesini (şeytanın şerrinden Allah’a sığınmasını) söylemesindeki sır da ortaya çıkar. Zira öfkeyi yenme, ihsan duygusuna yani Allah’ı gönülden hatırlamaya ve O’na sığınmaya bağlıdır ki istiâze dahi Allah’tan yardım ve iltica talep etme manasını taşıyan sözlerden biriyle O’na sığınma demektir.

Öfkeniz Allah İçin mi?

Daha önce belirttiğimiz gibi, kuvve-i gazabiyenin de bir hikmet-i vücudu vardır ve onu yok etmeye çalışmak yerine yüzünü şerden hayra çevirmeye gayret etmek lazımdır. Şüphesiz, kontrolsüz bir hiddet, Müslümana yakışmayan bir tavırdır. Ancak Cenab-ı Allah’a, Resûl-i Ekrem ve Din-i Mübîn’e, vatana millete, ırza namusa, sevdiklerine bir saldırı söz konusu olduğunda insanın hiddetlenmesi normaldir; hatta mukaddesâtı muhafaza etmenin lüzumu açısından öyle bir durumda mü’minlerin makul ve ölçülü bir şekilde kızgınlıklarını ifade etmemeleri yanlış olur.

İbn Hacer Hazretleri, gazabın Allah için olanını anlatırken İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (aleyhissalâtu vesselâm) şahsî meselelerde sabredip hiç öfkelenmediği hâlde, dini ilgilendiren mevzularda gazap izhar ettiğine dikkat çekmekte ve bu hususu bazı misallerle te’yit etmektedir. Serdettiği örneklerden birisi şöyledir:

Evet, insanın kendi adına kulluk çıtasını yüksekte tutması güzel ve makbuldü ama başkaları söz konusu olunca dinin özündeki kolaylık (yüsr) prensibi esas alınmalıydı. Şefkat Peygamberi, Hazreti Muaz gibi bir ibadet aşığının şahsında işte bu hususa işaret ediyordu.

Mü’min Allah için sevmeli, Allah için buğzetmeli, Allah için hüküm vermeli ve öfkelenecekse Allah için öfkelenmelidir. İnanmış bir insan neye ne ölçüde gazaplandığına çok dikkat etmelidir. Kendisiyle alâkalı en küçük bir meseleden dolayı kıyametler kopardığı hâlde dini, diyaneti ve ümmet-i Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hâl-i pürmelalini ilgilendiren mevzularda hiçbir hiddet alâmeti göstermeyen kimselerin öfkelerinin ne kadar nefsani olduğu açıktır. Oysa, muvahhit bir mü’min olmanın ve hakiki ihlasa ermenin yolu, nefsin hissesi bulunan her işi terk etmekten geçmektedir.

Bu konuda –“Yirmi İkinci Mektup”ta da değerlendirilen– şu hâdise ne kadar ibretliktir:

5. Kıskançlık ve Haset

Haset, bir kimsenin, başkalarının mazhariyetlerini çekemeyip onlara nasip olan nimet ve faziletler karşısında hazımsızlık göstermesi, o nimetlerin onlardan alınıp kendisine verilmesini arzu etmesi, o mazhariyetleri yalnızca kendisi için istemesi demektir.

Haset, her dönemde olduğu gibi günümüzde de yaygın bir hastalıktır. Haset eden çoğu zaman karşısındakinin de kendisine karşı aynı hisle dolu olduğunu düşünür ve bu sebeple kendi hasedini haklı görür. Bu duygu çok kuvvetlendiğinde, insanlar rahatlıkla başkalarını tekfir edebilirler, imkân bulduklarında cana kıymakta mahzur görmezler. Ardından işledikleri cinayete kendilerine göre meşru bir kılıf giydirir; o işi Uhud’da, Bedir’de müşriklere karşı yapılan cihatla eşdeğer görürler. Allah’a karşı bu büyük cinayetleri irtikap eden, toplumda insanlar arasındaki irtibatları yerle bir eden bu insanlar, yaptıkları şenaete bir de cihat ismini takarlarsa önü alınmaz bir sorun hâline gelirler.

Haset, tedavisi zor ruhî bir marazdır. Şeytanın insan karşısındaki hazımsızlığı ve bu sebeple tepetaklak yuvarlanıp gitmesi bu hakikatin en çarpıcı misalini teşkil eder. Kur’ân-ı Kerim’de değişik yerlerde geçen şeytanın konuşmalarına bakılacak olursa onun, Allah’ı çok iyi bilen bir varlık olduğu anlaşılır. Fakat buna rağmen o, göz göre göre, sırf Hazreti Âdem’e karşı duyduğu kıskançlık ve hazımsızlıktan dolayı Allah’ın emrine karşı gelmişti. Mahiyeti kin ve nefretle dopdolu olduğundan, bu durum onun olumlu ve güzel şeyleri görmesine, düşünmesine fırsat vermiyordu. Kıskançlık ve hazımsızlığın yenilmesi, ortadan kaldırılması kolayca mümkün olsaydı belki de şeytan böyle feci bir akıbete maruz kalmayacaktı.

Görüldüğü gibi Ebû Cehil, Efendimiz gibi bir hakikat güneşinin doğruluğunu tasdik etmesine rağmen, tamamen hasedinden dolayı O’nun getirdiği hakikatleri kabul etmemiş, bununla kalmayıp en amansız hasmı olarak O’nun karşısına çıkmış. Hem de ne çıkış! Öyle ki Ümmetin Firavunu sıfatını hak etmiş. Sadece bu misal bile hasedin insana neler yaptırabileceğini çok güzel ifade etmektedir.

Hasetle İman Bir Arada Bulunmaz

Hasetle imanın bir kalbde beraber bulunamayacağını söyleyen Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) mü’minleri hasetten sakındırma adına şöyle buyurmuştur:

لاَ تَقَاطَعُوا وَلاَ تَدَابَرُوا وَلاَ تَبَاغَضُوا وَلاَ تَحَاسَدُوا وَكُونُوا عِبَادَ اللهِ إخْوَاناً

Başka bir hadislerinde ise hasedin zararları hakkında şöyle buyurur:

إِيَّاكُمْ وَالْحَسَدَ، فَإِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الْحَسَنَاتِ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ

İnsan, salih ameller yapar yapar da sonra haset hastalığına müptela olursa, Allah muhafaza buyursun, her şeyi birden gidebilir. Hasedini izhar edenin yanında, bunu açık etmeden içten içe başkalarını kıskanma hâlet-i ruhiyesine sahip bulunan birinin de yaptığı hayr u hasenâtın, ibadet ü taatin feyiz, bereket ve hayrını görememesi söz konusudur. Böyle biri, huzur ve huşu içinde namaz kılan birinin namazını kıskanıyorsa, o insanı gördükçe veya tahayyül ettikçe namazından zevk alamadığı gibi kalben de asla terakki edemez ve Hakk’a yaklaşamaz. Bu yönüyle o, kendi manevi huzurunu yer bitirir.

Öte yandan, haset eden insanın, Cenab-ı Hakk’ın bir kuluna takdir ettiği şeyi hazmedememesi, kaderi tenkit manasına gelir. Mevlâ, kimine güzellik, kimine mal, kimine makam, kimine şöhret, başkalarına da başka başka özellikler vermiştir. Hasetçi kimse, Mevlâ’nın kendisi ve başkaları hakkında kader programıyla takdir ettiği şeye razı olmadığından ötürü, Allah’ın icraatını tenkit etmiş sayılır.

Haset eden, haset ettiği kimseye zarar vermekten daha ziyade kendi kendini yer bitirir. Haset ettiği kişiye ihsan edilen nimetleri ve ilahi lütufları gördükçe rahatsız olur. Hasta olur, yıpranır. Kalbi zaafa uğrar, bedeninde zaaf hissetmeye başlar. Bu durum uykularını kaçırır. Bir insanın herhangi bir mevzuda adım adım muvaffakiyete gitmesi, onu öyle kıskandırır ki artık muvazeneli hareket etme imkânını da kaybeder ve dengesizce sağa sola saldırır durur. Birisi ilimde ileriye gitmiş, başarılar elde etmişse o hasedinden kendini unutur, muhakeme kabiliyeti alt-üst olur da artık ne düşünebilir ne anlayabilir ne de terkip yapabilir. Birilerinin yığın yığın mal kazanması, onu öyle kıskandırır ki “Ne yapayım ne edeyim de bu adam böyle kazanmasın!” diye düşünüp durmaya başlar. Öyle ki kendi kazanıp kazanmamasıyla meşgul olmayı bile bırakır, mütemadiyen onun kazanmamasını düşünmekle meşgul olur. Kendini yer bitirir, muvazenesi bozulur, zamanla kendi ticaretini yapamaz hale gelir.

Mü’min Sadece Gıpta Eder

Gıpta hissi, hasetle hemhuduttur. Yani gıpta mahzursuz olsa bile onun sınırı hasede bitişiktir ve gıpta sahasında dolaşmak bir yönüyle şüpheli alanda dolaşmak gibidir. Dolayısıyla gıptanın sınırı tam belirlenemezse o duygu kıskançlığa ve hasede dönüşebilir. Bundan dolayı Kur’ân’ın has talebeleri, hasetle arasında sadece ince bir perde bulunan gıptadan bile uzak durmalıdırlar. Haklarında takdir edilenlere razı olmalı, küçük bir his yanılmasıyla da olsa kaderi tenkit etmemeli, hiç kimseyi kendilerine rakip görmemelidirler.

Bundan dolayıdır ki bizim kültürümüzde bir insanın kendi fazilet ve meziyetlerini sayıp dökmesi ayıp kabul edilmiş, iyilikleri gizli yapma anlayışı gelişmiştir. Mesela sadakalar, başkalarının görmeyeceği ve bilmeyeceği bir şekilde fakirlerin eline ulaşması için götürülüp bazı yerlere bırakılmış, bu düşünceyle her köşeye sadaka taşları yerleştirilmiş; muhtaç kimseleri minnet altında bırakmamaya, onları incitmemeye ve insanları hasede sevk etmemeye azamî gayret gösterilmiştir. Bizim dünyamızda, gizlice iyilik yapıp yardım ettiği fakire bile kendini bildirmeden sırra kadem basan insan çoktur. Kimisi sadakasını ihtiyaç içinde olan birinin geçeceği ya da oturacağı yere koyup oradan uzaklaşmış kimisi uyuyanı uyandırmadan vereceğini vererek, bir başkası, topladıkları yardımları paketler hâlinde kapıların önüne sessizce bırakıp gözlerden kaybolmuş ve ihlas içinde infakta bulunmayı tercih etmiştir. Onlar iç dünyaları itibarıyla riyadan, süm’adan ve insanları minnet altında bırakmaktan son derece uzak durmuşlardır. Onların yürüdüğü yol dinî hayatta, ahirete yatırım yapmada ve Allah rızasını kazanmada yarışma duygusu diyebileceğimiz tenâfüs yoludur.

Hayırda Yarış (Tenâfüs)

Hayır yarışında, gıpta ve hasede açık bir rekabet söz konusu değildir. Çünkü bu yarışta, ortada taksim edilecek bir meta yoktur. Sadece belli kimselerin alacağı bir ödül yoktur. Kimsenin hissesi, bir başkasının hissesinde bir eksilme meydana getirmez.

Hayırda yarışmada, taksim edilen yalnızca yapılacak iştir. Üstad Hazretleri’nin verdiği örnekle ifade edecek olursak diyebiliriz ki hakka hizmet, büyük ve ağır bir defineyi taşımak ve muhafaza etmek gibidir. Ne kadar kuvvetli eller yardıma koşarsa o defineyi omuzunda taşıyanların daha ziyade sevinmeleri ve memnun olmaları icap eder. Yardıma gelen güçlü insanları kıskanmak şöyle dursun, onların kendilerinden daha ziyade olan kuvvetlerini, tesirlerini ve yardımlarını ciddi bir muhabbetle alkışlamaları gerekir. Zira yük tektir. O yükü taşıyacak ne kadar çok ve kuvvetli kimseler olursa o kadar iyidir. Bu, insanı memnun eder. Bunun mükâfatına gelince o manevi bir şey olduğundan herkesin hissesine, başkasının hissesinden kısılmadan intikal eder. Işık gibidir, birinin istifadesi başkasınınkine mâni olmaz. Bu açıdan hasede, çekememezliğe sebep olacak türden bir şey yoktur.

Dolayısıyla Kur’ân’ın has talebeleri asla haset etmez, hasede sınır komşusu olan gıpta alanında da dolaşmaz ama hayırda yarışırlar. Yani her biri diğerini mübarek bir yardımcı olarak görür ve herkes kendi hakkında takdir edilen ve elinden gelen işi tamamlamaya bakar.

Hasetten Kurtulmanın Yolları

Haset gibi tehlikeli bir hastalıktan kurtulmanın en önemli ve en etkili yolu, üç-beş insanla da olsa her gün sürekli sohbet-i cânan meclisleri oluşturarak imanı yenilemektir. Bu tür hastalıklar ancak vicdanda her zaman ter ü taze duyulabilen iman hakikatleriyle tedavi edilebilir. Bu sebeple insan, her gün imana başka bir zaviyeden bakabilmeli, her yeni güne girerken “Allah’ım, dün Seni böyle tanımamıştım. Meğer neleri kaçırmışım. Bugün ise vicdanımda Seni çok daha farklı duyuyor, çok daha farklı tanıyorum.” diyerek yepyeni bir iman ve marifet ufkuna uyanmalıdır. Aynı mülahazalarla haşr u neşr akidesi üzerinde durulmalı, ahiret endişesi ve hesap korkusu tavır ve davranışlarımız üzerinde belirleyici rol oynamalıdır. Ebedî saadet yurdu olan cennete kavuşabilmemiz; kabirden, sırattan, mizandan geçebilmemize bağlıdır. Eğer geçemezsek –hafizanallah– akıbet çok kötü ve çok karanlık demektir. Bu açıdan ahirete iman mevzularını çok iyi bilmemiz ve her gün yeni bir renk, yeni bir desen ve yeni bir şive ile onları ele alarak bir kere daha vicdanlarımızda duymaya çalışmamız gerekir.

İman hakikatleri üzerinde yoğunlaşmak çok önemli olduğu gibi İslâmî esasları milimi milimine, arızasız, kusursuz ve ciddi bir taabbudîlik ruhuyla yerine getirmek de çok önemlidir. Zira Allah’ın emirlerine itaatteki inceliği kavramak, bin aklın bin muhakemesinden çok daha önemlidir. Şeytan muhteşem aklını kullanmış ve kaybetmiştir. Hazreti Âdem (alâ nebiyyinâ ve aleyhisselâm) ise bir zelleye maruz kaldıktan sonra emre itaatteki inceliği kavramış ve yeniden bir kavis çizerek dikey yükselişle meleklerin bile önüne geçmiştir.

Bunun dışında aşağıdaki hususlar da hasetten kurtulma hususunda fayda sağlayabilir:

Hasedin maddî-mânevî zararları üzerinde tefekkür edilebilir.

Cenab-ı Hakk’ın başkalarına verdiği nimetlerin bu dünyaya bakan yönü ile zâil olacağının idrakine varılıp kendi üzerindeki nimetleri bakîleştirmenin yolları araştırılabilir.

Başkalarında görülüp imrenilen nimetlerin elde edilme yollarına bakılabilir. Zira her şeyin kendine göre bir elde edilme yolu vardır.

Başkalarının mazhar olduğu nimetleri araştırıp derinliğine vâkıf olunmamalıdır.

Haset eden, hiç olmazsa bu hissini izhar etmemeye bakmalı, onu içinde bastırmaya çalışmalı ve bu mevzuda kendini zorlamalıdır.

Haset eden kişi eğer bu hastalığından kurtulamıyorsa en azından içindeki haset duygusunun ona emrettiği şeyleri yapmamalı. Hasedini pratiğe dökmemeli, içinde bastırmaya çalışmalı ve bu hususta kendini zorlamalıdır.

6. Kibir

İnsanın kendini büyük görüp Allah’ın diğer kullarını hor ve hakir görmesidir kibir. İçteki bu büyüklük duygusunun dışa vurulup fiiliyata dökülmesine ise tekebbür denir. Kibir ve tekebbür bazen öyle seviyelere ulaşır ki sahibini, insanlığa rehber olmak üzere gönderilen peygamberleri tanımamaya ve daha da ilerisinde Allah’ı inkâr etmeye kadar götürebilir.

Kibre benzeyen bir başka duygu da ucub’dur. Ucub, insanın kendini ve kendi amelini beğenmesi manasına gelir. Öyle ki insan, bu zaaf sebebiyle kendini her zaman üstün görür ve hayatını da bu yanlış mülahazaya göre programlar. İnsan, hayatında çok büyük günah işlememiş, hep hasenat yapmış olabilir. Böyle bir insan, kalbinde kurması gereken dengeyi kuramazsa amelini beğenme bataklığına düşebilir ve amelini beğenme, insanı baş aşağı götürür. Ganiy-yi Mutlak olan Hazreti Allah’ın kimsenin ameline ihtiyacı yoktur.

Bir kimse devamlı kendini anlatma ve kendini beğendirme lüzumunu duyuyorsa o aslında acınacak bir durumda demektir. Evet, her fırsatı kendini anlatmak için değerlendirmeye çalışanlar hem aklen hem ruhen hem de itikadî açıdan noksan ve marazlı zavallılardır.

Kibrin zıttı ve aynı zamanda ilacı tevazudur. Alçakgönüllülük olarak da ifade edilen tevazu, bir kimsenin kendisini başkalarından geride görmesi, yüzü yerde olması, Hak karşısındaki gerçek yerinin şuurunda olup ona göre davranması ve halk arasındaki durumunu da bu anlayış zaviyesinden değerlendirip kendini insanlardan bir insan veya varlığın herhangi bir parçası kabul etmesi demektir.

Bütün hayırların anahtarı tevazu olduğu gibi bütün şerlerin anahtarı da kibirdir. Kibir, farklı bir ifadeyle, Allah’ın yeryüzünde yarattığı aciz ve fakir bir varlık olan insanın, kendisini olduğundan büyük görmesi veya Allah’ın kendisine ihsan ettiği bir kısım kabiliyetleri sahiplenmesi ve kendinden bilmesi demektir. Gerçekte bizim var olmamız, hayata mazhar olmamız, insan olarak yaratılmamız ve bir kısım istidat ve kabiliyetlerle donatılmamız tamamıyla Allah’ın lütfudur. Şeklimiz, rengimiz, cinsiyetimiz, aklımız ve sahip olduğumuz daha başka özelliklerin hiçbiri üzerinde bizim bir etkimiz yoktur. Bunların tamamı bize Allah tarafından ekstradan ve daha bidayette verilen nimetlerdir. Nitekim başka türlü de yaratılabilirdik.

Aslında insanı kibre götürecek nüveler onun mahiyetine Allah tarafından yerleştirilmiştir. Ama Allah’a ve kullarına karşı büyüklük taslasın diye değil; insanlık onur ve vakarına riayet etsin, tavır ve davranışlarıyla diğer canlılar seviyesine düşmesin, eşya ve hadiseler karşısında küçülmesin, dik durması gereken yerde dik dursun, büyüklük göstermesi gereken yerde kerim olsun diye verilmiştir. Bu his insanın ciddiyet, vakar ve ağırbaşlılığının teminatıdır. Ve bu teminat, onun mahiyetine Allah tarafından doğrudan doğruya konmuştur.

Bu donanım insana, bâtılın karşısına dikilip, hak gördüğü davalarda dimdik durması için verilmiştir. Ama doğru yerde kullanılmayıp Rabbin onu yaratmasındaki maksada matuf olarak hayra kanalize edilmezse bu duygu insanı bir canavar hâline getirir. Tarih boyunca kibriyle canavarlaşmış nice Nemrutlar nice Firavunlar çıkmış ve asrımıza kadar da bu tür mütekebbirlerin mevcudiyeti hep devam edegelmiştir. Nemrut, etrafındaki insanları kendine kulluk yaptırtacak kadar kendinden küçük görüyor, Allah’a kul olma izzetinden mahrum bir kısım sefil ruhlar da o kula kullukta bulunuyorlardı. Bir bakıma ona hak vererek ondaki bu duyguyu besliyorlardı.

Firavun ise Kur’ân’ın ifadeleri içinde, büyük kitleleri toplayıp onlara seslenebiliyor ve dahası, küstahça onların rabbi olduğunu iddia edebiliyordu.

فَحَشَرَ فَنَادٰى ۝ فَقَالَ اَنَا رَبُّكُمُ الْاَعْلٰى ۝

O, büyük kitlelere hükmedebildiğini görüp onların çalışmasıyla meydana gelen ümranların gerçek sahibi olduğu zannına kapılınca “Sizi bir araya getirip bir millet yapan, inşa ettiğiniz bu medeniyeti kurduran efendiniz, hatta daha da ötesinde sizin Rab olarak saygı duyacağınız varlık da benim” deme küstahlığına giriyor ve alabildiğine azgınlaşmış bir egonun ne raddeye gelebileceğini fiilen ortaya koyuyordu.

Kibriyle canavarlaşmış aynı tipler, insanlara rehberlik yapmak üzere gönderilmiş ve tamamen hayra programlı insanlar olan peygamberlere başkaldırırken de benzer duygu ve düşüncelerle hareket ediyorlar. Kendileri dururken başka bir insanın topluma muallim olmasını kibirlerine yediremiyor ve “Bizim gibi yiyip-içen, çarşı-pazarda gezen bir insan nasıl olur da bize muallim olarak gönderilir, nasıl olur da lâhut âlemiyle o münasebete geçer, nasıl olur da ilâhî rahmetle o rezonans olabilir?” diyorlardı.

Cahiliyenin mütekebbirleri de Fahr-i Kâinat olan Allah Resûlü’ne karşı aynı sözleri söylemiş, Allah’ın eşref-i mahlûkât olarak yarattığı zatı, Ebû Talib’in Yetimi diyerek kendilerince küçük göstermeye çalışmışlardı. Ne var ki sahip oldukları bu kibir pek çoklarını ebedî hüsrana mahkûm etti.

Herkes kibrinin derecesine göre dünyevi ve uhrevi kayba uğrar. Önemli olan insanın başka birine kulluk yapacak kadar alçalmamasıdır. İnsan başka bir insana kulluk yapacak kadar zelil olmamalı, Allah’a kulluğunda kusur etmemeye bakmalıdır.

Başta Mefhar-i Mevcudat Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) olmak üzere peygamberlerin gönderilmesinin çok mühim gayelerinden bir tanesi de insanı, insanlara kulluktan kurtarıp Allah’a kullukla serfiraz kılmaktır. Eşref-i mahlûkât olarak yaratılan insan, ancak Allah’a kulluğu sayesinde aradığını bulur, gönlüne göre izzetli bir hayat yaşar ve ebedi saadete mazhar olur. Allah’a kulluğu terk ettiğinde bin bir mezellet içinde başkalarına kul olur ve yaratılışından beklenen neticeyi veremez. Bir taraftan heva ve hevesine veya başkalarına kul olarak yaşayıp bir taraftan iç âlemine göre bir izzet ve şerefe sahip olamaz.

Allah’ın En Sevmediği Davranış

İnsandaki kibir, Rabb-i Ecell-i A’la Hazretlerinin en sevmediği huydur. Kur’ân-ı Kerim’de birçok âyet bu hakikati anlatır. Ezcümle:

Kibir ve tekebbürün Allah katında ne derece menfur bir haslet olduğuyla ilgili pek çok hadis-i şerif de vardır. Bunlardan biri şöyledir:

يَطْوِي اللهُ عزَّ وَجَلَّ السَّمَوَاتِ يَوْمَ اْلقِيَامَةِ، ثُمَّ يَأْخُذُهُنَّ بيَدِهِ الْيُمْنى، ثُمَّ يَقوُلُ: أَناَ الْمَلِكُ، أَيْنَ الْجَبَّارُونَ؟ أَيْنَ الْمُتَكَبِّرُونَ. ثُمَّ يَطْوِي الْأَرَضِينَ بِشِمَالِهِ، ثُمَّ يَقوُلُ: أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ الْجَبَّارُونَ؟ أَيْنَ الْمُتَكَبِّرُونَ؟

Bir başka hadiste ise Mefhar-i Mevcudat Efendimiz (sallalâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurur:

إَنَّ اللهَ لاَ يَنْظُرُ إِلَى مَنْ يَجُرُّ إِزَارَهُ بَطَرًا

İnsan, yeryüzünde Allah’ın matmah-ı nazarı, kâinat kitabının fihristidir. Kâinatta kudret ve iradenin işlediği bütün hakikatleri bir öz, bir hülasa hâlinde ifade buyuran bir risaleciktir. Allah onu, kâinata bir ayna olarak ve O’nu (celle celâluhu) göstersin diye yaratmıştır. Binaenaleyh Allah, en küçük varlıklardan en büyük sistemlere kadar kâinata baktığı gibi insana da nazar eder. İnsanı hem ahsen-i takvimle donattığı hem de en mükerrem kıldığı için ona Rahmaniyet ve Rahimiyetiyle bakar. Kendini büyük gören, büyük göstermeye çalışan ve çalım satan insan hem Cenab-ı Hakk’ın Rahmaniyet ve Rahimiyet nazarından mahrum kalır hem de ahsen-i takvim sırrına mazhar olma özelliğini kaybeder. A’lâ-ı illiyyine namzet olan bu özel varlık, kendini küçük görüp tevazu kanatlarını yerlere indirdiği nispette semalara doğru ser çekecek, mananın derinliklerine doğru kök salacaktır. Kendisini büyük gördüğü nispette ise küçülecektir.

Allah’la Münasebette Derinleşme

Fahr-i Kâinat Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), bu manayı kemal noktasında temsil eder. Sahih bir beyanlarında buyururlar ki:

Kibrin Zararları

Kibir, bir kere insanın mahiyetini çepeçevre sardı mı kalble iman arasında öyle bir perde oluşturur ki kişinin iman etmesine ve şayet mü’minse imanda devamına mâni olabilir. Böyle bir sûiakıbetten Allah muhafaza buyursun. Nitekim bir ayet-i celilede bu hakikat pek açık olarak ifade buyurulmuştur:

كَذٰلِكَ يَطْبَعُ اللهُ عَلٰى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ

Zamandan ve mekândan münezzeh olan Allah celle celâluhû, insan kalbinde tecellileriyle bilinir. İnsan, kalbini kibre kaptırınca veya kalbine başkası taht kurup oturunca Mevlâ-i Müteâl artık orada kenzen bilinmeyecek ve onca âyat-ı beyyinât o insan için bir şey ifade etmeyecektir.

Kibir en başta imana girme hususunda inhiraf ettirici ve saptırıcı bir hastalıktır. İman ettikten sonra da imanda ilerlemeye mâni bir virüstür. Kibirle iman aynı yerde bulunamaz. Kibirli kimselerden şimdiye kadar bir Hak dostu çıkmamıştır. İman sahibi de olsa kibirli bir insan terakki edemez ve gururunun kurbanı olur.

Haddizatında hiç kimse büyük değildir. İnsan, başlangıcı itibarıyla bir damla sudan yaratılmıştır. Sonu itibarıyla ise içinde kurtların cirit attığı bir kemik yığınıdır. Bu iki necaset arasında, Cenab-ı Hak’tan gelen tecellilere mâkes olunca ahsen-i takvim sırrına mazhar olur. Şayet onda izafi bir büyüklük varsa ancak Allah’a intisabın ve O’nunla irtibatın kuvveti ölçüsünde olur.

İçindeki büyüklük duygusunu atamayan, iman dairesi içinde değilse o daireye girme bahtiyarlığına eremez. Nitekim münafıkların lideri Abdullah İbn Übey İbn Selûl mü’min olamamıştı. O, Ehl-i Kitap’la oturup-kalkan, Tevrat ve İncil’i bilen zeki bir insandı. Bütün bu özelliklerinden dolayı Medine’ye emir olmayı bekliyordu. Tam o esnada, Medine-i Münevvere ufuklarını güneş aydınlatmış, bu ateş böceğinin ümitleri de suya düşmüştü. Abdullah İbn Übeyy’in hazımsızlık problemi böyle başladı. O, hayatının sonuna kadar da içindeki kibri yenemeyecek ve Allah Resûlü’ne karşı içten içe hep düşmanlık besleyecek, her fırsatını bulduğunda içindekini dışa vurmaktan da geri durmayacaktı. Böylece kibir ve hazımsızlığı onun iman dairesine girmesine mani olacak ve imandan yoksun olarak bu dünyadan ayrılacaktı.

Kibrin Sebepleri

Hakikatte eşya ve hadiseler insana kamet ü kıymetini gösterdiği, yegâne büyüklüğün Allah’a ait olduğunu söylediği, O’nun karşısında her şeyin küçük olduğunu, insanın da bu hükmün dışında kalmadığını ortaya koyduğu hâlde insanlar, ilimlerine, servetlerine, maddi-manevi makamlarına, fizikî durumlarına bakarak kibir hastalığına yakalanırlar. Halbuki bütün bunları veren Allah’tır. İnsanda bir kemal varsa Allah’tandır. Kendi zatı itibarıyla insanın sahip olduğu hiçbir şey yoktur. Eğer bize “Allah’a ait olan şeyleri bir kenara koyarak bir tekmil verin.” deseler, herhâlde ortada bize ait bir şey kalmayacaktır. Bu açıdan bize düşen, her zaman mahviyet, tevazu ve hacâletle iki büklüm hâlde Rabbimiz’in huzurunda el pençe divan durmaktır.

Bir âyet-i kerimede şöyle buyrulur:

فَلْيَنْظُرِ الْاِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ ۝ خُلِقَ مِنْ مَٓاءٍ دَافِقٍ ۝ ۝ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَٓائِبِ ۝

Benzer manada bir âyet-i kerime ise şöyledir:

أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ

Yaratılışı böyle basit bir suya dayanan bir canlının kibirlenmeye hakkı var mıdır? Asla! Başlangıcı böyle olduğu gibi sonu da böyledir. Vefat ettikten sonra toprağa konur da çürür gider ve toprağa karışır. Vefat eder etmez hayatta en çok sevdiği insanlar, onu mezara koyar ve bir daha da açıp bakmazlar. Mahiyeti itibarıyla insan budur ve hayatta neye sahip olursa olsun kibir ve gurura hakkı yoktur.

İnsan biraz tefekkür etse sahip olduğu her şeyin kendisinde emanet olarak bulunduğunu anlayacaktır. Sahip olduğu güç ve kuvvet zamanla gider ve birileri koltuğuna girmeden hareket edemeyecek hâle gelir. Bir vakit sağa-sola koşturup dururken zamanla zaruri ihtiyaçlarını bile karşılayamayacak duruma düşer. Allah dilemezse yemek yemek için elini ağzına bile götüremez. “Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh” fehvasınca bütün havl ve kuvvet Allah’a aittir. İnsana verilen güç ve kuvvet bir emanettir ki emanet şeylerle kibirlenip böbürlenmeye kimsenin hakkı olamaz.

اَنَا اَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَاَعَزُّ نَفَرًا

Kur’ân, bunların akıbetlerini (sonlarını) haber verir ve sahip oldukları her şeyi bir anda ellerinden yitirdiklerini ifade eder.

İşte insanı böbürlenmeye sevk eden dünyaya ait bu şeyler hep gelip geçicidir, insana emaneten verilmiştir ve insan bir süre kullandıktan sonra hepsini dünyada bırakıp hesabını vermek üzere ahirete gidecektir. Ahirette geçer akçe ise ancak tevazu ile kendini bir dağıtım memuru görerek Allah yolunda harcadıkları olacaktır.

اَلْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلاً

Ne Kibre Kapılmalı Ne Zillet Göstermeli

Mü’min, muvazeneli bir hayat yaşamak zorundadır. Bir taraftan Allah’ın ihsan ettiği nimetlerle gururlanıp kibirlenmekten kaçınmalı diğer taraftan da aşağılık duygusuna kapılarak zillet hâline düşmekten geri durmalıdır. Bunlar arasında dengeyi bulmalıdır zira her iki uç da hastalıklı bir ruh hâline işaret eder. Sırat-ı müstakimi yakalayan bir mü’min, Rabbine karşı yüzü yerde, ehl-i imana karşı alabildiğine mütevazıdır. Diğer yandan imansızlık ve küfür cereyanları karşısında, zulme ve zalime karşı ve insanlık onurunu koruması gereken yerlerde de yüce dağlar kadar sarsılmaz, başı bulutlar kadar yüksektir. Bir tarafta kibir ve gurur, öbür tarafta zillet ve sefalet, bu ikisinin ortasında ise Resûl-i Ekrem’in vaz’ettiği orta yol vardır.

Kibir ve Gururun İlacı

İnsan her zaman gurur ve kibir fırtınalarına karşı duyarlı olmalı ve devamlı bir murâkabe ve muhasebe ile nefsini ezmesini bilmelidir. Zannediyorum bunun en kestirme yolu da mazhar olunan bütün iyiliklerin Allah’tan geldiğini kabul, tasdik, itiraf ve ilan etmektir. Yoksa gurur, kibir ve kendini beğenme gibi hastalıklar bünyeye yerleşir ve bir daha da onları yerleştikleri yerden söküp atmak mümkün olmayabilir. Mesela ben şöyle düşünmeliyim: “Nice akıllı kimseler görüyorum ki bunlar Eflatun kadar zeki, Sokrates kadar sistemci, Bergson kadar iç aydınlığına sahip, Paskal kadar aşk ve vecd insanı... benim ne liyakatim vardı ki Cenab-ı Hak onları değil de beni Müslüman kıldı? Evvelde Allah’a ne takdim etmiştim ki karşılığında Cenab-ı Hak bana iman nimetini verdi? Hiçbir liyakat izhar etmediğim hâlde Cenab-ı Hak beni insanlara bir şey anlatma mevkiine yükseltti?”

Üstad Bediüzzaman’ın da dediği gibi, sen kendini bir kuru üzüm çubuğu bilmelisin. Nasıl ki o şerbet tulumbacıkları olan üzümler kuru bir üzüm çubuğundan beslenirler ve üzüm çubuğu o üzümlere bakıp da gururlanmaz, bunları ben taktım diyemez. Çünkü kuru bir üzüm çubuğu bu üzüm salkımına medar olamaz. Öyle de hiç ender hiç olan nefsin, kendisine takılan meziyetlerle fahirlenmeye ve kendisini beğenmeye hakkı yoktur. İnsanın “Liyakatim vardı da benimle gösterildi.” demeye de hakkı yoktur. Belki şöyle demelidir: “Çok fazla liyakatliler vardı. Benim de sadece ihtiyacım vardı. Aczim ve fakrım bir dua hâlinde Rabbime yükseldi. O, bu dua ve ilticayı aczimin ve fakrımın ifadesi olarak kabul buyurdu da emsalim içinde liyakatim olmadığı hâlde beni de ehl-i secde kıldı.” O, böyle diyerek nefsini hor görmeli, gururunu kırmalı ve ucbe düşmemek için elinden geleni yapmalıdır.

Basit insanlarda aşağılık kompleksi olur. Zaten büyüklenme de bunun bir tezahürüdür. İnanan insanlarda bu olmamalıdır. Bunca ilâhî lütuflarla serfiraz olan mü’minde niçin böyle bir kompleks olsun ki? Öncelikle o, kendini idrak edebilecek seviyede bir insandır. İkincisi, iman gibi bir cevhere sahiptir. Üçüncüsü, –şayet öyle kudsi bir dairenin içinde bulunuyorsa– iman ve Kur’ân hizmetinde kendine düşen bir misyonu vardır. Bütün bu meziyetlerle taltif edilmiş bir insanda aşağılık duygusu olamayacağı için kibir, gurur ve kendini beğenmişlik gibi kötü duygular da olmaz ve olmamalıdır.

7. Başkalarını Hakir Görme ve Ayıplama

Biz tam olarak hikmetini bilemeyiz. Allah bazılarına burada bazılarına da ötede çektirir. Eğer ne bu dünyada ne de ahirette böyle bir mahcubiyet yaşamak istemiyorsak, başta mü’minler olmak üzere, bütün insanlar hakkında dilimize hâkim olmalı, hatta onlar hakkındaki düşüncelerimizi de gözden geçirmeliyiz.

Vakayı rapor etmemiz gereken yerlerde bile çok dikkatli olmalıyız. Çerçeveyi aşmamalı, sınırları ihlal etmemeliyiz. Garazsız, ivazsız olmalıyız. Herhangi bir meseleyi müzakereye açarken öyle temkinli konuşmalıyız ki hiç kimse bizim sözlerimizden zarar görmesin, incinmesin. Yoksa “Falan şöyle yaptı, filan böyle yaptı. Bu yüzden başımıza şunlar geldi!” diyerek söze başlar ve sürekli atf-ı cürümlerle, suizanlarla müzakereyi sürdürürsek çok can yakar, kul hakkına girer ve öteye de altından kalkılmaz günahlarla gideriz.

Öte yandan, Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), yukarıda geçen hadislerinde, işlemiş olduğu günahtan dolayı bir mü’mini ayıplayan kimsenin aynı ayıbı işlemekle cezalandırılacağını ifade buyurmuştur. Hâl böyle iken insanları yapmadıkları hata ve günahlardan ötürü ayıplayan insanların durumu nasıl olacaktır? Hiç şüphesiz temiz insanları yalan ve iftiralarla karalama, komplo ve tuzaklarla onların itibarlarına kastetme ve suçlu gösterme gibi fiiller Allah katında çok daha büyük birer günahtır. Hele söz konusu olan bir şahıstan ziyade bir grup ise atılan çamur ve ziftlerle büyük bir cephe karalanmaya çalışılıyor ve onların itibarlarıyla oynanıyorsa bu günahı işleyenlerin iflah olmaları hemen hemen mümkün değildir. Söz konusu heyetin her bir ferdi hakkını helal etmedikçe bunu yapanların günahlarından arınmalarının da imkânı yoktur. Dolayısıyla küfre ve nifaka ait bu tür ayak oyunlarını hakiki bir mü’minin yapacağına ihtimal verilemez.

Mü’min Güvenilir İnsandır

Evet, mü’min, kendi itibar ve şerefini koruma noktasında ne kadar hassas ise başkaları hakkında da aynı hassasiyeti belki daha fazlasını göstermek zorundadır. O, eliyle de diliyle de hiç kimseye zarar vermemeli hatta zihnini bile kirli düşüncelerden temizleyerek başkaları hakkında hüsnüzanda bulunmayı bir fıtrat hâline getirmelidir. Esasen mü’min, kelime manası itibarıyla da herkesin kendisinden emin olduğu güvenilir insan demektir. Hakiki bir mü’min, çevresine öyle bir güven telkin eder ki hiç kimse ondan zarar göreceği endişesine kapılmaz. Onun karşısında muhakkak veya mevhum bir panikleme yaşamaz, ona sırtını döndüğü zaman hançerlenmekten korkmaz. Hatta kendisi bir kötülük yapsa bile aynı kötülüğü ondan görmeyeceğini bilir. Zira mü’minin asla aşamayacağı sınırları ve kesinlikle ihlâl edemeyeceği prensipleri vardır.

Bazı tavır ve davranışların karakter hâline gelmesi çok önemlidir. İnsan olarak herkesin yaratılıştan gelen bir karakteri olduğu gibi bir de sonradan kazanılan özellikleri vardır ve bunlar da insanî karakterin şekillenmesinde önemli yer tutar. İslâm’ın ortaya koyduğu prensiplerin hayata taşınmasıyla karakteri yoğrulmuş bir insan, güzel ahlakın gerektirdiği davranışları hiç zorlanmadan yerine getirebilir.

Eğer bir insan İslâmî potada yoğrulmuş ve İslâmî ahlakla ahlaklanmışsa o, saldırgan ve mütecaviz bir kısım kimselerin düşmanca tavırları karşısında bile karakterinden taviz vermez, onlara aynıyla mukabelede bulunmaz. Basit insanların seviyesine –daha doğrusu seviyesizliğine– inmeye tenezzül etmez. Fakat güzel ahlakı tabiatı hâline getirememişse işte o zaman bazı konularda biraz zorlanır ve her zaman aynı kararlılığı gösteremez. Herkese karşı civanmertçe davransa bile azıcık damarına basıldığında feveran edebilir. Vereceği tepkilerde, insanlarla muamelelerinde yer yer acemilik eder, yapacağı işleri eline yüzüne bulaştırır. Bu açıdan, başta kendimizi biraz zorlayarak bile olsa sürekli pratik yaparak İslâmî ahlakı huy hâline getirmeye çalışmamız çok önemlidir.

Hiç Kimseyi Hakir Görme!

Aynı zamanda bir mü’min, sürçen veya düşen biri için, “Bir tekme de ben vurayım.” diyemez. Onun hakkında ta’n u teşnide bulunamaz. Ayıplarını dile dolayamaz, şiirleştiremez, destanlaştıramaz. Onları başkalarının yanında konuşmak suretiyle söz konusu şahsı utandıramaz. Hele yapılan hata ve yanlışları abartarak sağda solda ifşa etmek kesinlikle mü’mince bir davranış değildir. İnanmış bir ruha düşen, bütün insanların haysiyet, şeref ve onurlarını kendi şerefi gibi aziz bilip korumaktır. Başkalarının hata ve günahları karşısında mü’mine düşen vazife, böyle insanların hâlinden ibret almak, elinden geliyorsa onlara yardımcı olmak ve onları o durumlarından kurtarması ve kendisini de aynı duruma düşürmemesi için Allah’a dua dua yalvarmaktır.

Başkalarının bizi utandırması ve incitmesi de bu konuda bir mazeret olamaz. Bize hor baksalar da biz hiç kimseye hor bakamayız. Bizi utandırsalar da biz kimseyi utandıramayız. Bizi incitseler de kimseyi incitemeyiz. Zira insanları incitme, kırma bir kaymadır. Başkalarının sizi incitmesi onlar hesabına bir kaymadır. Eğer onlara aynıyla mukabelede bulunacak olursanız bir kayma da siz yaşamış olursunuz. Şayet siz sövmenin, incitmenin, kaba tavır ve davranışların yanlış olduğunu düşünüyorsanız aynı yanlışı siz de irtikâp etmemelisiniz. Ayrıca başkalarının haksız yere vurmasına, ayıplamasına, karalamasına sabretmenin günahlarınız için kefaret olacağını da unutmamalısınız.

Hataları Giderme Yolu

İnsanları kötülükten alıkoymaya çalışma ve onları iyilik yapmaya teşvik etme, her bir mü’minin temel vasıflarından biridir. Fakat bu vazife yerine getirilirken takip edilmesi gereken usul, üslup ve sistem çok önemlidir. Böyle bir faaliyet insanları kırarak, mahcup ederek, onların yüzünü yere baktırarak yapılamaz. Hele yalan, iftira ve karalama gibi İslâm’ın kesin olarak reddettiği bir kısım fiillerin de işin içine girdiği bir yerde problemlerin önlenmesi bir tarafa onlar daha da büyütülmüş olacaktır. Burada asıl olan, muhatapları maruf olduğu ifade edilen fiillerin güzel, münker olduğu söylenen fiillerin ise kötü ve çirkin olduğuna inandırmaktır. Yani insanları, söz konusu fiillerin iyiliği veya kötülüğü konusunda ikna ederek onların kendilerini buna göre yeniden ayarlamasını sağlamaktır. Yoksa muhatabın durumunu dikkate almadan, doğru üslubu belirleyemeden, hangi yöntemin takip edilmesi gerektiğini düşünmeden “Ben söylerim, anlatırım, gerisine karışmam.” şeklindeki bir yaklaşımın emr-i bi’l-ma’ruf ve nehy-i ani’l-münkerle bir alâkası yoktur.

Öte yandan Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) ekseriyet itibarıyla, sahabeden herhangi birinin bir kusuru olduğunda bunu onun yüzüne vurmamış; konuyla ilgili umuma konuşarak söz konusu şahsın kendi hissesine düşen dersi oradan almasını sağlamıştır. Böylece hiç kimse rencide olmadan, yaralanmadan, küskünlüğe girmeden, hiç kimsenin onuru kırılmadan ve işin içine kin ve öfke karıştırılmadan problemler halledilmiştir.

Önde olan ve sorumluluk üstlenen kişilerin, beraber olduğu insanları tanıması ve onların hatalarını erken tespit edip muâlecede bulunması çok önemlidir. Bu, vazife ve sorumluluğun önemli bir yanıdır. Diğer yanı ise herkese insanca davranma, elden geldiğince hiç kimseyi rencide etmeme ve kötülükleri en güzel şekilde ve en uygun üslupla savmaya çalışmadır. Ümmet-i Muhammed’in bir ferdi olan mü’min, kötülükleri savarken de kendi karakterine uygun hareket etmeli ve peygamberinin yoluna bağlı kalmalıdır.

8. Başkalarıyla Alay Etme

İslâm, haksız yere insanları rencide eden söz ve hareketleri kul hakkını çiğneme kabul etmiştir. İster söz ister tavır ve davranış ister işaret ve yazı hangi yolla olursa olsun insanların kusur ve noksanlarını dile dolayıp onları küçük düşürmeyi haram kılmıştır. Başkalarının onur ve haysiyetine dokunan gıybet, dedikodu ve iftirayı yasakladığı gibi, insanlarla alay etmeyi, başkalarını tahkir etmek maksadıyla yapılan fiilî ve sözlü şakaları da yasaklamıştır.

Hümeze Sûresi, mal-mülk sahibi olmayı her şey sayarak imkanlarının bolluğundan dolayı gurura ve kibre kapılan, sonra da kendini iyice büyük görmeye başlayarak diğer insanlara tepeden bakıp onları alaya alan kimseleri ve onları bekleyen ateşin dehşetini anlatır.

İnsanlarla istihza etmek mü’minin işi değildir. Bu sevimsiz tavır imanla bağdaşmaz. Kur’ân-ı Kerim, –mecaz ifade eden birkaç âyet hariç– istihza etmeyi hep kâfir, zalim ve münafıklara nispet eder. Pek çok âyet-i kerime, Allah ve peygamber kabul etmez kimseleri anlatırken onların peygamberlerle, iman esaslarıyla ve mü’minlerle alay etmelerinden bahseder. Burada örnek olarak iki ayet-i kerimeye bakabiliriz:

Müminler Vakarla Geçip Giderler

Pek çok ayet-i kerimede görülebileceği gibi Kur’ân, istihza edip alaya almayı, inanmayanların sıfatı olarak kaydediyor. Aslında onlar asıl alaya alınacak durumda bulunanın kim olduğunu ahirette tam manasıyla görecek ve kendilerine bin lanet edeceklerdir. Öyle ise şu kısacık dünyada onlara mukabele-i bi’l-misil yapmanın hiçbir yararı olmadığı gibi zararı pek çoktur. Onun için mü’minler, onların davranışlarına onlar gibi karşılık vermemelidirler.

9. Zulüm

Zulüm, haddini aşma ve başkasının hakkına tecavüz etme demektir. Aşılan sınır ve girilen hak, Allah’a da ait olabilir kullarına da. Her ne kadar biz dilimizde zulmü daha çok kul haklarıyla ilgili olarak kullansak ve zulüm denince aklımıza ilk olarak mahlukata karşı işlenen suçlar gelse de Allah’ın hukukunu çiğneme diyebileceğimiz inançsızlık ve O’na karşı işlenen günahlar da Kur’ân’ın ifadelerinde zulüm kapsamına dahildir.

Allah’a ait hukuka saldırı ve onlarda yapılan kusur derece derece olduğu gibi mahlukatın hukukunun çiğnenmesi de derece derecedir. Allah haklarıyla ilgili olarak zulmün en büyüğü küfürdür, Allah tanımamaktır. Ondan sonra da büyüklüğüne göre diğer günahlar gelir.

Aynı şekilde kul hakları ve onlara karşı işlenen zulüm de tek seviyede değerlendirilmez. Durduk yere bir karıncayı öldürdüğünüz zaman zulüm işlemiş olursunuz zira kimse sebepsiz yere bir canlının yaşam hakkını elinden alamaz. Eğer haksız fiilinizin konusu bir insan ise elbette o zaman işlediğiniz zulüm daha da büyük olacaktır. Bir topluluğa yapılan zulüm ise tek tek fertlere yapılan zulümden daha büyük ve daha korkunçtur.

Zulüm, Kur’ân-ı Kerim’de çok geniş olarak ele alınmıştır. Kâfir ve münafıkların yaptıkları haksızlık ve taşkınlıkları ifade için kullanıldığı gibi bir kısım Müslümanların yaptıkları yanlışlıklar için de kullanılmıştır. Nitekim bir âyet-i kerimede şöyle buyurulur:

اَلَّذِينَ اٰمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُۤوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولٰۤئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ

Allah’ın yasaklarını çiğneme, emirlerine karşı lakayt kalma, insanları dinî vazifelerini yerine getirmekten alıkoyma, fitne ve fesada sebebiyet verme birer zulüm olduğu gibi hak ve hakikati görmezden gelme, düşmanlık ve çekememezlik duygularıyla insanlarla uğraşma, hak, hukuk adalet tanımama, halkın hukukuna tecavüz etme, idarenin başına geçtiğinde insanların sırtından geçinmeyi bir hak olarak görme ve milletin malını gasp etme gibi fiiller de zulüm kategorisi içinde yer alır.

Bu noktada gözden kaçırılmaması gereken önemli bir husus, zulmün sadece apaçık haksızlık ve taşkınlıklar olarak anlaşılmaması gerektiğidir. Bilinmelidir ki herhangi bir mevkide bulunan bir idarecinin kendi yakınlarını, taraftarlarını, kendisi gibi düşünen insanları kayırması, kollaması zulüm olduğu gibi milletin arpa kadar malını haksızca yemesi de bir zulümdür.

Zalimlere Meyletmeyin

Ayet-i kerimedeki bu ifade tarzı, “Zulmetmeyin!” demekten daha öte bir üsluptur. Zulmedenlere yaklaşmanın, onlara dayanmanın bile yasaklandığı yerde zulmün bizatihi kendisini irtikap etmenin evleviyetle (öncelikle) yasak ve çirkin bir şey olduğu aşikardır. Yapılan zulmü görmezlikten gelerek zalimlerle beraber oturup kalkma, onlara imrenme, onların yerinde olmayı isteme hatta bir maslahat olmaksızın onların deyip ettiklerine kulak verme de “Meyletmeyin!” yasağına dâhildir. Nitekim En’âm Sûre-i Celîlesi’nde

وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِۤي اٰيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ

Bir başka âyette ise böyle bir tavır sergilenmediği takdirde o şenî işi yapanlardan farkımızın kalmayacağı ifade edilir:

إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلاَ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ

Cenab-ı Hak bir taraftan Müslümanlara istikameti hedef gösterip onları taşkınlığa düşmekten menederken diğer yandan da zulüm ve haksızlığa meyletmeyi yasaklamıştır. Aslında niyetinde, yaşayışında, söz, tavır ve davranışlarında hep istikametin temsilcisi olan biri, zulüm ve haksızlığa da başkaldıracaktır. Nitekim her çeşidiyle zulümden uzak durup istikamet üzere bulunmanın mükâfatını anlatan bir âyet-i kerimede de şöyle buyurulmaktadır:

إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَۤائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ

Zulümle Pâyidâr Olunmaz

Zulüm ile şimdiye kadar kimse pâyidâr olmamıştır, olmuş gibi görünenlerin de yaptıkları yanına kalmamıştır. Atalarımız ne hoş söyler: “Zulm ile âbâd olanın âhiri berbâd olur.” Aslında böyle birinin evvelinin de âhirinin de berbâd olduğu açıktır. Zira zulmün bazen küfrün önünde bir günah hâline geldiği de olur ki işte o zaman gayretullah’a dokunur ve zulmeden de hemen bulacağını bulur. Doğrusu insan, küfre karşı mesafeli bulunduğu kadar zulümden de uzak durmalıdır çünkü Allah nezdinde mazlumun âhı bir duadır ve bu duanın kabulü de ilâhî adaletin muktezasıdır.

10. Anne-Baba Hakkını Gözetmeme

Âyet ve hadislerde anne-baba hukuku üzerinde ısrarla durulmuş ve onların haklarının gözetilmesinin üzerinde çok tahşidat yapılmıştır. İnsan tabiatında başkalarıyla alakadar olma ve onların ihtiyaçlarını görme isteği sınırlıdır. Dolayısıyla insanda cibillî olarak kendisini anne-babasına adama iştiyakı da mahduttur. Her insan mutlaka anne-babasına karşı belli ölçüde bir alâka duyar ama anne-babasını görüp gözetmesi biraz iradesini ortaya koymasına bağlıdır. Halbuki onların evlatlarına olan şefkati, evlatları için kurban olmayı dahi sıradan bir iş hâline getirir. İnsan kendini ebeveyninin hoşnutluğunu kazanmaya vakfetse, onların memnuniyetini Hakk’ın rızasına vesile bilerek onlara hizmette hiç kusur etmese, sürekli onların gözlerinin içine baksa ve onları asla incitmese, hatta bir manolya gibi buruşup solmalarından korkarak onlara dokunurken bile dikkatli davransa çok görülmez çünkü anne ve babanın bütün bu güzel muamelelere hakkı vardır. Bundan dolayı da Kur’ân ve Sünnet, iradenin hakkının verilmesi icap eden böyle önemli bir mesele üzerinde ısrarla durmakta ve tergîb ü terhîbler (teşvik ve tehditler/uyarılar) sıralamaktadır.

Git Anne-Babana Hizmet Et!

Hizmet Mazeret Olamaz

Bu temel kaideler zaviyesinden meseleye bakacak olursak anne-babanın hukukunu gözetme hususunda hiçbir mazeretin geçerli olmadığını görürüz. Her evlat anne ve babasına karşı vazifelerini eksiksiz eda etmek mecburiyetindedir. Dine hizmet idealinden kaynaklanan bir kısım zaruretler bazılarımızı bazı yerlere bağlayabilir, ailemizden ve vatanımızdan uzak diyarlarda yaşama ile karşı karşıya bırakabilir. Fakat ne ile karşılaşırsak karşılaşalım, nerede yaşarsak yaşayalım, bunlar sıla-i rahim vazifemizi, özellikle de anne-babamızın hukukunu zayi etmemize, onları ihmal etmemize mazeret sayılamaz. “Dine hizmet adına koşuyorum, öyleyse onların hukukunu gözetmesem de olur” mülahazası bir aldanmadan ibarettir. Dahası, anne-babaya bir başka kardeşin ya da akrabanın bakıyor olması da diğer çocukları mesuliyetten kurtarmaz ve onların diğerleri üzerindeki hakları devam eder.

Bu açıdan, hizmet mülahazası ve hicret düşüncesi çok önemli olsa da anne-babayı ihmal etmeye sebep olmamalıdır. Sevgi erleri engin bir şefkatle bütün insanlığın saadeti adına diyar diyar dolaşırken kendi anne-babalarını, aile fertlerini ve akrabalarını da unutmamalıdırlar. Belki iki vazifenin de hakkını beraberce verebilecekleri hizmet zeminleri ve imkânları oluşturmaya çalışmalıdırlar.

Keşke şartlarınızı zorlasanız ve anne-babalarınızı yanınıza alsanız. Kaldığınız evlerin mimarisini bile bu gayeye matuf olarak planlayıp anne-baba ya da nine-dede için yarı beraber yarı müstakil haneler hazırlayarak onlara istedikleri zaman kendilerini dinleme, dilediklerinde de torunlarını sevme fırsatı tanısanız. Şayet buna muvaffak olabilecek imkânlara sahip değilseniz hiç olmazsa belli bir zaman takdir ederek onları devamlı ziyaret etseniz, ellerini öpüp gönüllerini alsanız; birkaç gün yanlarında kalarak hâl hatırlarını sorsanız, bazı işlerini görseniz, ihtiyaçlarını giderseniz. Onlara gerçekten değer verseniz, hürmet gösterseniz ve tecrübelerinden, bilgi ve becerilerinden istifade etseniz. Yine imkân bulabilirseniz, onları kısa süreliğine de olsa ara sıra kendi evinizde misafir etseniz; hizmet ettiğiniz beldeyi, arkadaş çevrenizi ve hayat tarzınızı onlara gösterip gönüllerine itmi’nan salsanız.

Bunların hiçbirini yapamıyorsanız içinde yaşadığınız çağın iletişim ve haberleşme imkânlarını kullansanız. Sık sık telefon etseniz, görüntülü telefonlarla, internet aracılığıyla onlarla görüşseniz. Siz onların güzel yüzlerini görseniz, doysanız; onlar da sizi mimiklerinizde bile seyretseler, hasret giderseler. İster yanınızda kalsınlar ister misafir olarak gelsinler isterse de teknoloji vasıtasıyla sizinle görüşsünler, bütün bu görüşüp konuşmaları, yapılan hizmetlerin büyüklüğünü ve güzelliğini anlatma yolunda birer fırsat olarak değerlendirseniz. Gayesiz ve başıboş olmadığınıza inanmalarını sağlasanız. Vazifenizin mahiyetini ve keyfiyetini anlatarak vesile oldukları için onların hasenât defterlerine de pek çok sevap yazılacağına, buradaki hasret ve hicrana bedel ötede ebedî vuslatı kazanacaklarına onları inandırıp yüzlerini güldürseniz. Bütün bunları yapmak mümkündür ve siz de pekâlâ yapabilirsiniz.

Ebedî Hüsran İhtimali

Pek çok değer ölçüsünün unutulduğu, ailevî ve içtimai esasların yerle bir olduğu zamanımızda, anne-baba hakkı da bu umumi yozlaşmadan nasibini almıştır. İnsanın en başta hürmet etmesi gereken iki kudsî varlık, bugünün şımarık nesilleri tarafından maalesef birer yük gibi kabul edilir oldu. Aslında, daha küçük birer canlı hâlinde var olmaya başladıkları günden itibaren hep anne-babanın omuzlarında dolaşan, kucaklarında gelişip büyüyen çocuklardı. Fakat anne-babanın derin şefkati, yavrularını mukaddes birer emanet olarak görmelerini sağlıyordu. Onların hayat boyu devam eden fedakârlıkları karşısında çocukların da onlara sevgi ve hürmetle muamele etmeleri hem bir insanlık borcu hem de bir vazifeydi. Her insan, kendi ebeveyninin kadrini bilmeli ve onları Hakk’ın rahmetine ulaşmaya vesile saymalıydı. Heyhat ki günümüzde sadece Allah’a karşı saygısız olanlar arasında değil, O’nu sevdiğini iddia edenlerin içinde bile anne ve babalarının varlıklarını yük olarak gören, yaşamalarına karşı bıkkınlık gösteren ve sürekli saygısızlıkta bulunan insan bozması canavarlar türedi.

Ne acıdır ki artık anne-babalar yalnızlığa ve kimsesizliğe mahkûm yaşıyorlar. Biraz yaşlanıp elden ayaktan düşünce kendilerini düşkünler evinde buluyorlar. Önceleri “darülaceze” denilen, şimdilerde biraz kibarlaştırılarak huzur evi adı verilen bu hicran yurtlarıyla teselli olmaya, senede bir gün kendilerine uzatılacak çiçeklerle avunmaya çalışıyorlar.

Oysa insan, çocuklarını bağrına basamadığı, torunlarını kucağına alamadığı, ne ihtimamla büyüttüğü ciğerparelerini sevemediği ve onlara bakıp bakıp “Yavrularım!” diyemediği bir yerde nasıl huzurlu olur ki? Kendisine sevgi ve hürmetle nazar eden yakınlarının bulunmadığı, onun için bir tencerenin kaynamadığı ve çoğu zaman arayıp soranının olmadığı bir mekânda mutluluğu nasıl bulur ki? Biz kendi kafamızda mevhum bir huzur tasarlamışız; o talihsizler yuvasına huzur evi demekle onun sakinlerinin de gerçekten huzurlu olacaklarını sanmışız. Allah’tan ki bu müesseseler ve oralarda bazı samimi gönüller var da yaşlılarımızı bütün bütün sokağa terk etmiyoruz. Kendileri gibi muhtaç kimselerin arasına atıp bıraksak bile hiç olmazsa bir rahat yatak, bir sıcak çorba imkânı sağlıyoruz. Akabinde, onların da bizim var olduğunu vehmettiğimiz huzuru duymaları için zorlayıp duruyoruz. “Daha ne olsun ne güzel yiyip içip yatıyorlar.” der gibi bir tavır takınıyoruz.

Hâlbuki insan, hayvanlar gibi yiyip içen, sonra da yan gelip yatan ve bu şekilde saadete eren bir mahlûk değildir. İnsan, çevresine alâka duyan, tabiata açık bir fıtratı bulunan, evlat ve torunlarıyla, hatta torunlarının torunlarıyla münasebeti olan ve ancak tabiatından kaynaklanan bu alâka ve münasebetlerin gerekleri yerine getirildiği zaman huzur bulan bir varlıktır. Bir tüketim mevsimi hâlini alan hususi zaman dilimlerinde dostlar alış-verişte görsün kabilinden sözde arayıp sormalar ve suni tavırlar mutlu etmez insanı. Senede bir eline tutuşturulan bir demet çiçek sadece onun gönlündeki hasret ateşini alevlendirmeye yarar, dindirmez hicranını. O, alâkaya, sevgiye ve içten bir tebessüme muhtaçtır; yalnızca yeme, içme ve sıcak döşekte uyuma karşılamaz manevî ihtiyaçlarını.

Anne-baba hukukuna çok dikkat etmeliyiz. Bu vazifenin ihmaline mazeret olabilecek bir hususun bulunmadığına inanmalıyız. Belki bu meseledeki kusurlarımıza karşı bir teselli kaynağı olarak sadece hâlis niyetlerimizi ve sâlih amellerimizi vesile yaparak Cenab-ı Hakk’ın merhametine sığınmalıyız. Onlara karşı vazifelerimizi eksiksiz yerine getirmek için çırpınıyorsak, gerçekten şartlarımızı zorluyor ve onların rızasını almak için uğraşıyorsak, ama bu arada aksatmamaya çalıştığımız hizmetlerin hakkını verme gayretiyle koştururken elimizde olmadan onların hukukuna dair bir kısım kusurlara da engel olamıyorsak, ihtimal, Cenab-ı Allah yapabildiğimiz kadarını makbul sayar. Kim bilir, belki de onlar hakkındaki hasret ve hicranlarımızı bir kısım hata ve kusurlarımızın telafisine vesile kılar.

11. Yeis (Ümitsizlik)

Mesela insanlığın karanlıklarla boğuştuğu, cehaletin gemi azıya aldığı, insanlıktan ümidin kesildiği bir ifritten dönemde, Hakikat Güneşi (aleyhissalâtü vesselâm) insanlığın ufkunu aydınlatmış ve bir hamlede, içinde bulunduğu feci durumdan beşeriyeti kurtarıvermiştir.

Havarilerin Hazreti Mesih’ten aldıkları mesajla kısa zamanda koca Bizans İmparatorluğunu sarsmaları başka güzel bir örnektir. Bir avuç insanın, insanlık tarihinin seyrini değiştirecek şekilde o günün en zorba, en acımasız hükümdarlarının hükmettiği ve aşılmaz lejyonları bulunan bir ülkeyi temelinden sarsmaları akıllara durgunluk verecek bir hâdisedir.

İşte tarihte irili ufaklı hadiseler hâlinde tekerrür edip duran bu ilâhî icraatları bilen, gören, duyan bir mü’min bir kuyuya düştüğünde “Artık buradan çıkmam mümkün değil.” diyerek ümitsizliğe düşmez. Çünkü o, her şeye gücü yeten sonsuz kudret sahibi bir Zat’a dayanmaktadır. İlâhî bir inayet neticesinde, oradan geçen bir kervan, düşmüş olduğu kuyuya kovasını salıp kurtulmasına vesile olabilir. Kaldı ki inanmış bir insan böyle ekstra bir inayeti bile beklemez, hiçbir şekilde ye’se kapılmaz, tırnaklarıyla o kuyunun duvarlarına tırmanıp çıkmanın bir yolunu bulmaya çalışır.

Allah’ın sonsuz kudretini mülahaza etmeyip de ümitsizliğe düşmeye ne hakkımız vardır ne de haddimizedir. Zira bizi mülkünde istihdam eden O’dur. Mülk O’nundur ve O, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder. İsterse gecede gündüz, kışta da bahar yaratır isterse gündüzü geceye, yazı da kışa çevirir.

Merhum Âkif’in ifadesiyle;
“Ye’s öyle bataktır ki, düşersen boğulursun,
Ümmîde sarıl sımsıkı, seyret ne olursun!
Azmiyle, ümidiyle yaşar hep yaşayanlar;
Me’yûs olanın ruhunu, vicdanını bağlar…”

Havf-Reca Dengesi

Bazı ruhî sıkıntılar ve gönül darlıkları Cenab-ı Allah tarafından, insanları sabra ve nefisle mücahedeye alıştırmak için verilen Rabbânî birer kamçı gibidir. Tembelleşen bir hayvanın kamçı sesiyle harekete geçirilmesinde olduğu gibi, hantallaşan ve ülfet içinde kıvranan insanlar da maruz kaldıkları kabz u bast hâlleriyle âdeta kamçılanmakta ve vazifelerinde canlılığa, ciddiyete ve gayrete sevk edilmektedirler.

İnsan, daima sabır ve şükür kanatlarıyla yol almalı, havf ve reca dengesini hep korumalıdır. Ne var ki bazı kimseler sıkıntı ve zorluk anlarında reca ve sabırla hareket edeceklerine ye’se düşebilmekte; rahat ve huzurlu dönemlerde ise havf ve şükür esaslarına bağlı bir tavır alacaklarına emniyet duygusuyla dolup kendilerini bütün bütün rehavete salabilmektedirler. Oysa her zaman havf ve reca dengesini gözetmenin hayati ehemmiyeti vardır. İnsan, meleklerle aynı safta yer aldığını görse bile asla nefsine güvenmemeli, akıbet ve ahiret hesabına emniyette olduğunu sanmamalıdır. Mutlak yeis küfür sıfatı olduğu gibi, mutlak emniyet de bir küfür sıfatıdır. Evet, nasıl ki akıbet ve ahiret konusunda bütün bütün ümitsiz olmak bir küfür sıfatıdır; bir insanın ameline güvenmesi, akıbetinden hiç endişe etmemesi ve cennete gireceğinden emin olması da öyledir.

İmam Gazzâlî Hazretleri’nin yaklaşımıyla, Allah korkusunun insanı günahlardan uzaklaştırıp sevap atmosferine yaklaştırdığı yerlerde sürekli havf soluklamak; yeis çukurlarına düşmenin muhtemel olduğu veya ölüm emarelerinin iyice belirdiği zamanlarda da recaya sarılmak bir esas olmalıdır. İnsanı laubaliliğe iten “Nasıl olsa kurtulurum!” mülahazasına karşı korku unsurlarını öne çıkarmak, ümitsizlik hazanlarının esip-durduğu anlarda da reca seralarına sığınmak lazımdır. Recanın boş ve amelsiz bir temennî değil rahmeti ihtizâza getirme yolunda kavlî ve fiilî bütün vesileleri değerlendirerek ilahî dergâha iltica kapılarını zorlamanın unvanı olduğu da hiç unutulmamalıdır.

Muhasebede Denge

Başkaları hakkında hüsnüzanna memur olsak ve onların kemali yakalamış olabileceklerini düşünsek de kendi nefsimize sürekli bir surette “Ey eksik, pürkusur, zavallı nefsim, bir türlü olgunlaşamıyor, kemali yakalayamıyorsun.” demeliyiz. Fakat bunu derken ümitsizliğe düşmemeye de dikkat etmeliyiz. Zihnimizin bir köşesinde sürekli “Olduğuma da çok şükür. Ya Seni tanımasaydım ya Senin nurundan mahrum kalsaydım?” mülahazasını canlı tutmalıyız.

Olduğumuza da hamd olsun. Ya talihsizler safında yer alsaydık! Hâlimize hamd etmeliyiz. Mükemmeliyet ve tamamiyetin peşinde olurken diğer taraftan da meseleye böyle bir hamd u senâ mülahazasıyla yaklaşmalı ve katiyen ye’se düşmemeliyiz. Tamamiyeti arama ve işin ciddiyetini görme, insanı ümitsizliğe değil daha fazla gayret göstermeye sevk etmelidir.

Esved İbn Yezid, Alkame, İbrahim en-Nehaî gibi zirve insanlar hep rıza-i ilahiye muhalif bir davranışta bulunma korkusuyla yaşamış, hayatlarını havf ufkunda sürdürmüş; hayır adına yapıp ettiklerine ve ibadet u taatlerine hiç bel bağlamamış, dahası imanlı olarak ölememe endişesini hep taşımışlardır. Ama bütün bunlara rağmen katiyen ümitsizliğe de düşmemiş, rahmet-i ilahiyenin imdatlarına yetişeceği recasını gönüllerinde hep canlı tutmuşlardır. Ümitsizlik hastalığına yakalananların kemale yürümeleri mümkün değildir. İnsanın kendisini yetersiz, eksik ve kusurlu görmesi onu ümitsizliğe değil bilakis eksiklerini tamamlamak için daha ciddi bir ceht ü gayrete sevk etmelidir.

Tevbe Kapısı ve Ümit

İnsan, hayatının son dakikasında bile olsa o tek dakikayı değerlendirip Allah’a dönebilir, O’na yönelip kurtulabilir. Dolayısıyla esas olan, endişeleri deşeleyecek hâdiseler ve günahlar karşısında ye’se düşmek ve karamsarlığa kapılmak değil, reca duygusuyla tevbeye ve salih amellere yapışmaktır. Müslüman, Allah’ın engin rahmeti varken asla ye’se düşmez. Cenab-ı Hakk’ın rahmetine teveccüh ederek yitirdiği şeyleri bulmaya ve kaçırdıklarını telafi etmeye bakar.

Sizi korku ve endişeye atan sâikler nelerse onları düşünüp çareler aramanız lazım. Neden korkuyorsunuz veya sizi ye’se doğru iten şeyler nelerdir? “Ben mahvoldum, battım, işim bitti benim; beni kaldırıp partal bir eşya gibi cehennemin bir gayyasına savururlar artık!” diye düşünürken neye binaen bu türlü mülahazalara dalıyorsunuz?

İşte evvela Cenab-ı Hakk’ın rahmetini, merhametinin enginliğini ve O’nun hakkındaki recanızı gözlerinize sağlam bir gözlük gibi geçirmeli, sonra da sizi endişelendiren şeyler nelerse onları tespit edip çaresini aramalısınız. Gözlerinize hâkim olamamak mı korkutuyor sizi? O zaman gözlerinizi harama nazar etmekten korumaya bakmalısınız. Dudaklarınızın arasından dökülen şeyler mi karartıyor ahiretinizi? Öyleyse ağzınızı sadece hayır için açmalısınız. Hevâ ve hevesinize düşkünlüğünüz mü matlaştırıyor ufkunuzda akıbetinizi? O hâlde keyif ve lezzeti helal dairesinde aramalı ve yapıp ettiğiniz her şeye helal vizesi sormalısınız. Yani korku ve endişeler, sizi sizinle yüzleşmeye sevk etmeli. Kendi hayatınızın muhasebesini yapmalısınız. Perişan hâllerinize bakmalı, kırılan noktalarınızı onarmalı, çatlayan yanlarınızı sarmalı ve eksiklerinizi telafi etmeye çalışmalısınız.

Öyleyse bir kulun günahı ne olursa olsun ona düşen, o günahı terk etmek, pişman olmak, tevbe etmek, kul hakkına girdi ise kul haklarını ödemek, o günaha bir daha dönmemek, günahlardan uzak durmaya azm ü cezm ü kast eylemek ve bu kararında sağlam durmaya çalışmaktır. Nitekim, Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) haber vermişlerdir ki bir insan yüz defa tevbesini bozmuş olsa bile “Allah’ım ben yine düştüm; günahımı bağışla, beni affet.” diyerek ve o çirkinliklere dönmeme hususunda kesin karar vererek bir kere daha tevbe etse Allah onun tevbesini yüz birinci defa da kabul eder.

Böyle bir tevbe yolu varken ve Allah “En Merhametli” iken ne diye ye’se düşeyim? Ye’sin babası şeytanken, neden kendimi onun acımasız kollarına bırakayım? Hayır, Âkif gibi “Azmiyle, ümidiyle yaşar hep yaşayanlar / Me’yûs olanın ruhunu, vicdanını bağlar.” demeli; ayağa kalkıp doğrulmalı, elime tevbe baltasını alarak bütün günahların başını kırmalıyım.

12. Taassup

Arapça bir kelime olan taassup; bir şeye, bir düşünceye körü körüne bağlanma, işin önünü arkasını hesap etmeden sadece kendi anlayış ve kendi beğenisine göre meseleleri değerlendirme, akla uymayan ve dinin ruhuna ters düşen hususlarda bile inat ve temerrüt içinde bulunma demektir. Taassup ile Türkçemizde sinirlilik manasına kullandığımız asabiyet aynı kökten gelir. Demek taassup, tamamen sinir ve hisler üzerine kurulan bir davranış şeklidir, dem ve damara dayanan, cismâniyet ve hayvaniyetten beslenen bir his ve duyuşun dışarıya vurmasıdır.

Kelime, türediği kip itibarıyla da tekellüf manası ihtiva etmektedir. Bu yönüyle o, bir mevzuda ifrat derecede haksız yere inatta bulunma, ayak diretme, kendisi ve kendi düşüncesi dışındakileri hiçe sayarak kendi bildiğine gitme, âlemi görmezden ve duymazdan gelerek her şeyi kendi nefsine bağlama gibi manalara gelmektedir. Görüldüğü gibi taassup; mantık ve muhakemeden uzak bir davranıştır. Bundan dolayıdır ki mutaassıp birinin düşünce ve muhakemeyle hareket etmesi mümkün olmadığı gibi, vicdan mekanizmasının bir iç duyuşu olan ihtisaslara açılması da mümkün değildir. Türkçemizde, –nüansları bulunmakla beraber– taassup kelimesi yerine yobazlık, bağnazlık ve fanatizm kelimelerini de kullanırız.

İmana Engel Bir Faktör

Ehl-i inkâr ve ehl-i ilhad öteden beri inananlara karşı hep taassup göstere gelmişlerdir. Mesela Asr-ı Saadet’teki kâfir ve münafıklar İslâm’a ve Müslümanlara karşı taassupla hareket etmiş ve Kâinatın İftihar Tablosu’na karşı körler ve sağırlar gibi davranmışlardır. Oysaki O Ferîd-i Kevn ü Mekân’a, doğru bakabilselerdi, doğru bakanların gördüğünü onlar da görecek; O’nun inci-mercan sözlerine azıcık kulak verselerdi, doğru duyanların duyduğunu onlar da duyacaktı.

Münkir ve mülhitler, O’nun (aleyhissalâtu vesselâm) tebliğ ettiği hakikatler karşısında az bir düşünseler, tefekkürde bulunsalardı doğru görecek, doğruyu anlayacak ve o dosdoğru yola tâbi olacaklardı. Fakat ne yazık ki taassup, garez, kin ve nefret gözlerini kör etti; bütün güzelliklerin üstünü örttü ve onları inkâra sürükledi.

Aslında buna benzer hâdiseler yer yer günümüz dünyasında da yaşanmaktadır. Mesela siz dininize, semavî değerlerinize ait hususiyetlerle kendinizi ifade etmek istediğinizde bazıları hemen harekete geçer ve anlam veremediğiniz bir sertlik ve katılıkla sizi engellemeye çalışırlar. Hatta siz devletinizi, yeryüzünde muvazene unsuru olabilecek bir konuma ulaştırma adına plan ve projeler ortaya koysanız; ülkenizi, dünyanın en itibarlı, en müreffeh, en güçlü bir ülkesi durumuna getirme adına didinip dursanız yine de bir kısım mutaassıp insanlar, o güne kadar alışageldikleri âdetlerine dokunduğunuzdan dolayı size engel olmaya çalışacak ve hakkınızda şöyle diyecektir: “Bunlar iktisadî üstünlük, ekonomik refah veya bu milleti zirveye taşıma bahanesiyle esasında bizim değerlerimize zarar vermek istiyorlar.”

Onların telakkilerine hiçbir şey demeseniz, onların ikonlarına ilişmeseniz dahi, sizin anlayış ve mülahazalarınız toplum tarafından kabul gördüğünde onlar kendilerini ihmale uğramış hissedecek ve sizin ortaya koyduğunuz bu faaliyetlerle kastî olarak onları ve onların benimsedikleri değerleri unutturmaya çalıştığınızı düşüneceklerdir. Dahası, –muhalfarz– siz bir merdiven bulup doğrudan doğruya cennete ulaştıracak yollar açsanız; bağnazlığa müptela olmuş bir kısım kimseler yine de bunu kabullenmeyecek, buna bir kılıf bulmaya çalışacaklardır.

Taassubun Yurdu, Milleti Yoktur

Taassubun belli bir yeri, yurdu, milleti, devleti yoktur. Bu kötü özellik, değişik anlayış ve düşüncelere sahip her türlü insana sirayet edebilir. Hatta dindar görünen kimselerde de tesiri görülebilir. Öyle ki bazıları, Allah rızası için değil de sırf sahip oldukları iptidaî bilgilerin doğruluğundan hareket ederek her şeyi kendi dar görüş ve dar düşünceleri zaviyesinden ele alıp değerlendirir; dolayısıyla teferruata ait çok meselelerde katı, müsamahasız ve hoşgörüsüz bir tutum sergilerler.

Günümüzde güya din adına, canlı bomba olmak suretiyle işlenen cinayetler de – şayet bu işin görünür failleri, birileri tarafından ilaçlarla veya illüzyonla uyutulmuyor, beyinleri kontrol altına alınmıyor, iradeleri felç edilmiyor ve robotlaştırılmıyorlarsa – böyle kör bir taassubun sonucudur. Bu öyle bir marazdır ki insanlar, hak zannettikleri bir meseleyi ikame etmek için farkına varmaksızın kendi mânevî hayatlarını mahvediyorlar. Zira bellerine bağladıkları bombalarla intihar edip çoluk çocuk, yaşlı, kadın demeden masum insanların canına kıyanlar, yaptıkları bu amelle ancak cehennemi hak ederler. Bir insanın, cennet yolunda yürüyebilecek ve başkalarını da o yola sevk edebilecekken gidip cehenneme yuvarlanması ne acı ve ne hazin bir akıbettir!

Taassup Değil Salâbet-i Diniye

Mü’minde taassup olmaz. Çünkü mü’min hakperesttir. Onun vazifesi, hakkı tutup kaldırmaktır. Bu açıdan hakka gönül vermiş bir insanın hakka karşı çıkması, hakkın karşısında ayak diretmesi, onu görmezlikten gelmesi düşünülemez. Aksi takdirde o, hakka karşı saygısızlık yapmış olur. Bu yüzden mü’minde taassup olmaz, salâbet-i diniye olur.

Salâbet, bir mevzuda pek ve sağlam olma, ayağını yere sağlam basma ve böylece söz, fiil ve hâl olarak kaymama kararlılığı içinde bulunma demektir. Sertlik, katılık ve müsamahasızlık demek değildir. Salâbet-i diniye; şartlar ve hâdiseler ne kadar değişirse değişsin bir insanın, dininin ortaya koyduğu bütün hükümleri yaşama mevzuunda tam bir kararlılık ve samimiyet ortaya koyması demektir. Başka bir ifadeyle o, âlem değişse, herkes başkalaşsa, kitleler dünyanın cazibedar güzelliklerine kapılıp gitse bile insanın bütün tavır ve davranışlarında Allah’ın rızasını takip etmesi, dinin hiçbir emrinde gevşeklik göstermemesi ve her şeye rağmen, her türlü şartta kendi olarak kalma mevzuunda kararlı durmasının ad ve unvanıdır.

Salâbet-i diniye çizgisine erişebilmek için mü’minin, taklidî imandan tahkikî imana ulaşması, sonra da iman hakikatlerinde sürekli derinleşme peşinde koşması ve ele aldığı her meseleyi akl-ı selim ve muhakeme süzgeçlerinden geçirerek ilim blokajı üzerine oturtması gerekir.

İşte böyle bir marifet yolcusu karşılaştığı her hâdisede Allah’a dayanır, takvaya sarılır, sebeplere riayet eder. Her adımını temkinle atar, oyuna gelmez ve asla hisleriyle hareket etmez. Zira onun ruhunda oluşturduğu marifet, muhabbet ve aşk u iştiyak peteği her konuda ona yol gösterir. Bu açıdan taassup, daha ziyade, mukallitlerin ve kulaktan dolma bilgilerle hayatını idare eden kimselerin tavır ve davranışlarında kendini gösterir.

Evet, bir mü’minin taassuba düşmeden salâbet-i diniye çizgisinde hayatını sürdürebilmesi için, öncelikle Kur’ân ve Sünnet’teki temel esasları çok iyi bilip hazmetmesi, sonra da ulaştığı her yeni bilgi ve düşünceyi bu iki kutsî kaynağa göre test etmesi, Kitap ve Sünnet’ten anladıklarının da selef-i salihînin safiyâne içtihat ve istinbatlarıyla sağlamasını yapması, farklı bir tabirle bugüne kadar gelip geçmiş İslâm büyüklerinin mânevî icma olarak isimlendirebileceğimiz ortak mütalâalarını nazar-ı itibara alması gerekir. Bütün bunları sağladıktan sonra da o, ellerini yüce dergâha açıp:

رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً

Taassup ne kadar çirkin bir sıfatsa dinde salâbet gösterme de o kadar güzel bir sıfattır. Çünkü salâbet, dini yaşama mevzuunda kırılmama, çatlamama, sarsılmama, devrilmeme ve âdeta bir âbide gibi dimdik yerinde durma demektir. Esasında taassup sahibi bir insanın salâbet-i diniyede olduğu gibi kararlılık sergilemesi, bulunduğu yerde sabitkadem kalabilmesi çok zordur. Zira o, mantık ve muhakeme ışığında değil, hislerinin güdümünde hareket etmektedir. Dolayısıyla bugün bir ideoloji uğruna taassup gösterenler, başka bir gün başka bir ideoloji uğruna taassuba girebilirler. Mesela bakarsınız bazı kimseler bir dönem, cismâniyet ve hayvaniyeti her şey gören bir ideolojinin mutaassıp birer temsilcisi olmuş, başka bir dönem ise spiritüalizmin tesirinde kalarak onun propagandasını yapmaya başlamışlardır. Fakat Asr-ı Saadet’teki kâmil ve hakiki bir mü’min, temel değerler itibarıyla nerede duruyorsa, ondan dört asır sonra gelen bir mü’min-i kâmil de on dört asır sonra gelen bir mü’min-i kâmil de aynı konum ve duruşu muhafaza eder.

Zaman ve şartların ortaya koyduğu ihtiyaçlara göre istinbat ve içtihatlarda bulunmaya gelince, o ayrı bir meseledir ve salâbet-i diniyeye aykırı değildir. Kur’ân ve Sünnet’i referans alarak, selef-i salihînin kullandığı yol ve metodu kullanarak zamanın ve şartların getirdiği boşlukların doldurulması, gelişmeye doğru yol alındığının göstergesidir. Hiç şüphesiz böyle bir gelişme de başkalaşma, kendini beğendirme adına fantezilere girme, makul olup olmadığına bakmadan bir mesele üzerinde taassup gösterme gibi hususlardan tamamen farklıdır. O, sınırlı nasslarla sınırsızlığa ulaşmanın, İslâm’ın evrensellik ve kuşatıcılığının bir ifadesidir.

13. Riya ve Süm’a

Riya bir şeyi yaparken başkaları görsün diye, süm’a ise duysunlar diye yapmaktır. İkisi beraber kullanıldığı gibi ayrı ayrı ve birbiri yerine kullanıldığı da olur. Aslında bu manada ikisi de ihlasın zıddı olarak kullanılan kavramlardır.

Cenab-ı Hakk’ın rızasına ulaşabilmek için insanın söylediklerini hâlisane söylemesi, yaptıklarını hâlisane yapması çok önemlidir. Zira amel bir cesetse ihlas onda can, amel bir kanatsa ihlas da diğer kanattır. Ne ceset cansız olabilir ne de tek kanatla bir yere varılabilir.

Hâlisane söylenilen söz ve yapılan amel, Hak katında o kadar kıymetlidir ki melekler onu ağızlarına alır, vird-i zeban ederler. Ruhaniler de onu bir tesbih gibi çeker dururlar. Evet, ağızdan çıkan ifadeler, heyecan mızrabı yemiş gibi kalbin bamtelinin sesi ve soluğuysa dilden dile dolaşır hatta gider ta Hazîretü’l-Kuds’e ulaşır. Samimane ifade edilen bu türlü sözler, hafızalarda kaldığı sürece, o sözü söyleyen insanın amel defterine sürekli hasenat akar durur. Böylece ağızdan çıkan her bir kelime, kopyalarıyla nâmütenâhî hâle gelir.

Ne var ki insan, sesiyle, soluğuyla, ses tonuyla, mimikleriyle işin içine kendi mülahazalarını karıştırır, kendini ifade etmeye çalışır ve kendini ispat gayreti içinde olursa kazanma kuşağında kaybeder ve neticede böyle bereketli bir mükâfattan mahrum kalır.

Mesela, insanı sonsuzluğun semalarında dolaştıran ve onu götürüp ta melekler âlemine ulaştıran namaz gibi ulvî bir ibadette Subhâne Rabbiye’l-azîm, Subhâne Rabbiye’l-a’lâ, Rabbenâ leke’l-hamd demek ne kadar enfestir ve ne kadar şâyân-ı takdir bir ameldir. Fakat bunları söyleyen kişinin aklının köşesinden azıcık “Ben bunları söylüyorum, başkaları da duysun, bilsin.” düşüncesi geçse bu tesbihlerin kolu-kanadı kırılmış, geride bir kısım ölü kelimeler bırakılmış ve o güzel namaz ibadeti de ruhsuz bir kalıp ve müsemmâsız bir isim hâline getirilmiş olur. İnsan bu tesbihleri yüzde bir bile olsa iradi olarak başkalarına duyurma mülahazasına girerse o kelimelerin ruhunu o ölçüde kaçırmış olur.

O hâlde insan, yaptığı bütün amellerde ihlas mülahazasına kilitlenmelidir. Dışarıdan bakan biri onu sıradan ve basit bir kulübecik gibi görmeli fakat o, Dolmabahçe Sarayı’ndan daha göz kamaştırıcı, Topkapı Sarayı’ndan daha asaletli bir iç dünyaya sahip olmalıdır.

Riya Gizli Şirktir

Bir başka hadislerinde de Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) “gizli şirk”i, insanın başkası görsün diye kalkıp özene bezene namaz kılması örneği üzerinden açıklamıştır.

Allah yolunda koşturan insanlar yaptıkları işlere şirk bulaştırdıkları zaman, Cenab-ı Hak cebr-i lutfî olarak yer yer ehl-i dalâleti onlara musallat edip kulaklarını çekebilir. Eserlere baktığımızda Hazreti Üstad’ın gerek “Şefkat Tokatları” bahsinde gerekse Lâhikalar’da bu konuyla alâkalı çok sayıda misal serdettiğini görürüz. Şunun da unutulmaması gerekir ki maruz kalınan belalar, işlenen cinayet ve cürmün büyüklüğüyle doğru orantılıdır. Hata ve günahın büyüklüğüne göre, gelen tokat şefkat tokadı olabileceği gibi nikmet/azap tokadı da olabilir.

Riya ve süm’a gibi hastalıklar farklı farklı şekillerde kendini gösterir. Doğrudan doğruya sırf başkaları görsün ve başkaları duysun diye yapılan ameller vardır. Böyle bir amelden Allah katında hiçbir şey beklenemez. Bir de, aslında ihlasla başlanılan bir amel vardır da insan sonradan başka mülahazalara girer ve amel safiyetini yitirir, bulanıklaşır.

Devr-i risaletpenahide Müslümanların hâkim olduğu dönemde münafıklar, menfaat ve çıkar mülahazalarından dolayı Müslümanlar gibi namaz kılıyor, görünme gayreti içinde bulunuyorlardı. Namazları gönülsüzce kıldıklarından dolayı da mescide ayaklarını sürüye sürüye, gevşek gevşek, esneye esneye geliyor, namazı kerhen kılıp apar topar mescitten kaçmanın yoluna bakıyorlardı. Yani aslında namaz kılma gibi bir dertleri yoktu, sadece öyle görünmeye çalışıyorlardı. Namaz için söylenen bu hususu, ibadet olsun olmasın diğer bütün ameller için düşünebiliriz.

Bazen de ortaya konulan amel, sırf başkalarına gösterme-duyurma gibi bir maksada matuf olmamakla beraber, şahıs o ameli yerine getirirken başkalarının görmesini mülahazaya alma, onların takdirlerini kazanmaya çalışma, bunun için de mesela amelin keyfiyetini derin gösterme gibi bir inhirafa kendini kaptırabilir.

Yine namaz üzerinden örnek verecek olursak kişi, yalnız başınayken namazını geçiştirerek kıldığı hâlde başkalarının yanında özene bezene namaz kılıyor gibi bir tavır içine giriyorsa, bu kimse de hadiste geçtiği üzere şirk kokan bir davranışta bulunuyor demektir.

Yapılan her şey Allah için yapılmalı. Lillâh, lieclillâh, livechillâh dairesinde hareket edilmeli. Bizi yaratan, sahip olduğumuz her şeyle donatan O’dur, âhirette de O’nun huzuruna çıkacağız. Başkalarına görünmeye, başkalarının takdirlerini kazanmaya çalışmanın bu dünyada bazı durumlarda muvakkaten bir kıymeti var gibi görülse de hakikatte ve ötede O’nun huzurunda hiçbir kıymeti yoktur. Rabbimizin karşısında –hafizanallah– bizi rezil rüsvay edip mahcup duruma düşürmekten başka bir işe yaramayacaktır.

14. Laubalilik

İnsan kendi mahiyetini, özündeki derinlikleri, varlığın hedef ve gayelerini ancak imanı sayesinde sezip kavrayabilir. Nereye ve neye yönlendirildiğini, vazife ve sorumluluklarını bilen bir mü’min, büyük bir ciddiyet içinde ve mesuliyet şuuruyla tevcih edildiği hedefe doğru yürür. İmanda kemal ufkuna uyanamamış ve mahiyetindeki acz u fakr duygusu uyarılamamış bir insan ise önce bencilliğine yenik düşer, kibre girer. Daha sonra çalım, caka ve başkalarını hafife alma türünden komplekslere kapılır, en sonunda da şahsî hazlarından gayrı bir şey düşünemeyen bir gurur âbidesi ve çeşit çeşit illetlerle mâlûl bir hâl alır.

İnsanları bazı kusurlu ve eksik yanlarından dolayı küçümseyerek onlarla alay etme ve her şeyi gülüp neşelenmek için bir sebep gibi değerlendirerek hürmetsiz, dikkatsiz ve laubali davranma şeklindeki kötü huylar çoğunlukla iman zaafından kaynaklanır.

Gülmenin de bir mantığı olmalıdır. Her şeye gülmek ve laubali davranmak bizim ahlak anlayışımızda yoktur. Fakat ne yazık ki toplum içerisinde basit şeyler karşısında gülüp eğlenenleri görmek her zaman mümkündür. Bu laubaliliğin arkasında, ona esas teşkil edebilecek bir mantık söz konusu değildir. O türlü davranışlarda insanî bir düşünce tarzı da yoktur. Hiç olmayacak şeylere bile gülme ve laubalilik, gafletten kaynaklanmakta ve bulaşıcı bir hastalık gibi yaygınlaşmaktadır.

Gençlik ve Güzel Ahlak

Mehâsin-i ahlak da dediğimiz ahlak ve huy güzelliğinin arkasında güçlü bir iman bulunduğu gibi, mesâvî-i ahlakın yani kötü huyların ve ahlaksızlığın temelinde de imandaki eksiklik vardır. Hem mehâsin-i ahlak hem de mesâvi-i ahlak, konu itibarıyla diyanet içinde mütalaa edilen hususlardır. Diyanet ise dinin hükümlerini gözetmek, muktezasınca amel etmek ve yasaklarından da kaçınmaktan ibarettir. Dolayısıyla insan, iman esaslarına iyi inanır ve inancının gereğine göre amel ederse güzel ahlaka ulaşmış, çirkin huylardan da uzak kalmış olacaktır.

Güzel ahlaklı nesiller yetiştirmek ve insanları mesâvi-i ahlaktan uzak tutmak için de önce dinimizin; başkalarını hafife alma, onlara yakışıksız lakaplar takma, onlarla alay etme, her fırsatta gülüp durma ve sürekli laubali davranma gibi kötü huylara bakışı iyi bilinmelidir. Din hayata hayat kılınmalı ve sonra da bunlar diğer insanlara usulünce anlatılmalıdır. El, dil ve kalb ile müdahale şeklindeki emr-i bi’l-ma’ruf nehy-i ani’l-münker, şartlara göre ve üslubuna uygun olarak yerine getirilmelidir. Özellikle gençlerimizi, lakaytlıktan ve yılışıklıktan kurtarmak, nefisperestlik ve şahsî haz düşüncesinden uzaklaştırarak birer gaye insanı hâline getirmek ve onlardaki gülme ve eğlenme isteğini biraz olsun çile ve ızdırap duygusuyla dengelemek için onlara her şeyden önce öz değerlerimiz ve kendi kültürümüzün esasları öğretilmelidir.

Mâlâyâniyata Karşı Tavır Koymalı

Öyleyse adım atmaya gönüllerdeki iman esaslarını takviye ile başlamalı ve bunun için de meclislerinizi hep sohbet-i cânân meclisi hâline getirmelisiniz. Sizi Allah’a yaklaştırmayan, Peygamber Efendimiz’le (sallallâhu aleyhi ve sellem) münasebetinizi daha sıcak hale getirmeyen ve O’nu yeniden bütün canlılığıyla içinizdeymiş gibi duymanıza vesile olmayan konulardan yılandan, çıyandan kaçıyor gibi uzak durmalısınız.

Özellikle de arkadaşlarınız arasında sözü-sazı dinlenen biriyseniz mâlâyânî şeylerin yapılmasına ve konuşulmasına karşı ciddi tavır koymalısınız. Mesela, bulunduğunuz mecliste birinin gıybeti yapılsa, eğer aklınız başınızdaysa, siz ya orayı terk etmeli ya da üslubunca o gıybeti sona erdirmelisiniz. Çünkü bir mü’minin ayıplandığı bir meclise Allah’ın teveccühü yoktur. Bir mü’min hakkında suizanların seslendirildiği bir mekâna rahmet nazarıyla bakılmaz. Ümit nesline rehber olma azmindeki bir insanın da Allah’ın teveccüh etmediği ve rahmet şualarının inmediği bir mekânda hiç işi olmamalıdır.

Bu açıdan, bizim atmosferimizde insanları ayıplamanın, en basit şeyleri alay mevzuu yapmanın, ehl-i gaflet gibi laubaliliğe girmenin ve ehl-i dünya misali gülüp eğlenmenin yeri yoktur. Bunlar bir yana, bir araya gelişlerimizi hep ciddi rûznâmelere bağlamamız bizim şiarımız olmalıdır.

Daima bir disiplin insanı olarak yaşamalıyız. Gelip gitmelerimiz, oturup kalkmalarımız, sohbet mevzularımız, meselelere yaklaşımımız, üslubumuz ve ses tonumuz itibarıyla bir endazeden çıkmış gibi imrendirici olmalıyız. Müzakerelerimizi mutlaka sohbet-i cânâna bağlamalı, konuşacağımız meseleleri önceden belirlemeli, okuyacağımız metinleri seçmeli, beraber çözeceğimiz problemleri tayin etmeli ve bir araya geldiğimizde mutlaka hayırlı bir iş için gelmeliyiz.. oradan ayrılırken de bir müşkili çözmüş olarak ya da yeni bir projeyi tamamlayarak ayrılmalıyız.

Ciddiyet Tabiatımız Hâline Gelmelidir

Zannediyorum, bizim davranışlarımızdaki alacalık, bu duygu ve düşüncelere kendimizi alıştıramamaktan ve ciddiyeti tabiatımız hâline getirememekten kaynaklanıyor. Bazen tam bir mesuliyet insanı gibi davranma, bazen de en küçük bir sebeple sululuklara, ciddiyetsizliklere ve laubaliliklere girme şeklindeki gel-gitler, ciddiyet ve vakarı tabiatımızın bir derinliği yapamadığımızı gösteriyor. Ciddi insanlar arasındayken tuhaf tuhaf ses akortları, davranış ayarlamaları ve hareket tarzlarıyla asıl kimliğimizin çok çok üstünde bir görünüş sergiliyor ve riyakarlık yapıyoruz. Heyhat, yalnız olduğumuz zamanlarda ya da laubali insanlar arasında bulunduğumuz anlarda ise görenlere “İman bu adamın neresinde?” dedirtecek kadar dinî değerlerden kopuk bir hâl izhar ediyoruz. Az önce hüzünden yaşaran gözlerimiz daha on dakika bile geçmeden kahkahadan dolayı sırılsıklam olabiliyor. Bazılarımız itibarıyla İslâm’a ait güzellikler tabiatımıza tam sinmemiş olduğundan, en basit bir hatırlatıcıyla kendimizi ancak ehl-i dünyanın meclislerinde görülebilecek komikliklere, gülmelere, kahkahalara ve laubali tavırlara salabiliyoruz. Salıyor ve en kudsî hakikatleri kendi lakaytlığımıza kurban ediyoruz.

Bu çelişkilerden mutlaka kurtulmalıyız. Bunun için de her şeyden önce iman mevzuundaki problemlerimizi halletmeliyiz. Din, hem nazarîsiyle hem de amelî yanı itibarıyla hayatımıza hayat olmalı; nabızlarımız onunla atmalı, bakışlarımızda o nümayan olmalı, yüz çizgilerimizde sürekli o belirmeli ve bize bakan, simamızda onu okumalı. Zira din ancak tabiat hâline geldiği zaman kendinden beklenen fonksiyonu edâ edebilir. O tabiatımızın bir derinliği hâline geleceği âna kadar alaca yaşamaktan ve çelişkiler arasında kalmaktan kurtulamayız. Bazen mü’min gibi görünmeyi tuttursak ve bir ciddiyet abidesi gibi hareket etsek de bu hâlimizi her zaman korumamız mümkün değildir.

Uhrevîlik Ahlakı

Değişik münasebetlerle yâd ettiğim büyük hadis âlimi Abdullah İbn Mesleme, tarihte binlerce emsali bulunan bu seviyedeki mü’minlerden biridir. Öyle ki Ka’nebî diye tanınan bu büyük insan, bir topluluğa uğradığı zaman onun görünüşünde müşahede ettikleri mehabetten dolayı oradaki insanlar Subhânallah, Lâ ilâhe illallah demekten kendilerini alamazlarmış. Kendisini görenlerden birinin “Ne zaman Ka’nebî’yi ziyarete gitsek onu uçurumun kenarındaymış da neredeyse cehenneme düşüverecekmiş gibi haşyet hâlinde görürdük.” diyerek vasfettiği bu hak dostunun hâli elbette ki çevresindekilere tesir etmiştir.

Evet, o hakikat erlerinin uzun boylu sözler söylemelerine gerek yoktur. Hâlleri imanlarına şahittir onların. İnsan, çehrelerine nazar edince alacağını alır; gözlerinin içine bakınca ruh inceliklerini görür ve ürperir.

Günümüz Müslümanları olarak bizim en ciddi eksiklerimizden biri, Allah’ın her yerde hazır ve nazır olduğuna gönülden inanamayışımızdır. Bu konudaki malûmatımız daha çok nazarî bilgiden ibaret. Nazarî malûmat da hayata hayat kılınmayınca, hâl ve tavırlarımızdan laubalilik ve gayr-i ciddilik dökülüyor.

Maalesef tavırlarımız mü’mince değil. Bu sebeple ruhlara nüfuz edemiyoruz. Hâlbuki ben bu daire içinde, o sâbikûn u evvelûnu hep ciddi ve vakur gördüm. Onlar nerede durduklarının farkındaydılar. Harem dairesinin önünde el pençe divan duruyor gibi hayatlarını yaşıyorlardı. Bu itibarla bilmemiz gerekir ki laubalilik, gayr-i ciddilik ve şathiyatın mesleğimizde yeri yoktur. Bir an önce bu kötü haslete karşı tavır almalı, aramıza mesafe koymalı ve onun rüyalarımıza dahi girmesine fırsat vermemeliyiz.

Eğer mü’min bütün hayatında ciddiyetin talibi olursa ibadet ü taatinde de o hâli kolaylıkla yakalar. Ciddiyet, temkin ve vakar, mü’minin bütün hayatına sirayet etmelidir. Hazreti Ruh-u Seyyidi’l-Enâm (aleyhi elfü elfi salâtin ve selâm) yatakta yatarken bile kendini tam salmaz, Allah’ın huzurunda olmanın ağırlığını orada da hisseder ve bunun tezahürü olarak sağ elini başının altına kor, ayaklarını göğsüne çeker, kıvrılır ve öyle istirahat buyururlardı. Siyere bakıldığında görülecektir ki O’nun hayat-ı seniyyelerinin her damlasında, her santiminde böyle bir temkin ve teyakkuz vardır.

Eğer siz de hayatınızın bütün safahatında böyle bir ciddiyetin peşinde olursanız, namazlarınızda da diğer ibadet ü taatinizde de temkin, huşu ve hürmeti yakalayabilirsiniz. Şayet her yerde elinizden geldiği kadar O’nun huzurunda bulunuyor olma şuuruyla hareket eder ve suniliğe ve yapmacık davranışlara girmeden tavırlarınızı ona göre planlarsanız, hâl ve hareketlerinizden tevazu, mahviyet ve hacalet damlar.

15. Kin

Kin, birine karşı duyulan öç alma isteğidir. İnsan, içindeki öfke hissiyle karşısındakinden intikam almaya çalışır. Karşısında kendisinden daha zayıf biri varsa intikamını alır ve içine su serpmiş olur. Hasmı kendisinden daha güçlü ise ve ona diş geçiremiyorsa bu sefer öfke hissi zamanla kine dönüşür. O kişinin maruz kaldığı zorluklar hoşuna giderken, mazhar olduğu iyi şeylerden rahatsız olur.

Tarihte kinle, nefretle verilen kararların, koca koca devletlerin bile altını üstüne getirdiğini, toplumlarda herc ü merclere sebebiyet verdiğini görürüz. Milletler pâyimal olmuş, mal, mülk, ırz, namus kaybedilmiş; aziz iken zelil olmuşlardır. Buna mukabil, gönlünü kine nefrete kaptırmadan ağırbaşlılıkla ve akıllıca hareket eden fert, toplum ve devletlerin pâyidar olduklarını görürüz.

Kinle, nefretle karar vermek şeytanın işidir. Şeytan, Hazreti Âdem’e kininin ifadesi olarak verdiği kararın neticesinde ebediyen cehennemde kalma cezasına çarptırılmış ve insanlığa ilelebet düşman olmuştur. Buna mukabil, sabır, tedbir ve teenni ile, afv u safh ile, hilm ve rıfk ile hareket etmek ise başta peygamberler (alâ nebiyyina ve aleyhimüsselam) olmak üzere salih insanların şiarıdır ve Allah’ın izniyle neticede götüreceği yer de cennettir.

Kindar İnsanın Mizacı Bozuktur

İnsanın içine kin ve düşmanlık hisleri girip yerleştiğinde artık bu hisleri beslediği kimselere karşı bakış ve davranışları bambaşka olur. İnsan baştanbaşa müstesna meziyetlerle dolu olsa dahi kin taşıyan onu beğenmeyecek ve hep bir eksiğini bulmaya çalışacaktır. Eğer kin ve düşmanlık beslediği, bir şahıs değil de bir grup, bir cemaat, bir topluluk ise bu sefer o gruba mensup herkesi aynı kefeye koyacaktır. İnsanları fert fert değerlendirip ona göre davranması gerekirken o topluluk mensupları melek gibi de olsa onlara karşı düşmanca davranıp kin besleyecektir. Zira içinde beslediği kin artık onun fıtratını bozmuştur.

İçinde besleyip büyüttüğü kin yüzünden fıtratı bozulmuş biri artık insanî duygularından, beşerî ilişkilerinden, sıla-i rahim meziyetinden, mü’minlere karşı yakınlık duyma ve onlarla münasebete geçme düşüncesinden mahrum yaşar. Camide yan yana saf tuttuğu insanların sağda-solda gıybetini etmeye, onların aleyhinde kulis faaliyetleri yapmaya hatta iftiralarda bulunmaya başlar. Bütün bunlar muvazenesizliğin ve fıtrat bozukluğunun belirtileridir. Bunlar kalb-i selim sahibi bir mü’minin yapacağı işler değildir. Bazen kin duyulan kimse veya grubun aleyhinde yapılan faaliyetler dar bir çerçeveyle sınırlı kalmaz, basın-yayın yoluyla yapılır ki bu durumda altından katiyen kalkılamayacak çok büyük bir vebal yüklenilmiş olur.

Kindar insanın mizacı o kadar bozulmuştur ki artık o, evrad u ezkârdan da hoşlanmaz. Ona “Git, otur bir köşede, Kur’ân-ı Kerim’den bir hizbin olsun, Cevşen oku, Evrad-ı Kudsiye’yi oku.” denildiğinde rahatsız olur. Onu, Kur’ân üzerinde tefekkür etmeye, nefsiyle yüzleşmeye, iç müşahedeye davet etmek pek ağır gelir. Ama “Gel senin şu hasmın hakkında konuşalım.” deseniz koşa koşa gelir. Zira başkalarını çekiştirip gıybetini yapmaktan zevk duyar. İşte bu durum, insandaki ruhî bir inhirafa ve mizaç bozukluğuna delalet eder. Tıpkı alkolik bir insanın alkol almadığı zaman rahatsızlanması gibi o da birilerinin gıybetini yapmadığı zaman rahatsızlık duyar.

Kin, İnsanı Birçok Günaha Sürükler

Kindar kimse birçok günaha girer. En başta, kin duyduğu kimselere karşı haset ve kıskançlık duygularıyla dolar. Onların başına gelen kötü hâdiselere sevinirken iyi durumları da onu üzer. Gıybet yapar, söz taşır, yalan söyler, her fırsatta kinlendiği insanların kuyusunu kazma plan ve projeleri yapar. Bu haset ve kıskançlık onun insanlarla arasındaki münasebetlerin kopmasına yol açar. Neticede bu günahlar, toplum yapısının bozulmasına ve insanların birbirlerine düşman olmasına yol açar.

Kin hissi, kanser gibi belki ondan daha tehlikelidir; insana bir kere sirayet etti mi artık onu iflah etmez, maddi-manevi hayatını tahrip eder. Kanserden daha tehlikelidir zira kanser, sonuçta 60-70 yıl yaşayacak olan insanın sadece dünya hayatını tehdit eder ve ağır bir hastalık olduğundan dolayı inşaallah o kimseye şehitlik sevabı kazandırır. Ancak kalbini kine, nefrete kaptıran, bu dünyayı kendisine cehennem yapmasının yanında ebedî hayatını da berbat eder.

Kalb-i Selim

Kalbi kin ve nefretlerden temizleme, dünyada kalbin rahat ve selametini netice verdiği gibi, asıl faydasını ahirette gösterecektir. Zira Allah katında yücelmenin yolu, kalb selametinden, bir başka ifade ile, kalbin kin ve nefretlerden arınmış olmasından geçer. Bununla da mahlukata karşı mürüvvet, şefkat, rıfk dolu bir hayata mazhar olunur ve Allah da aynı şekilde muamelede bulunur. Allah katında bunun kadar faziletli ikinci bir şey gösterilemez.

İnsan olmak, o yolda sa’y ve gayret içinde bulunmak isteyen, kalbini temiz tutmalıdır. Allah, içinde kin ve nefretin hüküm sürdüğü bir kalbe iltifat etmez. O, selim kalblere iltifat eder. Onun her bir iltifatı ona bir farklılık, ayrı bir güzellik kazandırır. Öbür tarafa mal-mülk ve evlad u ıyal ile gidilmez. Orada geçer akçe, kalb-i selimdir:

يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ اِلَّا مَنْ اَتَى اللهَ بِقَلْبٍ سَل۪يمٍ

Selim kalb, haset etmemiş, kıskançlık duymamış, kin beslememiş, gazabına esir düşmemiş, hâsılı kötü huy ve kötü düşüncelere ev sahipliği yapmamış kalbdir. Cenab-ı Hakk’ın tecelli edeceği kalb işte bu kalbdir. Dünyada sen gönlünde O’na ve O’nun sevip hoşnut olduğu güzelliklere yer verdiğin sürece, ahirette de O, rahmetinin içinde sana bol bol yer verecektir. Burada nice servi revan canlar, nice gül yüzlü sultanlar, kalbini kontrol etmediği, içine giren çıkandan haberi olmadığı için o gün –hafizanallah– dilenci ve geda olarak haşrolmaya mahkûm olacaklardır.

Müslümana Yakışan Kin Değil, Aftır

Kin duygusunun karşısında affedicilik, hilm, ağırbaşlılık, rıfk yani yumuşak huyluluk ve nezaket vardır. Bu sıfatlara sahip olan, en mütecaviz düşmanlar karşısında bile dengeyi kaybetmeden, imanın gerektirdiği itidal ve istikamet üzere hareket edebilir. Zaten asıl istikamet ve itidal, insanın, haklarına tecavüz edildiğinde dengesini bozmaması suretiyle ortaya çıkar. Kur’ân-ı Kerim’de şöyle buyrulur:

وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَٓى أَلَّا تَعْدِلُوا

Birileri size merhametsizce saldırdığında siz de onlara aynı merhametsizlikle karşılık verirseniz Kur’ân’a göre yanlış yapmış olursunuz. Zira mukabele-i bi’l-misil, zalimce bir kaidedir. Başkaları size ne yaparsa yapsın siz adalet, hak, hukuk neyi gerektiriyor ve neye izin veriyorsa ancak onu yapabilirsiniz. Öç almak ve içinizi soğutmak için adaletsizce karşılık veremezsiniz. Kin ile oturup kin ile kalkan bir kimse bu âyetin hükmünü gözetmemiş demektir. Zira o, adalet terazisini kırıp atmış, nefsini ve canavarca hislerini ön plana çıkarmıştır.

Âişe Validemiz’den rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), şahsına karşı yapılan tecavüzlere hiçbir zaman karşılık verme düşüncesinde olmadı. Mekke müşriklerinin o kadar zulmü karşısında tavrını değiştirmedi. Allah Resûlü ancak Allah’ın mukaddes kabul ettiği bir şey ayaklar altına alınıp hürmeti çiğnendiğinde işte o zaman müdahalede bulunur ve o mesele karşısında kükreyen bir aslan hâline gelirdi. O, insanların en mülayimi idi. Kendisine yapılan her türlü kötülüğü unutmaya hep hazır bulunurdu. Allah Resûlü’nün şefkat ve rıfk atmosferinin içine giren herkes derhal O’nun huzuruna koşuyordu. Mekke fethedileceği âna kadar kılıcını elinden bırakmayan İkrimeler de bu şefkatli kucağa kendilerini atıyor, “Lâ ilâhe illâllah Muhammedun Resûlullâh” diyorlardı. Bunlar bu davaya öylesine samimiyetle dehâlet ediyorlardı ki, daha Fahr-i Kâinat Efendimiz’in ruhunun ufkuna yürümesinin üzerinden iki üç sene geçmemişti ki her savaşta ayrı bir kahramanlık gösteren İkrime, nihayet Yermük’te Allah ve Resûlü uğruna şehit oldu. İşte Resûl-i Ekrem’in şefkat ve merhameti, kin gütme yerine hep affetmeyi tercih etmesi buzdan dağları dahi eritiyordu.

Kâinat: Bir Sevgi Şiiri

Dinin ruhunda sevgi vardır. Kâinat bir sevgi şiiri olarak yaratılmış, yeryüzü de bu şiirin kafiyesi kılınmıştır. Tabiat kitabını iyi okuyanlar ondan her zaman sevgi besteleri duyarlar. Mahlukatı kuşatan bu sevgi, insanî münasebetlere de boyasını çalar. Öyle ki ulvî mahiyetini keşfedip özüne yerleştirilen muhabbet çekirdeklerini fark eden ve Yaratıcısıyla münasebetini duyabilen bir insan, diğer insanları da Allah’ın sanatı olarak görür, çevresine alâka duyar, herkesi sever ve hatta bütün varlığı şefkatle kucaklar.

Mü’mindeki Kâfir Sıfatı

Kin, nefret ve düşmanlık duyguları küfre; mahlukata karşı alâka, sevgi, herkesi bağra basma, her şeyi sineye çekme, affetme ve kin tutmama da imana ait hususiyetlerdir. Ne var ki bazen bunlar yer değiştirebilirler. Bakarsınız ki küfür içinde debelenen bazı kimseler muhabbet ve müsamahayla dopdolu hâlde varlığa karşı derin bir alâka duyuyor, herkese sevgiyle yaklaşıyor ve dostluk köprüleri kurmaya çalışıyorlar. Diğer taraftan, hiç beklemediğiniz ve yakıştıramadığınız bir şekilde, bazı mü’minlerin kin, nefret ve düşmanlık duygularıyla oturup kalktıklarını görürsünüz.

Afv u Safh

Hakiki mü’min bir afv u safh insanıdır. Affetmek, ilahî ahlakla ahlaklanmanın gereğidir. Cenab-ı Allah, mücrim kullarını bu dünyada hemen cezalandırmadığı gibi, ahirette bağışlayıcılığının, af ve merhametinin çok engin olacağını da Kur’ân’da pek çok defa söylemiştir.

Hakkımı Helal Ettim!

Hâsılı, kâmil mü’minler, gönlünde merhamete yer bulunmayan, kin ve düşmanlık duygularını besleyip duran insanlar gibi olmamalı; Allah ahlakıyla ahlaklanarak, Cenab-ı Hakk’ın muamelesini esas almalıdırlar. Allah Teâlâ yılan-çıyan, arslan-kaplan, mü’min-müşrik ayrımı yapmadan bütün varlıklara rızık verdiği gibi onlar da herkese ve her şeye karşı Yaratan’dan ötürü bir nevi alâka duymalıdırlar. Öfkeye, kine, nefrete bütün bütün kapanmalı, tüm pencerelerini sevgiye, şefkate, ruh enginliği ve kalb selametine açmalıdırlar.

16. Suizan

Suizan neticesi olarak başkaları aleyhinde ileri geri laflar etmenin içinde bencillik, ben merkezli yaşama yani her şeyi kendi varlığına bağlama vardır. Herkesi ayıplayan, herkes için bir kusur bulan kişi, hiç farkına varmadan kendisini bir mabut hâline getiriyor, kendisine tapıyor ve aynanın karşısına geçip narsist bir eda ile “Yok böyle birisi! Bir sengine yekpâre Acem mülkü fedadır.” mülahazalarına giriyor demektir.

Hüsnüzan Esastır

Başkalarına bakarken onlar hakkında hüsnüzanna esas teşkil edebilecek bir durum söz konusu olduğu müddetçe hep hüsnüzanda bulunmak gerekir. Öyle ki karşıdaki kişinin hüsnüzan edilebilecek tek bir yönü bile olsa hüsnüzan esas alınmalı, suizandan kaçınılmalıdır. Mesela birisinin ahiret sermayesi olarak sadece bir kelime-i tevhid veya kelime-i şehadeti vardır. Zahiren salih amelini göremediğimiz bu kişi hakkındaki kanaatimiz “Bu kardeşim, kelime-i şehadeti yürekten söylemiş ve onun bu sözü nezd-i ulûhiyette yüksek bir kıymete ulaşmış olabilir. Dolayısıyla o, tek bir kelime-i şehadetle kurtuluşa erebilir.” şeklinde olmalıdır. Beri taraftan kendimiz hakkında günde beş vakit namaz değil, beş vaktin üzerine elli vakit kaza, nafile de ilâve etsek yine de işin içine riya ve süm’a karışmış olabileceği şüphesiyle helak olabileceğimiz endişesini taşımalıyız.

Ferdî ibadetlerini eksik ve noksan yerine getirdiğinden dolayı zahiren Allah’la irtibatı zayıf görünen birisi, insanlarla münasebetlerinde hep doğru konuşuyor, sözlerine hiç yalan bulaştırmıyordur. Biz onun bu tavrını Allah’tan korkmasına hamletmeli ve onun hakkında “Bu kişi konuşmalarında bu kadar hassas olduğuna göre demek ki Allah’la çok güçlü bir münasebeti var.” diyebilmeliyiz. Keza haramlara karşı çok hassas olan, haramın arpa kadarını bile ağzına götürmeyen, kendisine yapmadığı bir işin karşılığı verildiğinde onu hak etmediğini düşünerek reddeden bir insanın bu davranışları öyle güzeldir ki onları Allah rızasıyla irtibatlandırmayınca izah edemeyiz. Dolayısıyla bütün bu durumlar karşısında insanların Allah’la münasebeti konusunda hep hüsnüzanda bulunmalıyız.

Hüsnüzan, Adem-i İtimat Prensibi

Konu hakkında şöyle bir ölçüyü de hiçbir zaman göz ardı etmemeliyiz: Özellikle gel-gitlerine şahit olunan kimseler hakkında hüsnüzan disiplini, adem-i itimat disiplini ile birlikte ele alınır. Söz konusu insan, zaman zaman istikamet çizgisinden sapıyorsa, onun hakkında hüsnüzan etmekle beraber mülahaza dairemizi açık tutar, endişe ettiğimiz hususlardan dolayı ona bir kısım hayatî vazifeler verme veya çok önemli işler emanet etme gibi mevzularda temkinli davranırız. Fakat böyle bir durumda bile durumu rapor ederken ihtiyaç yoksa “Ben falana karşı çok güven duymuyorum, filan çok itimat edilir bir şahıs değildir.” şeklinde suizan ifade eden söz söylemenin hakkımız olmadığını bilmemiz gerekir.

Âlemi Kendisi Gibi Bilme

İnsanın ruhunda herhangi bir hastalık varsa, başkalarında da o hastalığın olduğunu zanneder ve onları da o marazla değerlendirir. Mesela onun bunun malını aşırmaya alışmış bir hırsız, her gördüğü kapıyı nasıl açacağının hesaplarını yapar, önüne çıkan her duvarı nasıl aşacağını düşünür ve karşılaştığı her insanı da kendi mülahazalarına benzeyen düşünceler içinde zanneder. Yolda yürürken bir dükkânın kepengine göz ucuyla bakan birini görse, onun hakkında hemen hırsız hükmünü verir. Kendi dünyası hep elâlemin kilitli kapılarını açmak ve mallarını çalmak etrafında örgülendiği için başka insanlar hakkındaki değerlendirmeleri de ona göre olur. Keza kalb hastalıklarına maruz diğer insanların durumu da farklı değildir. Her gölgeyi asıl zanneder, her ihtimali vaka gibi değerlendirirler. Gördükleri ve duydukları en küçük şeyleri büyütür, şişirir ve mübalağalarla bir balon hâline getirirler. Kulak yoluyla içe akan ve göze takılan ham bilgileri kalb kazanında eritir, farklı kalıplara ifrağ eder ve onları kesin bilgi yerine koyarak hükümler verirler. Sonra da daha baştan yanlış olan o hükümleriyle insanları suçlar, yargılar ve cezalandırırlar.

Kur’ân Talebesine Yakışır mı?

Günümüzün en büyük dertlerindendir suizan ve gıybet. Bugün iman ve Kur’ân’a hizmet dairesi içinde Müslümanlara ait pek çok problem hâlledilmiştir. Mesela şöyle-böyle bir kardeşlik ruhu teessüs etmiştir; müşterek hareket, paylaşma, yardımlaşma, bir gaye-i hayale bağlı yaşama ve fikir işçiliği peşinde olma gibi çok önemli hasletler, Allah’ın izniyle, herkesin benimseyip kendi hayatında tatbik etmeye çalıştığı esaslar hâline gelmiştir. Fakat kötü ahlakın birer parçası olan bazı mezmum fiiller vardır ki maalesef onların üstesinden hâlâ gelinememiştir. İnsanların hatalarını arama, gizli hâllerini araştırma, kabahatlerin izini sürme, olumsuz sözlere kulak kabartma, gözü faydasız resim kareleriyle yorma, dili gıybetle, iftirayla kirletme ve bütün bu menfilikleri kalb mutfağında, fuad tezgahı’nda kesme, doğrama, pişirme... Böylece çok küçük meseleleri büyütme ve bazen bir sözle bir insanı ademe mahkûm etme bazen de bir başkasının bir anlık hâline bakıp onu defterden silme gibi öyle çirkin günahlar meydana gelir. Herkes için olmasa bile bazılarımız için bunlar hâlâ bertaraf edilememiştir ve bu günahlar, kuyruğunu dikip bir köşede sinsi sinsi bekleyen bir akrep gibi bazı mü’minlerin gönül hayatına zehir akıtmaya devam etmektedir.

Diğer taraftan konuştuğumuz şeyler, üslubumuz, jest ve mimiklerimiz başkalarını suizanna sevk edecek şekilde olmamalı. Düşüncelerimiz, düşüncelerimizi ifadede kullandığımız kelimeler, hukukta olduğu gibi, çerçevesi belirli, eskilerin ifadesiyle, efradını câmi, ağyarını mâni, fevkalade sağlam ve muhkem olmalı. Bilhassa sırtlarında ağır mesuliyetler taşıyan insanlar, uluorta konuşmamalıdırlar.

Bu anlayıştan hareketle diyebiliriz ki konuşma ve davranışlarımızın yanlış yorumlanmasına meydan vermemek ve su-i te’vil, su-i tefsir kapılarını kapatmak çok önemli bir sorumluluğumuzdur. Kendimiz günaha girmemekle mükellef olduğumuz kadar, başkalarını günaha sokmamakla da mükellefiz.

17. Yıkıcı Eleştiriler

Kritik etme, tenkitte bulunma gibi kelimelerle de ifade ettiğimiz eleştiri, herhangi bir iş, tavır, davranış veya sözün gözden geçirilip değerlendirilmesi, olumlu ve olumsuz yanlarının tespit edilmesi demektir. Eleştiri, usulüne uygun yapıldığında eleştiriye konu olan şeyin geliştirilmesi, kemale erdirilmesi, eksik taraflarının tamamlanıp kusurlu yönlerinin telafi edilmesi adına önemli bir fiildir. Buna mukabil yapıcı olmaktan uzak, yıkıcı bir usul ve üslupla yapılan eleştirilerin zararı çoğu zaman faydasından daha çok olur. Böyle bir eleştiri, problemleri ortadan kaldırmaktan ziyade onları daha da büyütme, derinleştirme potansiyeline sahiptir. İnsanların kuvve-i maneviyesini kıracak bir üslup kullanma, onları ümitsizliğe düşürecek ve aktivitelerinden geri bırakacak ölçüde sorgulamalara girme, körü körüne itiraz etme veya yapılan her şeyi ademe mahkûm edecek şekilde genellemelere gitme, doğru bir eleştiri tarzı değildir.

Mü’min, tenkit hususunda da kendi karakterinin gereğini sergilemelidir. Onun tenkitleri müspet ve yapıcı olmalı, insanların sa’ye şevklerini artırmalı, onları şahlandırmalıdır. Yanında çalışanları yol arkadaşı olarak görmeli; onların gayretlerini arkasına aldığı zaman yapılan işlerin iki kat semere vereceğine inanmalıdır.

Tahrip Kolaydır

Evet, yıkmadan önce yapma, tamir etme, ıslah etme planları olmalı. Özellikle bazı şeyler vardır ki onların alternatiflerini ortaya koymadan, yerlerine konacak şeyin planı projesi sağlam esaslara bina edilerek yapılmadan kesinlikle yıkma ameliyesine girilmemelidir. Böyle yapıldığı zaman tahribat büyük olur. Zannediyorum peygamberlerin ve hususiyle İnsanlığın İftihar Tablosu’nun en önemli vazifelerinden biri de işte bu hususla alâkalı dengeyi vazetmektir. O, toplum içinde yer etmiş bütün yanlışlıkları ortaya koyuyor ve milletin gözünün içine baka baka, mertçe, ikna edici bir üslupla “Bu yanlıştır!” diye haykırıyordu ama hemen ardından alternatif doğrular vazediyor, kaos içine düşülmesine ve boşluk yaşanmasına meydan vermiyordu.

İslâmî Kültürde Eleştiri

İslâm tarihinde vahyin başlangıcından itibaren farklı şekil ve kalıplarda eleştirinin var olduğu görülecektir. Mesela sahih hadisleri uydurma olanlardan ayırma adına ortaya konulmuş çok önemli birer disiplin olan metin ve senet tenkidine bu gözle bakabiliriz. İslâm âlimleri, tenkidi bir filtre olarak kullanmak suretiyle uydurma bir kısım sözlerin Efendimiz’in beyanlarının içine karıştırılmasının önüne geçmişlerdir. Bunu yaparken de hadis ravilerini, rivayet edilen hadis metinlerini, metinlerle ilgili yapılan yorum ve şerhleri vs. çok ciddi biçimde sorgulamaya tabi tutmuş, dinin safiyetini koruması adına azami gayret göstermişlerdir.

Hatta lafzın delalet ettiği doğru mananın bulunması adına âyetler bile böyle bir sorgulamadan geçirilmiştir. Malum olduğu üzere Kur’ân’ın tamamı mütevatiren nakledilmiştir. Bu yönüyle bütün âyetlerin sübutu katidir. Fakat bir kısım âyetlerin lafızlarının delalet ettiği manalar kati olsa da diğer bir kısmı zannidir. İşte delaleti zanni olan bu âyetlerin manalarının doğru tespit edilmesi adına bütün ihtimaller değerlendirilmiş, ortaya konulan her türlü tefsir ve tevil gözden geçirilmiş, yapılan ciddi sorgulamalarla en doğru hükümlere ulaşılmak istenmiştir.

Aynı şekilde, karşılıklı fikir teatisi içerisinde farklı konuların ele alınması için münazara ilmi geliştirilmiştir. Farklı düşünceler tartışılmış, tenkide tâbi tutulmuş ve neticede hakikate ulaşılmaya çalışılmıştır. Karşılıklı yapılan müzakerelerin hedefine ulaşması ve hakikatin ayan beyan ortaya çıkması adına da münazara adabı geliştirilmiştir.

İnsanda Körlük Hâsıl Eden Faktörler

Hiç şüphesiz insanın hak ve hakikat arayışında objektif olmasının, eleştiri ve tenkitlerinde insaflı hareket etmesinin önüne geçen bir kısım faktörler vardır. Bunlardan birisine maruz kalan, gerçeği hiç göremeyebilir veya olduğundan farklı görür. Bu yüzden de çok defa eğriyi doğru, doğruyu da eğri zannedebilir.

İnsanda körlük hâsıl eden faktörlerden birisi şöhret tutkusudur. Meşhur olmak ya da olan şöhretini devam ettirip büyütmek isteyen bir insan, bir şeyleri değerlendirirken çoğu zaman hakka ulaşmaya çalışmaktan ziyade kendi şöhretini besleyecek şekilde davranır. Daha ziyade şöhrete ulaşacağı vasıtalarla ilgilenir ve yalnızca onunla ilgili argümanları görür. Dolayısıyla böyle biri bazı meselelerde objektifliğini korusa da umumi manada objektif olamayacaktır.

Sadece kendi istikbal ve çıkarlarını düşünmek de insanı bakar-kör kılar. Zira gözünü dünyalık bir kısım makamlara dikmiş, kendi maslahatlarını her zaman ön planda tutan birinin umumi anlamda doğru düşünmesi, objektif ve insaflı değerlendirmeler yapması çok zordur.

Belli bir ideolojiye sahip olma da insanda körlük hâsıl etme potansiyeline sahip olan faktörlerden bir diğeridir. Hangi ideolojiye bağlanmış olursa olsun bu insanlar, ele aldıkları meseleleri kendi doğruları açısından değerlendireceklerinden çok defa yanılma ve başkalarını da yanıltma durumuna düşerler. Bunların bir kısmı, kendi doğrularını topluma da dayatmak isterler. Bu yüzden de çok defa toplumda bir kısım çatlamalara, yarılmalara, patlamalara yani gayr-i tabiî bir kısım değişimlere sebebiyet verirler.

Tarafgirliğin, aidiyet mülahazasının ve cemaat enaniyetinin de önemli bir körlük sebebi olduğunu ifade etmek gerekir. Kendi meşrebini hâkim kılmaya ve kendi düşüncesine göre bir yere varmaya çalışan insanlar da görmeleri gerekli olan şeyleri objektif bir şekilde göremeyebilirler.

Çok önemli körlük sebeplerinden bir diğeri de kuvvettir. Haddizatında kuvvetin bir hikmet-i vücudu vardır. Akıl, mantık ve muhakeme derinliklerine sahip bir kuvvet alkışlanabilir. Fakat bunlardan yoksun olan ve her problemin çözümü olarak görülen bir kuvvet insanda akıl tutukluğu meydana getirir. Bu yüzden ben, böyle bir kuvveti elinde bulunduran insanlara hep dörtte üç kör nazarıyla bakmışımdır. Onların problemlerin çözümü adına ortaya attıkları düşüncelerle yetinilmemeli, farklı alternatif çözümler araştırılmalıdır. Böyle bir kuvvet, onu elinde bulunduran şahsın başına bela olacağı gibi, bu şahsın tesir sahasının genişliğine göre çok büyük çapta musibetlere de sebebiyet verebilir.

Evet, bir insanın eleştiri ve tenkitlerinde insaflı olması ve hakikatin ortaya çıkmasına hizmet etmesi için bütün bu ve benzeri körlük sebeplerinden azade olması şarttır. Düşünceleriyle toplumu aydınlatmak ve doğru bir ibre gibi sürekli çevresindekilere gerçek kıblelerini göstermek isteyen kimselerin çok hakperest olması ve hakkın hatırını hiçbir hatıra feda etmemesi gerekir. Yoksa yukarıda zikredilen illetlerle malul olan insanlar çoğu zaman kendi his ve duygularını fikir zannedebilecekleri için düşünceleriyle, sözleriyle veya yazılarıyla insanları yanıltabilirler.

Usul ve Üsluba Dikkat!

Tenkidin faydalı olması ve muhataplarca dikkate alınması için, kullanılan üsluba da özellikle dikkat edilmesi gerekir. Söylenilen sözlerin makul ve doğru olması kadar onların sunuluş tarzı da çok önemlidir. Tenkidin karşı tarafta rahatsızlık hâsıl etmemesi adına üslup çok sağlam, sunuş tarzı da çok insanî olmalıdır.

Eleştirmeden önce muhatabın genel durumunu göz önünde bulundurma ve ona göre bir üslup kullanma da çok önemlidir. Eğer muhatabımız bizim söylediklerimizi sindiremeyecekse konuşmanın bir faydası yoktur. Çünkü böyle birine karşı söylenecek sözler onu tepkiye sevk edecek ve onda hakka karşı saygısızlık duygularını uyaracaktır.

Bazen tenkit ettiğimiz mevzudan ziyade kullandığımız üslup karşı tarafı hazımsızlığa sevk eder. Eğer biz, maksadımızı balyozla onun kafasına vuruyor gibi ifade edersek söylediğimiz sözler bir yönüyle ona travma yaşatır.

Eleştirinin mevzuu ve üslubun yanında bazen eleştiriyi kimin yaptığı da önem arz eder. Öyle ki bazı şeyleri biz söylediğimizde büyük bir tepkiyle karşılayan bir şahıs, aynı şeyleri bir başkasından duyduğunda iltifat gibi görebilir. Bu açıdan, hatalı gördüğümüz bazı davranışları ille de kendimiz söylemeye çalışmamalı ve işi, bize göre sözünün daha tesirli olacağına inandığımız insanlara havale etmeliyiz.

Usul adına dikkat edilebilecek diğer bir nokta da şudur: Eğer biz birisinin hatalarını yüzüne söylediğimizde bu kişi rahatsız olacaksa, onun da ders alabileceği bir ortamı kollayarak umuma konuşmayı tercih edebiliriz. Allah Resûlü’nün, gördüğü hataları dile getirme tarzı da çok defa bu şekilde olmuştur. Birinin bir yanlışı karşısında ashabını mescide toplamış ve umuma konuşmuştur. Böylece hatası olan kişi de incinmeden ve rencide olmadan yaptığı yanlışın farkına varmış ve onu düzeltmiştir. Özellikle enaniyetin çok ileri gittiği günümüz dünyasında eleştiri adına bu tür inceliklere dikkat etmek daha da önem kazanmıştır.

Bütün bunların yanında elbette kendilerine eleştiri yöneltilen kimseler de insaflı olmalı ve hatta hatalarını gösteren kimselere teşekkür etmesini bilmelidirler. Bediüzzaman’ın yaklaşımıyla, eğer birisi bizi boynumuzdaki akrebe karşı uyarmışsa böyle bir durum karşısında verilecek tepki, teşekkürden başka bir şey değildir.

18. Yapılan İyiliği Başa Kakma

İnsan, yaptığı güzel işleri sadece ve sadece Allah’ın rızasına nail olmak için yapmalı, sonra da bu yaptıklarını tamamen unutmalıdır. Mesleğimizin bir esası olan azami ihlas bunu gerektirir. Allah için değil de başkaları görsün duysun diye iş yapma demek olan riya ve süm’a, yaptığı güzel işlerle övünme manasına gelen fahir, kendini ve amelini beğenme diyeceğimiz ucub insanın hasenâtını yok eden birer afettir. Her ne kadar zaman zaman dışta da tezahürleri olsa da bunlar, kişinin içinde oluşan kalbî birer marazdır.

Kendisine yapılan iyiliğe karşı şükran ve minnettarlık hisleriyle dolma bir mü’min sıfatıdır. Mü’min mazhar olduğu nimetleri kendisine getiren elleri vesile olduğu için öpse de o ellerin arkasında Allah’ın ihsanının olduğunu, mazhar olduğu her güzelliğin, kendisine Allah’ın nimeti olduğunu bilir. Bu haliyle de o, bir istiğna insanıdır. İstiğna ruhuyla kanatlı hakiki bir mü’min, maddî manevî her türlü arzu ve beklentiye karşı panjurları indirip, kapıları kapayıp arkalarına da üst üste sürgüler sürdüğünden onun Allah’tan başka minnet duyacağı, minnet altında kalıp ezileceği hiç kimse olmaz.

Yaptığı ihsanları hatırlatma, biz insanların değil yalnızca Rabbülâlemîn olan Allah’ın hakkıdır. Zira bütün güzellikler O’ndandır, O’nun mülküdür. Onlar da biz de her şeyimizle O’na aitiz. O’ndan geldik ve O’na döneceğiz. Bunu bilen bir insan nasıl yaptığı iyilikleri sahiplenebilir? Hele nasıl başkalarının başına kakmayı düşünebilir?

Öncelikle ifade etmeliyim ki her mü’min bu âyet-i kerimeyi sürekli boynuna asılı duran bir ferman gibi düşünmeli ve Hak karşısındaki konum ve duruşunu ayarlamak için sık sık ona bakmalıdır. O, Allah’tır (celle celâluhu). Her şeyin mutlak ve yegâne malikidir. Dolayısıyla minnet O’na aittir ve O’nun hakkıdır. Allah (celle celâluhu) bu âyetle sanki bize şu hususları hatırlatmaktadır: “Ben sizi yoktan var etmedim mi? Varlığınız benim vücudumun gölgesinin gölgesi değil mi? Size verilen izafî sıfatlar vahid-i kıyasî olarak benim varlığımı ve sıfatlarımı göstermek için size verilmiş değil mi? Size imanı ben lütfetmedim mi? Biliyorsunuz ki eğer iman meşalesini içinizde yakmasaydım ne âfâkî ne de enfüsî tefekkürünüz onu size kazandıramazdı! Sizi İslâm’ın yaşandığı bir ortamda yaratmadım mı? Sizi mütedeyyin bir ailenin vesayetinde dünyaya getirmedim mi? Din-i mübîn-i İslâm’a hizmet yoluna sizi sevk etmedim mi?” Bütün bunlar bize sorulacaktır.

Sadaka, sizin Allah’a karşı sadık birer bende olduğunuzun ifadesidir. Çünkü mal, canın yongasıdır. Siz, sadaka vermek suretiyle âdeta kendi canınızı yontuyor; yontup yongalar meydana getiriyor ve onları başkalarına veriyorsunuz. Çalışıp kazandığınız, elde etmek için alın teri döktüğünüz o şeyleri verirken sanki canınızın yarısı sizden kopup gidiyor. İşte Kur’ân; “Böyle önemli bir ibadeti ifa ederken eziyet etmeyin, minnette bulunmayın ki yaptığınız bu fedakârlık boşa gitmesin” diyor.

Bir Arpa Boyu Yol Alamayanlar

Bu açıdan, ister insanları yedirme, içirme, görüp gözetme şeklinde isterse onların ilim ve irfanına hizmet etme ve böylece onları doğru yola sevk ederek rehberlikte bulunma şeklinde olsun, yaptığımız iyiliklerin hiçbirini minnet işmam edecek ölçüde dahi olsa dile getirmemiz doğru değildir. Eğer ille de bir şey diyeceksek, denecek şey şudur: Allah’a binlerce hamd ü senâ olsun ki bizi sizinle beraber böyle güzel bir yola hidayet eyledi ve iman ve İslâm hayatımız, gönül ve ruh dünyamız itibarıyla henüz gerçek bayrama eremesek de Rabbimiz bize el ele, omuz omuza âdeta bir bayram sevinci yaşattı.

Yaptığımız hizmet ve ettiğimiz iyilikleri kardeşlerimizin başına kakıp onları incitmemeli, üzmemeliyiz. Bazen anlaşılmama, hissedilmeme gibi durumlar karşısında insan olmamız münasebetiyle gönül kırgınlığı yaşayabiliriz. Ancak bu durumda içteki duygularımızı ifadeye dökmeden bastırabilirsek inşallah, mahzurlu bir tavır ve davranış içine düşmemiş oluruz. Hele hele “Ben olmasaydım nereden bu yolu bulacak ve doğruyu nasıl bilecektiniz?” şeklinde beyanlarda bulunarak vesile olduğu hizmetleri gurur vasıtası yapıp başa kakmaya hiç kimsenin hakkı yoktur. Yaptıklarınızı, arkanızda sizinle koşan o insanların başına kakar, minnet mevzuu hâline getirirseniz bu durum, o büyük işlerin hepsini iptal eder, sevabını alır götürür ve ahirette o işlerden sizin hesabınıza hiçbir şey kalmaz. Bunca iş yapmış olmanıza rağmen bir arpa boyu yol alamamış olduğunuzu öte tarafta acı acı müşâhede edersiniz.

Muhatabı minnet altında bırakacak iddia, tavır ve beklentilerden mümkün olduğunca uzak durmamız gerekir. En azından bu tür menfi duyguları içimizde kontrol altında tutacak ölçüde irademizin hakkını vermeli, bize lütfedilen o iradenin varlığını ortaya koyabilmeliyiz. Bu yapılamadığı takdirde mesele tehlikeli bir yöne doğru kayıp gider. İnsan elden geldiğince bu tür duyguları daha baştan kendi içinde hapsetmeli, ufaltmalı ve eritip ortadan kaldırmaya çalışmalıdır.

Marifetullahtaki Eksiklik

Kanaatimce bu mevzuda insanı yanlışlığa sürükleyen en önemli saik, onun marifetullah hususundaki eksiklik, kusur ve cehaletidir. Zira ef’âl, esmâ ve sıfât-ı sübhâniyenin aydınlık ufkunda Zât-ı Ulûhiyet marifetine erememiş bir insan, O’nun kullar üzerindeki tasarruflarını da doğru manada anlayıp idrak edemez. Bu durum da her şeye kadir olan o Zât-ı Ecell ü A’lâ’nın irade ve meşîetinin görülüp bilinmesine, neticeyi var eden Müessir-i Hakiki’nin tesirinin vicdanlarda duyulup hissedilmesine engel teşkil eder. Bütün bunların sonucunda ortaya çıkan neticeyi kendinden bilen, en azından kendine bir pay ayıran kişi, enaniyet ve gurur içine girer; yapıp ettiklerini gösterme, duyurma, kendini ifade etme derdine düşer.

Bu hâli basit enaniyet diye isimlendirecek olursak, kimilerinin işi biraz daha ileri götürüp tam bir egoist gibi davranma yoluna girdiğini müşahede ediyoruz. Sanki kendileri olmasaymış, güzel işlerin ortaya çıkması mümkün değilmiş gibi bir kuruntuya, bir aldanmışlığa kapılıyorlar.

Bazıları daha ileri giderek egosantrist bir tavırla kendini beğenme sevdasına tutuluyor, yapıp ettiği şeylerin beğenisiyle hayatını örgülüyor ve onları her şey gibi görmeye-göstermeye çalışıyor. Bazıları da narsist bir edayla, yapıp ettiklerine âşık ve meftûn bir hâlde, bütün güzelliklerin kendisine ait olduğu vehmiyle oturup kalkıyor, başkalarının yaptığı hiçbir şeyi beğenmiyor, hiçbir güzelliği kabul etmiyor, kendisinden sadır olmayan hiçbir güzele güzel demiyor. Sanki işin içinde o olmasa güzellik adına herhangi bir şeyin ortaya çıkması mümkün değilmiş gibi sapkın bir anlayış içinde hayatını sürdürüyor.

Tabii bu hâle gelmiş bir zavallı bilmiyor ki bu duygu kademe kademe onu mahvedecek, adım adım kalbini öldürecektir. İşin daha da vahim yanı, bütün bunlara rağmen o, hâlâ yerinde durduğunu zannediyor. İçten içe bir firavun, bir narsist kesilmişken kıldığı namaz, yaptığı ibadet, ettiği sohbet ve insanlar üzerinde meydana getirdiği suri ve suni bir heyecanla kurtulabileceği vehmiyle esfel-i safilîne doğru yuvarlanıp gittiğinin farkına varamıyor.

Allah Dostlarının Hâli

Bu açıdan sürekli marifet, muhabbet, aşk u iştiyak peşinde koşmak bizim için hayatî önemi haizdir. Bu mevzuda donanımımız tam olmalı. Rabbimizin rızasına muhalif ve O’nu ifade etmeyen mülahazalar içimizi bulandırdığında yani bütün müspet şeyleri O’na bağlamamız gerekirken bunları kendimize mâl etme gibi gafil, cahil ve nadanlara uygun düşecek bir yanlışlık sürecine girdiğimizde meseleyi hemen orada kesmeli ve derin bir nefis muhasebesiyle soluklanıp “Estağfirullah yâ Rabbi! Ben yine kendime takıldım.” diyebilmeliyiz. Çünkü kendine takılan, katiyen Allah’a doğru yürüyemez, nefsini ayaklar altına alıp üzerinde raks etmeyen de asla O’na ulaşamaz.

Mülk O’nundur. Şükür beklerse O bekler. Hamdler, medihler, senâlar, güzellikler hep O’nundur, O’na aittir, O’nun hakkıdır. Bütün bunlar karşısında minnet ve şükranla iki büklüm olup hamd ü senâ duygularımızı O’na sunmak da bizim boynumuzun borcudur.

19. Tecessüs (Başkalarının Gizli Hâllerini Araştırma)

Bir kötülük avcısı gibi sürekli insanların ayıp ve kusurlarıyla meşgul olan ve bu konuda tahkikat yapan insanlar bir süre sonra tabiat kirlenmesine, fıtrat deformasyonuna maruz kalacaklardır. Bir kere de tabiat kirlendikten sonra artık ayıplanan ve dil uzatılanlar sadece günahkâr ve zalimlerle sınırlı kalmayacak, tertemiz insanlar da karalanmaya başlanacaktır.

Allah, bizi başkalarının günahlarını araştırmak için savcı tayin etmemiştir. Mehâsin-i ahlak kuralları içinde başkalarının kusurlarını araştırma, onları deşifre etme ve mahcup düşürme gibi bir madde yoktur. Aksine, hata ve kusur avcılığı yapmak, günahları açığa vurmak ve insanları tahkir etmek dinimizde ahlaksızlık sayılmıştır.

Bilmediğin Şeyin Peşine Düşme!

Öyleyse, gerekirse kulaklarınıza kurşun akıtacaksınız ama başkaları hakkındaki olumsuz sözlere asla kulak kabartmayacaksınız. İcap ederse gözlerinize mil vuracaksınız ama insanların olumsuz yanlarını araştırmayacak, hatalarını görmeye çalışmayacaksınız. İnanan hiçbir insanı bir sözüne, bir hâline ya da bir tavrına mahkûm edip onun hakkında kötü düşünmeyecek, gönlünüzü suizanlarla kirletmeyecek; gözünüzden, kulağınızdan ve kalbinizden dolayı da hesap vereceğinizi bir lahzacık da olsa unutmayacaksınız.

Her İnsan Hata İşler!

Herkes sürçebilir, düşebilir. Fakat düşen bir insanın hemen üzerine yürümek, sağda solda onun aleyhine konuşmak ve onu mahcup etmek ne ilâhî ahlaka uygundur ne de Efendimiz’in yoluna. Bize düşen, başkalarının ayıp ve kusurlarıyla meşgul olmak yerine dönüp kendi kusurlarımıza bakmak ve onların ıslahıyla meşgul olmaktır. Çünkü kendi kusurlarını görmeyen veya göremeyen bir kişi ömür boyu hep başkalarında kusur arar durur. Fakat bütün hesaplarını kendi kusurlarına bağlayan bir insan zannediyorum başkalarının kusurlarını görmez olur.

Sürekli başkalarının kusurlarıyla meşgul olan ve bunları konuşan bir insanın tecessüs, suizan, gıybet ve tahkir gibi günahlarının cezasını ahirette göreceği kesindir. Fakat böyle birinin dünyada dahi rahat etmesi mümkün değildir. Zihninde sürekli başkalarının kusurlarını evirip çeviren, bunlara dair farklı farklı kurgular ortaya koyan biri kendi eliyle dünya hayatını da cehenneme çevirecektir. Falanın filanın yapıp ettikleriyle nöronlarını kirleten, oturup kalkıp bu tür kirli şeyleri konuşan bir insan için hayat bir azaba dönüşecektir.

Gaye Kendini Anlatmaksa!

Bir işi üstün bir başarıyla tamamladığın zaman şöyle diyebiliyor musun? “Eğer şu arkadaş veya benden başka birisi yapsaydı, bu iş neticeleri itibarıyla daha çok hayırlara vesile olacak ve dolayısıyla daha fazla başarı elde edilecekti.” İşte bu anlayış, Kur’ân ruhunun ve Peygamber ahlakının ifadesidir. Aksine, hep beklenti içinde olup kendini her zaman öne sürmeye kalkanlar, bir ruh hastalığının pençesindedirler.

Maalesef, hep başkalarında kusur arıyor ve kusurlarından dolayı onları sorguluyoruz. Aslında sorgulamamız gereken, bizim kendi kusurlarımızdır. Biri gırtlağına kadar çamura batmış, o çamur senin de velev ki sadece topuğuna bulaşmış olsa karşındakine “Bu hâlin de ne!” demeye hakkın yoktur. Yapman gereken “Topuğum neden kirlenmiş?” deyip kendini sorgulamandır. Başkasının gırtlağına kadar çamura gömülmesi seni alakadar etmez. Sadece suizanna girmeden ve gıybet edip çekiştirmeden Allah’ın onu halas eylemesi için dua edebilirsin. Eğer biz, bütün beklentilerden sıyrılıp muradımızı Hakk’ın muradı hâline getirememişsek daha yapacak çok işimiz var demektir. Öyleyse, kendimizin onca eksiği varken nasıl başkalarının kusurlarıyla uğraşıp onları sorgulayabiliriz ki?

Bu hususta korkmalı, tir tir titremeli. Her muvaffakiyetten sonra o işe lâyık olup olmadığımız hususunu masaya yatırmalı, bir mercekle tavır ve davranışlarımıza bakmalıyız. “Acaba biz, böyle bir ihsân-ı ilâhî ve nimet karşısında şükür ve vefa vazifemizi yerine getirebiliyor muyuz?” duygusuyla kendi eksik ve kusurlarımızı sorgulamalıyız. İmam Muhasibî, muvakkaten aklından geçenleri, mesela bir anlık “Şu adam şu kadar iyi olsa.” şeklinde başkalarını kritiğe tâbi tutmayı dahi kendisi adına büyük bir günah saymakta; onun ıstırabıyla yaşamaktadır. Fiil ya da tavır değil, aklına gelip uğrayan sevimsiz şeyler hakkında bile “Benim aklım temiz olsaydı o kirin ne işi vardı orada?” demekte ve her an kendi muhasebesiyle meşgul olmaktadır. Bizim şiarımız da bu olmalı. Başkasının kusurlarının peşine düşmemeli, onların günahlarını araştırmamalı, mahremiyetlerini ihlal edip gizli hallerine muttali olmaya çalışmamalıyız. Başkalarını değil, sadece ve sadece, mâsivâ düşüncesinden sıyrılamayan kendi nefsimizi kınayıp sorgulamalıyız.

20. Kendini Başkalarından Üstün Görme

Fâikiyet mülahazası, kendini başkalarından üstün görme demektir. Meylü’t-tefevvuk ise başkalarına üstünlüğünü kabul ettirmeye, diğer insanlar üzerinde hâkimiyet kurmaya çalışma manasına gelir. Aslında birincisi, ikincisinin zemini ve sebebidir. Yani kendini başkalarından üstün gören bir kimse, zamanla onlara kendi üstünlüğünü kabul ettirme, onlar üzerinde hâkimiyet tesis etme yoluna gider, herkese tahakküm etmeye çalışır.

Bu iki duygu enaniyetle beslenir, dolayısıyla da tezkiye-i nefis ve tasfiye-i kalbe muvaffak olamamış her insanda az çok tesirini gösterir. Bazıları hafızalarının kuvvetiyle, bazıları beyanlarının gücüyle, kimileri seslerinin güzelliğiyle, kimileri de daha başka istidat ve kabiliyetleriyle ya da soy-sop, servet ü sâman, şöhret ü şân gibi sâiklerle böyle bir farklılık düşüncesine kapılmakta ve kendilerini başka insanlardan daha üstün, daha seçkin ve daha çok saygıya değer görebilmektedirler.

Zekâ, hafıza, beyan gücü, ses güzelliği, güç, kuvvet gibi değişik istidatlar ve farklı kabiliyetler Allah’a teşekkürü gerektiren nimetlerdir. Fakat insanlar bazen bu nimetlerin Allah tarafından verildiğini ve emanet bir elbise gibi kendilerine giydirildiğini unutur da onları kendi elde ettikleri sabit, değişmez ve ebedî birer üstünlük vesilesi gibi görmeye başlarlar. Kalb ve kafalarındaki bu duygu ve düşünce inhirafını çirkin hırıltılar olarak dışa aksettirir ve zamanla, “Benim zekâm, benim hafızam, benim fikrim...” sözlerini birer fâikiyet iddiası şeklinde telaffuz edip durmaya başlarlar. Rahmet ilinden dalga dalga esip gelen lütuflar karşısında şükür hisleriyle dolacaklarına, nankörlüklere girer ve o güzelim nimetlerin çehresini bencillik, gurur, riya ve süm’a isiyle karartırlar. Bütün ihsanları, acz, fakr ve ihtiyaçlarına binaen kendilerine bahşedilmiş birer lütuf olarak değerlendireceklerine ve onların asıl kaynağı üzerinde duracaklarına, onlara sahip çıkar ve hak iddiasında bulunurlar. Her nimetin aynı zamanda bir imtihan vesilesi olabileceği ihtimaline karşı Allah’a sığınıp kulluk çıtasını biraz daha yükselteceklerine; iyiden iyiye şımarır, kendilerini biraz daha beğenirler. Her hâl, tavır ve davranışlarına mukabil takdir bekleyen, alkış isteyen kimseler olup çıkarlar.

Nimetin Sahibini Düşün

Fâikiyet mülahazası bazen kişinin şahsî enaniyetinden kaynaklanır. Allah’ın ekstra lütuflarına mazhar olan bir insan, sağlam bir kulluk düşüncesiyle onları hazmedip bal-kaymak gibi yudumlaması mümkünken bazen benliğine takılır, nimetleri kendi istihkakına bağlar ve böylece onları kendi adına zehire çevirmiş olur. Her nimeti, Mün’im-i Hakiki’yi gösteren bir ayna gibi algılayıp ihsanda bulunan Zat’a yönelmesi, O’nun huzurunda tevazu içerisinde iki büklüm olması gerekirken enaniyetine, gurur ve kibrine yenik düşer, sadece nimeti düşünür. Onu, kazanmış olduğu bir hak gibi görür, dolayısıyla da sebeplerin ötesinde bir Müsebbibü’l-esbâb bulunduğunu hiç hatırlayamaz, nimetlerin asıl sahibini katiyen düşünemez. Aslında o güzellikleri his, şuur, kadirşinaslık ve Allah’a teveccüh çerçevesi içinde değerlendirse, onlar kendisi için birer nimet olarak kalacak ve onu yükseltecektir. Fakat bencil insan, onlarla enaniyetini besler, her nimeti benliğine mâl eder ve sürekli ben der durur. Neticede o nimetler onun hakkında mahvedici bir mahiyete bürünürler.

Günümüzde ben, ben diyerek oturup kalkma ve enaniyet mülahazalarıyla dolup taşma belki her zamankinden daha fazladır. Öyle ki bugün inanan insanlar bile özgüven gibi kavramlar etrafında örgülenen bir kısım düşünceleri, kullanılma maksadından saptırarak şeytanı hoşnut edebilecek mülahazalara çevirebilmektedirler. Özgüven insanın kendini tanıması, istidatlarının farkına varması ve onları değerlendirme hususunda cesaretli olması manasına alındığında insanı yükseklere taşıyan önemli bir haslet olsa da enaniyeti okşayacak şekilde ele alındığında insanı bencilliğin kucağına atabilir.

O’na Varmak Esastır

Üstün olma duygusu her zaman ferdî benlikten kaynaklanmaz. Bazen insan, enaniyetini besleyen yanlış his ve düşünceleri kendi içinde eritebilir. Kalbine ve zihnine uğrayıp geçen bazı nefsî ve şeytanî duygulardan kurtulup şahsen Allah için başlayan, Allah için işleyen ve rıza-ı ilâhî dairesinde hareket eden bir kul olabilir. Ne var ki şahsı hesabına kullardan bir kul olma şuuruna ulaşmış kimseler için de âidiyet mülahazası, fâikiyet mülahazasına sebep olabilir. Ondan dolayı kendini farklı ve üstün sayanlar bulunabilir. Yani bir milletin, bir cemiyetin ya da bir cemaatin mensubu olmak da insanı bambaşka bir enaniyete ve seçkinlik hissine itebilir. Aslında insanın şahsî hayatı hesabına benlikten sıyrılması çok büyük bir başarı ve şeytana karşı önemli bir tabyadır. Fakat ben duygusunun yerine biz’i ikame etme, başlangıç itibarıyla takdire şayan bir adım olsa bile şayet ben’in yerini biz alır ve insan o noktaya takılıp kalırsa bu da çok ciddi bir tehlike olur. Zira biz’e geçiş bir mertebe ise de orada da durmamak ve O’na yürümek, her şeyi O’na vermek esastır.

Bir insanın sürekli kendi istidat ve kabiliyetlerini nazara vermesi ve kendisinden bahsetmesi ne kadar çirkin ise bir topluluğun fertlerinin her fırsatta mensup oldukları cemaatin hususiyetlerini, o hareketin faziletlerini, kendi felsefelerinin üstünlüklerini ve sahip oldukları düşüncelerin isabetliliğini vurgulamaları da o denli çirkindir. Hak ve hakikat gürül gürül ilan edilmelidir ama bu ilana nefisler asla karıştırılmamalıdır.

Din ve millet yolunda hizmete gönül vermiş insanlar, Karun gibi düşünüp Karunca konuşacaklarına gurur ve enaniyeti bırakmalı; aczinin, fakrının ve ihtiyaçlarının farkında olan kullar sırasına geçip tazarru ve dua lisanıyla Cenab-ı Hakk’a yönelmelidirler.

İhlasa Çağrı

Kendini farklı ve üstün gören bir insan kendisinin değil başkalarının çalışıp didinmesi gerektiğini düşünür ve hiçbir pay sahibi olmadığı başarıların dahi kendisine nispet edilmesini ister. Beklediği takdiri bulamaz, istediği alkışları duyamaz ve kendince kıymeti anlaşılamazsa her şeyden el-etek çeker; içinde azıcık çalışma isteği kalmışsa onu da kaybeder. Böyle bir insan, ara sıra yapıp ettiği işlerde yine farklı, üstün ve seçkin biri olduğunu başkalarına kabul ettirme peşindedir. Dolayısıyla bütün söz, tavır ve davranışı enaniyet eksenlidir, riya ve süm’a ile kirlenmiştir. Onun hedefi hep en önde olmak, üstün görünmek ve insanların teveccühünü kazanmaktır fakat böyleleri umumiyetle maksatlarının aksiyle tokat yerler; işlerinde muvaffak olamadıkları gibi halk nazarında da istiskal edilir ve ceht ü gayret hislerini de her gün biraz daha kaybederler.

İşte böyle kötü bir akıbete maruz kalmamak için bütün amellerde Allah rızasını gözetmek gerektir. “İhlas Risalesi”nde de ifade edildiği gibi eğer O razı olsa bütün dünya küsse ehemmiyeti yok. Eğer O kabul etse bütün halk reddetse tesiri yok. O razı olduktan ve kabul ettikten sonra, isterse ve hikmeti iktiza ederse, sizler istemek talebinde olmadığınız hâlde, halklara da kabul ettirir, onları da razı eder. Onun için bu hizmette doğrudan doğruya ve yalnızca Cenab-ı Hakk’ın rızasını esas maksat yapmak icap eder. Mademki ihlasla yapılan bir dirhem amel, ihlassız batmanlarla amelden üstündür, öyleyse büyük-küçük her iş O’nun hoşnutluğu gözetilerek ortaya konmalıdır.

Tetikte Olmalı

İnsan, tabiatı itibarıyla farklılık ve üstünlük düşüncesine açıktır. O, bu türlü mülahazalardan tecrit edilmemiş ve daha baştan fıtratı bunlara kapalı olarak yaratılmamıştır. Mesuliyet duygusunun ve imtihanın bir gereği olarak bütün nefsani ve şeytanî düşünceleri iradesiyle aşmak zorundadır. Dolayısıyla insan, Allah’a sığınarak ve iradesinin gereğini yerine getirerek nefsani hislerin ve şeytanî fikirlerin üstesinden gelmeye çalışmalıdır. Allah’a dayanarak, sa’ye sarılarak ve iradesinin hakkını vererek kulluk şuuruna aykırı bütün mülahazalardan sıyrılmaya gayret etmelidir. Bu arada bilmelidir ki bugün aştığı tepelerin benzerleri yarın yeniden karşısına çıkacaktır. Bir işte başarılı olunca benliğine ait bir kısım duygular, bir kere daha birer akrep gibi kuyruklarını dikip gezmeye başlayacaklardır. O, bütün bu zehirli ve öldürücü hasımlara karşı da savaş ilan etmek ve bu defa da onları aşmak durumunda kalacaktır. Onların üstesinden gelse bile yarın aynı tehlikelerle bir kere daha karşılaşacak ve yeni bir imtihanı daha geçmek mecburiyetinde olacaktır.

Bu açıdan, fâikiyet mülahazası ve üstünlük düşüncesi içinize estiği zaman, hemen Cenab-ı Hakk’a yönelmeli ve hamd ü sena hisleriyle dolmalısınız. Mazhar olduğunuz ve etrafınızda gördüğünüz bütün nimetleri O’na şükretmeye ve hamdetmeye vesile saymalısınız. İlahî lütufları çok iyi okumaya çalışmalı, onların arka planına bakmalısınız. Sizin güç ve kuvvetinizle olacak gibi görünmeyen bu ihsanları enaniyetinizi beslemek için değil, şükretmeye bir vesile olarak değerlendirmelisiniz. Her zaman size karşı taarruz vaziyetinde bulunan ne kadar düşman düşünce ve duygu virüsü varsa, onları bertaraf edebilecek silahlarınızı da her an hazır bulundurmalısınız.

21. Faydasız Şeylerle Uğraşma

Mü’min, mefkûresini ifade etmeyen her türlü plan ve projeden, netice itibarıyla Allah’a götürmeyen dağınık düşüncelerden, dünya-ahiret faydası olmayan iş ve davranışlardan, boş lakırdı, boş mülahazalardan uzak olan insandır. Onun sükûtu fikir, konuşması zikir, zahir ve bâtın hâsseleri hep Hakk’a kilitlidir. Teveccühü melekler kadar derin ve arı-duru, her zaman yüksek uçmaya hazır ve gerilimi baş döndürücü fakat aynı zamanda kendi plan ve projelerini gaye ölçüsünde öne çıkarmayacak kadar da yöneldiği Yüce Dergah’a saygılıdır. Gözleri hep ufuk ötesinde, himmeti dağları delecek kadar yüce, hayatının gerçek deseni kabul ettiği inançlarını yedi cihana duyurma gayretiyle tam bir metafizik gerilim içindedir. Yaptığı ve yapacağı işlerin gerektirdiği nezaketin de farkında olan kusursuz bir basiret insanıdır. Yetirir o dapdaracık ömrünü hem dünyayı imar etmeye hem de ukbâyı peylemeye. Kendine ilk bahşedilen mevhibelerin en küçüğünü bile zayi etmez. Dünya ve öteler adına bir şey vaat etmeyen mâlâyâniyât ile meşgul olmaz. Kendine lütfedilenlerin bütününü Hak rızası yolunda rahatlıkla bağışlayabilir ve hiçbirinin boşa gitmemesi konusunda da olabildiğine titiz davranır.

Mü’min, maddî-mânevî herhangi bir getirisi olmayan söz, fiil ve davranışlardan uzak durmalıdır. Ahireti kazanma mevzuunda ömür sermayesini öyle dikkatle kullanmalıdır ki bu dünyada geçirdiği zaman dilimi, ahirette Hazreti Ruh-u Seyyidi’l-Enâm’la (aleyhi efdaluttahiyyât ve ekmelütteslîmât) bir sofranın başında oturma ve Allah’ın (celle celâluhu) rızasına erip O’nun cemal-i bâ-kemalini müşâhede etme şeklinde kendisine geri dönsün. Bundan dolayı o, vaktini ibadet ü taatle, kendisine ve başkalarına faydalı işlerle; kitap okuyarak, tefekkür ederek, dua ederek, sohbet-i cânan eksenli müzakere ve musâhabelerde bulunarak, hak ve hakikat yolunda hizmet ederek, hizmete engel teşkil eden problem ve açmazları ortadan kaldırmak için çözümler üreterek yani menfaati muhakkak işlerle geçirir. Bunların hepsi birer ibadet sayılır. Böylece mü’min, vaktini hayırlı işlerde harcamış, boş yere konuşmamış, zamanını israf etmemiş, faydasız iş ve meşguliyetlerle kalb ve ruhunda yaralar açacak bir duruma sebebiyet vermemiş olur.

Vera’ın Bir Buudu

Boş iş ve sözlerden uzak durma, İslam ahlakının temel esaslarından olan vera’ın bir buududur. Lügatlerde uygunsuz, yakışıksız ve gereksiz şeylerden sakınma, haram ve yasaklara karşı da titiz davranma, tetikte olma veya memnu şeylere girme endişesiyle, bütün şüpheli hususlara karşı kapanma, manasına gelen vera’ı bazı hak dostları, göz açıp-kapayıncaya kadar olsun Hak’tan gafil olmamak bazıları ise hayatın her lahzasında O’ndan başka her şeye kapalı kalmak, şeklinde tarif etmişlerdir.

Mâlâyâniyâtı terk etmek, gönlün Cenâb-ı Hak’la alâkasına mâni olacak her şeyden uzak durmak, beden ve cismâniyetimize bakan yanı itibarıyla dünya ile münasebetlerimizde dikkatli olmak ve kesben olmasa da kalben dünya ve mâfîhâ ile aramızdaki mesafeyi korumak çok önemli ahlaki prensiplerdir.

Boş Kalmama

İnsanın söz ve davranışlarının boş şeylere kaymaması için, boş kalmama ve mutlaka bir işle iştigal etme çok önemlidir. Dünyaya ait işlerimizin yanında, iman ve Kur’ân hizmeti adına da bir vazifemizin olması, bizi diri tutmasının yanında, malâyaniyata kaymamıza da mâni olacaktır. Hizmet bizim hayatımızdır. Biz hizmet ettikçe canlı kalırız ve bu husustaki aksiyonumuzu kaybettiğimiz zaman da kurur ve ölürüz.

İman ve Kur’ân hizmeti adına büyük ya da küçük bir vazife eda etmenin pek çok faydası vardır. Ezcümle insan, üzerindeki vazifenin verdiği mesuliyet duygusuyla daima düşünecek, düşündüklerini pratiğe dönüştürecek ve sorumluluklarını aksatmamaya çalışacaktır. Neticede mâsiyetten ve mâlâyâniyattan da kendisini alıkoymuş olacaktır.

Pek çok vakanın şehadetiyle diyebiliriz ki Allah yolunda hizmet eden insanlara Cenab-ı Hakk’ın inayeti eksik olmuyor. Allah’ın dinine yardımcı olmaya çalışanlar, bununla O’nun rızasını, yakınlığını arzu edenler katiyen ihmal edilmiyor. Bazen bir ferdin Allah adına çok cüzi bir gayreti, büyük bir dua yerine geçiyor ve Rabbimiz bu duaya icabet ediyor, onu koruyor ve bu hâl devamlı hayra vesile oluyor. Yani hayır, hayırlar doğuruyor. Neticede de ortaya çıkan salih daire içerisinde hayat, hayırlarla dopdolu devam edip gidiyor. İnsanı mâlâyaniyata sevk edebilecek boşluklar oluşmuyor.

22. Övülme Tutkusu

İnsanın gönül dünyasını yavaş yavaş harap eden, manevî melekelerini birer birer öldüren hastalıklardan biri de övülmeyi sevmek ve her fırsatta methedilmeyi istemektir. Hep üstün sıfatlarla anılma, medh ü senâlarla yâd edilme ve sürekli iyilikler, meziyetler ve başarılarla nazara verilme arzusu, tedavisi zor bir kalb marazıdır. Mü’minler arasında da hakkında methiyeler yazılmasını ve övgüler sıralanmasını dileyen insanlar olabilir fakat haddizatında kibir, gurur ve bencillikten kaynaklanan methedilme isteği bir küfür sıfatıdır.

Bana Ne Söylüyor?

Âyetin iniş sebebi olarak bazı olaylar rivayet edilmektedir ama bir âyetin herhangi bir mesele üzerine inmiş olması, o ilahî beyanın sadece o meseleyle alâkalı olduğu anlamına gelmez. Cenab-ı Hakk’ın her sözü binlerce hikmetle doludur ve pek çok hâdiseye ışık tutucudur. Her âyet, esbâb-ı nüzul olarak zikredilen hâdiselerle beraber, onlara benzeyen diğer olaylar için de bir aynadır.

Sahabe ve selef-i salihinden çokları bu tür âyetlere ilk muhatapları açısından bakmaktan ziyade, âyette övülen ve yerilen sıfatlar zaviyesinden bakıp meseleleri öyle değerlendirmişlerdir. Mesela, bir âyette inançsızların ya da münafıkların yalancılıkları nazara veriliyorsa “Nasıl olsa onlara söyleniyor.” deyip geçiştirmemiş, “Acaba benim her sözüm doğru mu, yalancılık olarak nitelenebilecek bir durumum var mı?” diyerek hemen nefis muhasebesine girişmiş ve temkinli olmayı yeğlemişlerdir. “Şayet yalancılık Cenab-ı Hak katında çirkin bir sıfatsa ve Allah’ın sevgisi ve gazabı sıfatlara göreyse, ki öyledir, yalan söyleyen kim olursa olsun yerilmeye müstehaktır.” düşüncesini benimsemiş ve bütün kötü sıfatları da bu mülahazaya göre ele almayı esas edinmişlerdir. Mevlâ-i Müteâl’in hoşnut olmayacağı bir işe yanaşmamak ve su-i akibete uğramamak için hep teyakkuzda yaşamış, kendilerini asla emniyette görmemiş, Kur’ân’ın zemmettiği her hâl, hareket ve sıfatın kendilerinde de olmasından endişe duymuş ve onlardan uzak durmaya gayret göstermişlerdir.

Tipik Narsistler

Hakikatte yapıp ettikleriyle gururlanıp şımaran, yapmadıklarını bile yapmış gibi gösterip övünen ve onlarla övülmekten hoşlanan kimselerdeki ruh sefaletinin sebepleri hep aynı hususlardır. Onlar, dinin esaslarından habersiz, mütemerrit nefs-i emmârenin güdümünde, şöhretperestliğe müptela ve bohemce yaşamaya meyilli kimselerdir. Bu zelil insanların çoğu, üstün sıfatlarla yaratılmış olduklarına inanır, kendilerini farklı görüp gösterir ve çevrelerine kendilerinin seçilmiş olduklarını dayatmaya çalışırlar. Methedilmeye çok açık ve alkışa teşne bu tiplerin çarpık hislerine, aldanmış yandaşlarının iddiaları da eklenince ortaya en tipik narsistler çıkar.

Bunlar arasında işi mana âleminin devasa kâmetlerinin dahi telaffuz etmediği “Ben kutb-u irşadım, ben gavsım.” türünden iddialara kadar vardıranlar olduğu gibi yanında başka büyüklerden bahsedilmesinden rahatsızlık duyanlar ve Peygamber’in ya da falan velinin temsilcisi ve izdüşümü olduğunu söylemek gibi hezeyanlarla bir kısım muğlak ve müphem şeylere çevresini inandırmaya çalışanlar vardır. Bu insanlar, gerçekte bu karakterlerin hiçbirine sahip olmadıkları hâlde başkalarının kendilerini “müttakî, dindar ve Allah’tan korkan bir mü’min” diyerek övmelerinden hoşlanırlar veya gerçekte tam tersi olmalarına rağmen başkalarının onları “samimi, fedâkar, şerefli, başkaları için kendini feda eden” bir insan olarak propaganda etmelerini isterler. Bütün hareket ve faaliyetlerinde hep takdir ve tebcil beklentisi içinde bulunur ve damlalarının derya, zerrelerinin güneş gösterilmesini arzu ederler.

Mü’minin Hali Tevazu ve Mahviyettir

Hakiki mü’minin şe’ni tevazu ve mahviyettir. İnanan bir insan, Hak karşısındaki konumunun şuurundadır ve kendisini insanlardan bir insan veya varlığın herhangi bir parçası kabul eder. O, kendinde zatî hiçbir kıymet görmez hatta ilahî inayetle fevkalade bir muameleye tâbi tutulmazsa halkın en şerlisi derekesine düşeceğinden korkar. Dolayısıyla da methedilmekten hiç hoşlanmaz, övülmekten memnun olmaz. Birisi ona ithafen Firdevsî’nin destanı gibi bir destan yazsa ya da okusa, onu duymazlıktan gelir veya hiç üzerine almaz. Benlik hesabına içinde beliren büyük-küçük her çeşit dahilî kıpırdanışa karşı hemen harekete geçip onu olduğu yerde boğma cehdi gösterir. Hele lehte de olsa mübalağalı sözleri hiç sevmez; onları büyük birer iddia ve zımnî yalan kabul eder.

Ey Riyakâr Nefsim!

Demek ki takdir, tebcil ve övgüler karşısında mü’mince tavır mahviyettir. “Allah’ım, hakkımda söylenen bu sözleri dua olarak kabul buyur, bunları benim için gurur ve kibir sebebi kılma ve beni nefsimle baş başa bırakıp ayağımı kaydırma!” diyerek hemen bütün medh ü senâların asıl sahibi Mevlâ-i Müteâl’e sığınmaktır.

Bu mülahazalara bağlı kalan birinin, insanların teveccühünü beklemesi, hüsnüzannın layık gördüğü makamlara dilbeste olması, methedilmeyi arzulaması ve riyaya, süm’aya girmesi düşünülemez. Çünkü o, hizmetlerini, kendisine verilmiş nimetlerin şükrü ve kulluk vazifesi olarak görür; bu düşünceyle ucub ve riyadan da kurtulur.

Koynunda Akrep Var!

Hakiki bir mü’min, hakkında methiyeler dizildiği zaman sevinmediği gibi yerildiği zaman da üzülmemelidir. Aslında, insanın kendi kendisini sorgulayıp küçük göstermesi bir açıdan kolaydır. Zor olan, kusurlarının başkası tarafından sayılıp dökülmesi “Koynumdaki akrebi haber verene rahmet.” diyebilmesidir. Belki belli bir süre sonra kendi kendine “İyi ki kusurlarımı söyledi, beni bitirmek üzere olan hatalarımı haber verdi.” diyerek memnuniyet duyabilir fakat yerildiği o ilk anda hazm-ı nefste bulunarak “Allah senden razı olsun, hatamı söylemekle bana yardımcı oldun.” diyebilmesi babayiğitçe bir tavırdır.

Hâsılı, yaptıklarından ötürü sevinip şımarmak ve hiçbir yerinde olmadığı başarıların, hiç üzerinde taşımadığı güzel sıfatların bile kendisine atfedilmesini ve onlardan dolayı övülmeyi istemek bir küfür ve nifak sıfatıdır. Ne var ki takdir ü tebcil beklentisi kalbi öldüren bir virüs olarak bazı mü’minlerde de bulunabilir. İmanda olgunluğa adım atmış bir insanın nazarında yergi ile övgü eşittir. O, zemmedilme ile methedilmeyi bir bilir. Methedilmekten hoşlanmadığı gibi kendisini methedene karşı da içinde bir burukluk hisseden, bir manada yergiden memnun olan ve kendisini yeren kimseye hiddet etmek şöyle dursun, onu yardıma koşmuş bir dost olarak gören insan ise kemal ehli hakiki bir mü’mindir. Böyle biri, övülmenin gönül dünyası için zararlı bir fitne olduğunu bildiğinden dolayı methedenden hiç hazzetmez. Gıybet, iftira ve bühtana girmeden müspet tenkit diyebileceğimiz bir üslupla kendisini eleştirenleri, kusurlarını hatırlatıp onlardan kurtuluş yolu gösterdiği ya da sabredip sevap kazanmasına vesile olduğu için memnuniyetle karşılar.

23. Alınganlık - Küsme

Kırgınlık, araya mesafe koyma, tavır alma, kalben, ruhen ve hissen irtibatını kesme, alakadar olması gerektiği yerde alakadar olmama hâli olan küskünlük, çoğu zaman daha başka olumsuz davranışları da beraberinde getirir. Arkadaşına küsen biri, sadece küs durmakla kalmaz, bu ruh hâli içinde zamanla o arkadaşı hakkında verip veriştirmeye başlar. Bu durum bazen gıybete, iftiraya kadar gider. Küs durduğu insanın ayağının kaymasından, kapaklanıp düşmesinden memnun olur. İş bazen öyle vahim bir hâl alır ki insan bütün bu olumsuzlukları irtikâp ederken nefsinin avukatlığını yüklenip kendisini haklı görme ve gösterme yoluna girer de nasıl azim bir hata ve günah içinde bulunduğunun farkında olmaz. Oysaki bütün bunlar Allah nezdinde çok mahzurlu ve ahiret hayatı adına insanın kayıp gitmesine sebep olacak fiillerdir.

Bu mevzuda Resûl-i Ekrem Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikaz ve tavsiyeleri çok önemlidir. Bir hadis-i şeriflerinde şöyle buyururlar:

لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ

Sahib-i Şeriat, küskünlük durumunu en fazla üç gün diyerek sınırlamıştır. Zira bu süre içinde hafakanlarınız dinecek, köpüren hissiyatınız yatışacak, kırgınlığınız zayıflayacak ve sakin bir ruh hâli içinde, küstüğünüz kişinin haklarını yeniden mülahazaya alacaksınız. Bunun neticesinde kardeşlik duygu ve düşüncesi ruhunuzda bir kere daha canlanacak, açtığınız mesafeyi kapatacak ve o kardeşinizle yeniden sarmaş dolaş olacaksınız.

Bunun yanında, dargınlık sürecinin uzayıp gitmemesi için de Allah Resûlü bir üst sınır koymuş, meseleyi o taraftan da bağlamıştır. İşte hadis-i şerif, belli ölçüler vermek suretiyle bize, bu tür durumları en selametli şekilde atlatma adına bir yol talim etmektedir.

Mecazi Küsme

Her ne kadar şimdiye dek hakiki ve mecazi diye bir tasnifle meselenin üzerinde durulmamış olsa da şahsın niyet ve maksadına göre küsmeyi böyle bir tasnif içinde ele alabiliriz. Buna göre, hakiki manada küsme mezmum bir hâl olsa da mecazi manada küsme yer yer başvurulabilecek stratejik bir yol, stratejik bir hamledir. Mesela bir insanın, evladının yaptığı bir hataya karşı “Senden böyle bir şey beklemiyordum.” diyerek muvakkaten bir tavır alması mecazi bir küsmedir. Asr-ı Saadet’te yaşanan îlâ hâdisesine de bu nazarla bakabilirsiniz.

Ancak anne-baba bundan istisna edilmelidir. Zira Cenab-ı Hak onlar hakkında şöyle buyurmaktadır:

وَقَضٰى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُۤوا إِلَّاۤ إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَۤا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَۤا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا

Dolayısıyla anne-baba ve büyüklerimize karşı küsmenin mecazisi bile olamaz. İnsan onlara karşı kesinlikle gönül koymamalı, kırgınlığa sebebiyet verecek çok ciddi hususlar olsa bile yine de onlara karşı kırılmamalı, kendisi çok rencide edilse dahi katiyen onları rencide etmemelidir. Bilâkis her zaman onların gönüllerini hoş tutmalıdır. Yoksa gün gelir, kişi yaptığı hataların farkına varır ama iş işten geçmiş olur. Zira o gün itibarıyla artık hatalarını telafi edemeyeceği bir noktada bulunuyordur. Bu açıdan insan hayatını öyle tanzim etmeli ki zikzaklar yapmak suretiyle sonunda “Keşke şöyle yapmasaydım da böyle yapsaydım!” demesin.

İbadet Sevabı Kazandıran Amel

Etrafımızdaki insanlar hakikaten bizi küstürecek davranışlar ortaya koyabilirler. Ama bu tür durumlarda bile Allah’a ve ahirete imanın gereği kendimize, kendi hissiyatımıza rağmen küsmeme istikametinde bir ceht ve gayret içinde olmalıyız. Küsülebilecek bir yerde küsmemek insana ibadet sevabı kazandırır. Çünkü insan orada nefsiyle yaka paça oluyor, iç tuğyanlarına ve taşkınlıklarına karşı başkaldırıyor ve neticede iradesinin hakkını veriyor demektir.

Bazen küsmeyi gerektirecek türlü sebeplerle karşı karşıya kalabiliriz. Fakat bütün bunları birer imtihan olarak görüp onlara karşı dişimizi sıkıp sabretmesini bilmeliyiz. Bize küsseler de biz küsmemeli, incitseler de başkasını incitmemeliyiz. Zira bizi kırıp incittiklerinde onlara karşı aynıyla mukabelede bulunmayıp gönül enginliğiyle hareket etmek suretiyle, kalkıp bir yolunu bularak o insanlara sarılabilirsek din ve insanlık adına çok önemli bir fedakârlık yapmış, çok önemli bir fazileti yerine getirmiş oluruz.

Küsmenin İçtimai Hayata Bakan Yönü

Farklı dünya görüşüne sahip insanlar arasında ve bilhassa bunun siyasî hayata yansıması noktasında günümüzde ciddi küskünlükler, kırgınlıklar yaşanabiliyor. Siyasî sahadaki bu halleri, makam, mansıp, paye ve ikbal hesapları daha çok tetikliyor. Muhalifini yıpratma adına insanlar söylememesi gereken sözleri söylüyor, hilâf-ı vâki beyanlara giriyor, neticede ciddi küskünlük ve dargınlıklar yaşanıyor. Hâlbuki makam-mansıp arzusuyla hareket edilmese; makamların topluma, insanlığa hizmet adına herkesin iş ve vazife yapabileceği bir alan olduğu, herkesin koşabileceği bir kulvar bulunduğu görülecektir.

Hepimiz, mensup olduğumuz toplumun menfaat ve maslahatı adına, farklı kulvarlarda olsa da netice itibarıyla aynı istikamete yönelip her zaman el ele olabilir, omuz omuza verebilir ve aynı hedefe doğru koşabiliriz. Bu koşuda rekabet hissinden gelen “Falanları geçelim.” mülahazasının olmaması gerekir. Belki cereyan eden bu yarış, “Bu güzelliklerden ben de geri kalmayayım, en azından ben de koşturan şu insanlar kadar bir performans sergileyeyim” mülahazasına bağlı olmalıdır. Yol böyle geniş olunca burada sürtüşme, kırılma, küsme de olmayacaktır.

Evet, küskünlük, dargınlık, hazımsızlık ve çekememezlikten veya bazı şeyleri içine sindiremediğinden dolayı bir heyetten uzak düşen, aynı zamanda Allah’ın inayetinden de cüda düşmüş demektir. Bütün bunların hepsini birden mütalâaya alacak olursak kırgınlık, dargınlık ve küsmelerin ne kadar büyük bir felaket olduğu; insanları barıştırma ve uzlaştırmanın ise o ölçüde büyük sevaplı bir iş olduğu anlaşılır.

Barış Heyetleri

Mesele çok önemli olduğundan geniş düşünüp bu iş için ekipler oluşturulması gerekir. Bu konuda tecrübe sahibi, muhataplarının karakterlerini doğru okuyabilecek ölçüde insan psikolojisine vâkıf; mantık, muhakeme ve ifade kabiliyetleri güçlü insanlardan heyetler oluşturup küskünlük ve dargınlığın pençesinde bulunan insanlara yardımcı olunmalıdır. Her ne kadar toplumda din, diyanet noktasında belli bir boşluk belli bir cehalet yaşansa da insanımız Allah’a ve Peygamber’e bağlı, dinine, diyanetine saygılıdır. Bu sebeple herkese hitap eden dinimizin evrensel prensip ve dinamikleri kullanılarak aradaki küskünlükler giderilebilir, kırgınlıklar telafi edilebilir ve yeniden insanların birbiriyle kucaklaşmaları sağlanabilir.

24. İstikbal Endişesi

Geleceği düşünme, onu garanti altına alma hususunda tasalanma ya da ileride vuku bulması muhtemel hâdiselerden dolayı meraklanma, kaygı duyma, hatta bir kısım menfiliklerin olabileceği mülahazasıyla kederlenme anlamındaki endişe-i istikbal az ya da çok her insanda bulunan bir duygudur. Yüce Yaratıcı tarafından fıtratımıza derç edilen sair duygular gibi bu duygunun da bir hikmet-i vücudu vardır. O da insanın ileriye yönelik planlar yapması ve oluşması muhtemel problemlere karşı makul ölçülerde tedbirler alması, hususiyle de ahirete hazırlık yapmasıdır. Bu hikmetlere mebni fıtratımıza yerleştirilen bu duygunun, yaratılış hikmetine uygun olarak değerlendirilmesi, haddini tecavüz etmesine meydan verilmemesi çok mühimdir. Aksi takdirde insan, istikbale ait endişelerinin hâsıl ettiği vehimlerin ağında bocalar durur ve dünyayı kendisi için yaşanmaz hale getirir.

Asliyet planında, ahireti düşünme, cennete ve ahiret nimetlerine kavuşmak için gayret gösterme, cehennem azabından kurtulmaya çalışma yolunda kullanılması gereken bu hissi maalesef insanların çoğu dünya adına kullanmaktadır. Nazarlarını daha yakın gördükleri zaman birimlerine dikmiş; yarın, önümüzdeki hafta, gelecek ay, ertesi sene, on yıl sonra vs. hesapları üzerine yoğunlaşmış ve bu hayatı ebedî kabul edercesine istikbal endişesinin yüzünü bütün bütün dünya ile alâkalı işlere çevirmişlerdir. Bugün pek çok kimsenin zihnini “Yarın ne yaparım?” “Hangi üniversiteyi kazanırım?” “Okul bitince hangi mesleğe atılırım?” “Hangi müessesede iş bulurum?” “On sene sonra bir ev alabilir miyim?” “Emekli olunca nerede yaşarım?” “Bu çocuk da evlenip gidince bana kim bakar, ne yer ne içerim?” türünden endişeli sorular meşgul etmektedir.

Maalesef şeytan çoğu zaman hislerimizin rengini karıştırıyor, ruh dünyamızın güzel atmosferini bozuyor. Allah’a müteveccihen giderken niyetimizi bulandırıyor. Bakışlarımızı kaydırıyor, bizi yolumuzdan alıkoyuyor ve başka değersiz şeylerle oyalıyor. Çok dikkatli olup onun bu sinsi tuzaklarına hayallerimizi, tasavvurlarımızı, aklımızı, fikrimizi, niyetlerimizi kısaca kendimizi kaptırmamalıyız.

Nazarları Ahirete Tevcih Edin!

Her insan az ya da çok gelecek kaygısı taşır fakat bu, bazılarında vehim ve hastalık derecesine varır. Onlar rızkın Rezzâk-ı Hakiki tarafından gönderildiğini unutmuşçasına iaşe derdine düşerler. Birkaç ay, birkaç sene idare edecek birikimleri yoksa telaşlanırlar. Hayatı halk eden Mevlâ-i Müteâl’in hayat için rızık da yarattığını akletmezler. Yarına çıkmaya hiçbir garantileri olmadığı hâlde yarınları, sonraki ayları, müteakip yılları düşünürler. Gerçi, esbap dairesinde yaşadığımız için sebepleri yerine getirmek ve plan-program isteyen meselelerde fıtrat kanunlarını gözetip belli bir düzene göre adım atmak tabiîdir ve takip edilmesi gereken bir yoldur. Ne var ki her canlının rızkını vermeyi taahhüt eden Cenab-ı Hakk’ın vaadine itimat etmezmiş gibi, endişe hissini tamamen dünyevî istikbale harcamak çok yanlıştır. Mü’minde mutlaka bulunması gereken tevekkül anlayışına da zıttır.

Asıl Ahiretinden Kork!

Aslında, ömrünü bütün bütün suistimal etmeyen her insanın dünyevî rızkı garanti altındadır. Zira Rezzâk-ı Hakiki, her canlının rızkını taahhüt ettiğini bildirmiştir. Asıl üzerinde durulması ve endişe edilmesi gereken husus ahiret hayatıdır. Çünkü ebedî saadet garanti altına alınmış değildir. İnsan, geleceği için tasalanacaksa öyle ya da böyle, nasıl olsa gelip geçecek olan muvakkat dünya hayatı için değil, kendisinin ebedî saadetine veya sonsuz şekavetine dönüşecek olan ahiret yurdu için tasalanmalı. Ölümle başlayıp kabir hayatıyla devam eden, mahşer, mahkeme-i kübra ve sırat gibi durakları bulunan en büyük istikbali düşünmelidir.

İnsan, tabiatına yerleştirilen gelecek kaygısını yaratılış hikmetine uygun olarak değerlendirmeli. Bu his sayesinde dünyanın geçiciliğini fark etmeli, imtihan yurdunda olduğunu bilmeli ve ebedî bir hayat için hazırlanmalıdır. “Yarın ne yiyip içeceğim?” ya da “Seneye nerede olacağım?” gibi sorulara cevap aramaktan ziyade “Acaba son yolculuğa hazır mıyım? Mü’mince ölebilmem için en büyük vesile olan tahkikî imanı elde edebildim mi? Azığımda kabrimi nurlandıracak teheccüt aydınlığına da yer verdim mi? Mahşer meydanında Arş’ın gölgesinde serinleyecekler arasında bulunma keyfiyetine erebildim mi? Bütün kul haklarından sıyrılıp geride görülmemiş bir hesap bırakmadan Mizan’ın başına gidebilecek miyim? Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) Efendimiz’in Livaü’l-hamd’i altında ben de bir yer tutabilecek miyim? Sırat’ı geçip cennete yürüyebilecek ve sâlih kulların arasına girebilecek miyim? Acaba ben de Cemâlullah’ı görme ve rıza-i ilahîyi duyma şerefine nâil olabilecek miyim?” diye düşünmeli ve asıl bu hususların endişesi taşımalıdır.

Yol Yorgunluğuna Düşmemek İçin

En çok düşünülmesi ve endişe duyulması gereken istikbal, beş-on yıl sonraki günler değil, her an başlaması muhtemel olan ahiret istikbalidir. İnsan, cennete nâil olma istikbali, Cemalullah’ı müşahede istikbali ve Allah’ın rızasını kazanma istikbali peşine düşmeli ve her şeyden önce, bütün beklenti ve arzuların üstünde bunları düşünmelidir. Nitekim Nur Müellifi, “Ey insan! Bilir misin nereye gidiyorsun ve nereye sevk olunuyorsun? Dünyanın bin sene mes’udâne hayatı, bir saat hayatına mukabil gelmeyen cennet hayatına ve o cennet hayatının dahi bin senesi, bir saat rü’yet-i cemâline mukabil gelmeyen bir Cemîl-i Zülcelâl’in daire-i rahmetine ve mertebe-i huzuruna gidiyorsun.” diyor ve nihayet yetmiş, seksen, doksan sene de yaşasa insanın ölüp gideceğini ama ötelere seyahate çıkarken iman gibi bir iksiri azık edinirse tarife gelmez ahiret nimetlerini orada hazır bulacağını hatırlatıyor.

Şu hâlde, bu hakikatlerin her zaman hatırlanması, kalbin bunlarla sürekli cilalanması ve ahiretle alâkalı mülahazaların daima canlı tutulması gerekiyor. “İkbalim, istikbalim, mutlu geleceğim...” diyen kimselere “İlle de bir istikbalden bahsedecek ve ona ait meselelerle dertlenecekseniz “İşte size seksen-doksan seneyle de sınırlı olmayan ve hiç sonu gelmeyen bir istikbal. Nimetleriyle bitip tükenme bilmeyen bir istikbal. İstikbal-i ahiret.” deyip ölüm ötesine dikkat çekmek icap ediyor.

Heyhat ki özellikle içinde yaşadığımız zaman diliminde bu duyguyu tetikleme, ihya etme, diri tutma oldukça zor bir meseledir. Bu önce inanmaya, sonra imanda derinleşmeye, akabinde marifete yürümeye ve nihayet müzakere meclisleri kurarak, okunması faydalı eserleri okuyarak, muhavereleri sohbet-i cânân etrafında örgüleyerek, fikir ve duygu alış-verişiyle irfan ocağını iyice kızıştırarak, böylece sürekli köpürüp duran bir marifete ulaşarak Allah aşkını ve O’na iştiyakı yüreklerde canlı tutmaya bağlıdır. Bu hususta muvaffak olunursa işte o zaman insanlar, o ebedî istikbal iştiyakıyla “Vallahi önümüzde öyle bir gelecek var ki dünyevî ikbal ve istikbal olsa da olur, olmasa da…” diyeceklerdir. Bu mülahazayla, asıl istikbale im’an-ı nazar edecek ve böylece yoldakilerle oyalanıp gerçek hedefi şaşırma yanlışlığına düşmekten de kurtulacaklardır.

Şayet insanlara asıl hedefleri ve varıp ulaşmaları gereken ebedî meskenleri sürekli hatırlatılmazsa, Allah korusun, herkesin aynen o yolcu gibi şirin bir gölgeliğe, lezzetli birkaç meyveye, câzibedâr bir güzelliğe takılıp yolda kalması ve oracığa yığılması muhtemeldir. Dolayısıyla her insanın bu mevzuda her yeni gün bir kere daha takviyeye ihtiyacı vardır. Gelecek kaygısını ahirete ait istikbal endişesine dönüştürmek ve bu duygunun canlılığını koruyabilmek ancak müzakere meclisleri oluşturmakla, sohbet-i cânân vesilesiyle kalbleri yumuşatıp gözleri yaşartmakla ve gönülleri ihya eden hakikatleri hemen her gün farklı bir üslupla yeniden mülahazaya almakla mümkündür.

Hâsılı, istikbal endişesi yerinde kullanılırsa ebedî istikbalde sonsuz saadete erişmeye vesile olan çok önemli bir sermayedir. Orada gözlerin görmediği, kulakların işitmediği, beşerî tasavvurları aşkın ne nimetler ne ziyafetler ve ne mükâfatlar vardır. Ancak bunlar endişe-i istikbalin yerli yerinde kullanılmasıyla elde edilebilir. O, Cuma yamaçlarında Cenab-ı Hakk’ın cemalini seyretmeyi mümkün kılacak vesilelerden biridir. Böyle büyük bir sermayeyi gelip geçici dünya hayatının basit arzuları peşinde tüketmek, onu boşa harcamak demektir. Bu açıdan mü’min, çoğu sıkıntılarla geçen elli, altmış, yetmiş seneyi daha iyi yaşamanın kaygısını taşıyacağına, uzak görülen ama aslında yakınlardan yakın olan ahiret istikbalinin endişesini duymalı ve o endişenin gereği olarak acilen hayr ü hasenata sarılıp hayatı değerli kılma yoluna girmelidir.

25. Tûl-i Emel

Ölümü düşünüp dünyanın fânî olduğunu mülahaza etmek ihlası kazanmanın mühim bir vesilesi olduğu gibi tûl-i emel de sadece bu hayatı gözetmenin, istikbal endişesini yalnızca dünyevî yarınlara hasretmenin, riyanın ve ihlassızlığın en önemli sebebidir.

İnsan zaman zaman gençliğine, sağlığına, servetine ve makamına güvenir; rahat ve rehavet içinde yaşayıp gidiyorken ölümü çok uzak görür. Elindeki imkânların kaçıp gitmesinden korksa da kendisinin de bir gün göçüp gideceğini düşünmez hatta ölümü hiç aklına getirmemeye çalışır ve ondan bahsedilmesinden bile rahatsızlık duyar. Hâlbuki, ölümün ne zaman kimin kapısını çalacağı belli değildir. Nice genç ve sıhhatli insanlar vardır ki hiç beklenmedik bir anda, yakınlarına elveda bile diyemeden ebedî âleme irtihal etmişlerdir. Şu hâlde mü’min, bu dünyada bir misafir gibi yaşamalı ve her an ötelere yürümeye hazır olmalıdır.

İnsanlar Derece Derecedir

26. Tevehhüm-ü Ebediyet

Tevehhüm-ü ebediyet, insanın kendisini ebedî ve lâyemût (ölmeyecek) zannetmesi, hiç ölmeyecekmiş gibi dünyaya bağlanması, yaşamak için yaşaması, peşin zevk-safa ve ücretlerle avunarak sadece hâlihazırı yaşaması, geçmiş ve geleceği umursamaması demektir. Tûl-i emelin kaynağı da tevehhüm-ü ebediyet duygusudur.

Tevehhüm-ü ebediyet hissi insanda bazen o derece gelişir ki onun hayatını bütün bütün tesiri altına alır. İnsan bu tesir altında kendi hayatını unutur, dünyanın ömrü ile alakadar olur. Kıyametin ne zaman kopacağını sorgulamaya başlar. Sanki kıyamete kadar yaşayacakmış gibi kuruntular içinde bir ömür sürer. Bu arada kendi geleceğini yani sonsuz ahiret hayatını ihmal eder, onun için yatırım yapmaz.

Herkes için diyemem ama günümüzde çevremize dönüp baktığımız zaman gençliğini cami, tekke ve zaviyede geçirmiş dahi olsa çok kimsenin kendisini lâyemût zannettiğini görürüz. İnsanın “Dağı tutsam koparırım, şunu tutsam yerle bir ederim.” dediği veya ileride demesi muhtemel olan devreleri vardır. O devrelerde hep tevehhüm-ü ebediyet galebe çalar. Özellikle de gençken, sıhhati yerindeyken asla ihtiyarlayacağını, öleceğini düşünmez. Bir gün bu diyardan göçüp gideceğini hiç hatırına getirmez. Servet ü sâmânın elinden kayıp gideceğini hiç hesaba katmaz.

Nasıl olsa o gün gelecek. O gün gelmeden dikkat ve tefekkürle gözden perdeyi sıyırma ve daha şimdiden cenneti ve cehennemi görme, duyma ufkuna ulaşma çok önemlidir. Ama insan nisyanla malul, çoğu zaman gaflet belasına müptela olduğundan biraz tefekkürden uzaklaşınca hemen kendini ebedî yaşayacakmış gibi hissetmektedir.

İnsana fenalıkları yaptıran daha ziyade onun gafleti, tûl-i emeli, hiç ölmeyecekmiş gibi dünyaya dalması ve hakikati göremeyişidir. Bunun da kaynağı tevehhüm-ü ebediyettir. Zannediyorum ashab-ı kiramın günahlardan uzak durmasında da işte bu tevehhümü zihinlerinden ve kalblerinden silip atmaları etkili olmuş. Bizler de eğer ameliyat-ı fikriye ile (fikrî operasyonla) iki kere iki dört eder kesinliğinde ölümün, onun ardından da cennet ve cehennemin mevcudiyetini hep mülahazaya alabilsek nefsimizi frenleyecek, fenalıklara girmeyecek, daima ahireti nazara alacak ve hayatımızı her zaman ölçülü yaşayacağız. Böyle bir ameliyeden mahrum kaldığımız zaman ise cennet ve cehennem nisyan perdesi altına gömülecektir. Biz de Allah’a inansak dahi çok defa hislerimize mağlup olacak, dünyaya dalacak, fenalıklara girecek ve kendimizi hayattan kâm almaya salacağız.

Ölümü hatırda tutmanın bir diğer yolu da mezarlıkları ve hastaneleri ziyaret etmektir. Mezarlıklara uğrayın, gönlünüz az uyanıksa mezarlar ve mezar taşları gafletinizi dağıtıp sizi kendinize getirecektir. Gidin, hastane kliniklerini gezin, sıhhati bozulan ve ölümünü bekleyen insanların hâllerine bakın. Böyle bir tecrübe size bir yolcu olduğunuzu hatırlatacak; kulağınıza, burada kalıcı olmadığınızı, geçici olarak konakladığınız bu yerden er ya da geç göçüp gideceğinizi fısıldayacaktır.

Netice itibarıyla tevehhüm-ü ebediyet, gafletten kaynaklanmakta, gaflet ise tefekkürsüz yaşamaktan doğmaktadır. Bu fasit daireyi kıracak en önemli hususlardan biri, rabıta-i mevt bir diğeri de ölüm ötesini rasat etme ufku sayılan hastaneler ve hastaların hâlleridir. Ne zaman insan bir kısım hastalıklara, arızalara veya mal, can, evlat konularında bir imtihana maruz kalsa işte o zaman ondaki ölümsüzlük vehmi delik deşik olur.

Hâsılı, tevehhüm-ü ebediyet duygusunu ne ile deleceksek ve bu atmosferi ne ile parçalayacaksak parçalamamız gerekmektedir. Yoksa zamanla o bizi boğar da gerçek insanlık semasına bir türlü yükselemez ve Rabbimiz’in rahmetiyle münasebete geçeceğimiz atmosferi bulamayız.

27. Haneperestlik

Haneperest; sıcak yuvası ve cıvıl cıvıl çocukları sebebiyle evine aşırı bağlı olan, hanesindeki huzur ve rahatın devam etmesi için gerekirse her şeyden vazgeçmeyi göze alan, bazen de rahata düşkünlüğünden dolayı dışarıya hiç adım atmayan, halkın arasına hiç karışmayan ve insanlardan gelebilecek eziyetlerden kaçmak için kendisini âdeta dört duvar arasına hapseden insan demektir.

Bir insanın haneperest olmasında hanenin suçu bulunmadığı gibi ev halkının da günahı yoktur. Haneperestlik, evde uzun ya da kısa kalma, işini kendi mekânında veya dışarıda yapmayla da alâkalı değildir. Dolayısıyla bu ifade ile toplumdan kopmuş, iradesini rahat ve rehavete teslim etmiş, evinde kendine has bir dünya kurup ona müdahale edebilecek her şeye karşı sırtını dönmüş, bir kısım ihtiyaçlar için dışarı çıksa bile yine gözü evde olan ve ilk fırsatta yeniden oraya kapanan, evde akşamlayıp evde sabahladığından insanlara fazla faydası dokunmayan ve ömrünü hücre-i saadet bildiği hanesinin duvarları arasında geçiren insan kastedilmektedir.

Toplum hayatında kendisine düşen vazifeleri görmezden gelmek suretiyle dünyasını evine sıkıştıran insanlar gün gelir, o çok önem verdiği hanesine de birtakım virüslerin girmesini engelleyemez. Her şeyi bildiği evlad ü iyalini, toplumu saran fitne ve fesatlardan koruyamaz olurlar. Bu açıdan insan; evini, ailesini koruduğu, çoluk çocuğunu önemsediği kadar diğer insanların problemlerine de çare bulmaya çalışmalı ve içinde bulunduğu toplumun refah ve saadeti adına elinden gelen gayreti ortaya koymalıdır. Toplumun en küçük unsuru sayılan ailenin mutluluğu da bir yönüyle buna bağlıdır.

Dünden bugüne bazı insanlar, nefislerini tezkiye ve kalblerini tasfiye etmek için halvethanelere çekilip inziva yapmışlardır. Ne var ki bu, muvakkaten veya bazı insanlar için geçerli olsa da umumi manada herkese ve her zaman için teklif edilecek şey değildir. İnsanlara faydalı olmak için onların arasında bulunup onlardan gelecek sıkıntılara katlanmak, inzivada Hakk’ı aramaktan daha faziletli görülmüştür. İnsanların dertlerine ortak olmak, aynı zamanda sevinçlerini paylaşmak ve hep yanlarında bulunarak onlara hak ve hakikati göstermek, bilhassa bu zaman diliminde çok daha önemlidir.

Evine kapanma ve herkesten alâkayı kesme şeklindeki bir haneperestlik hem erkekler hem de kadınları alâkadar eden bir marazdır. Evet, anne-babaya karşı sıla-i rahim vazifesinden arkadaşlık bağlarını korumaya kadar çok önemli olan insanî irtibatlara değer vermeme, insanlarla görüşmeme, eş-dostla bir araya gelmeme, evinin kapılarını hiç kimseye açmama ve kendi dar dairesinde ikâme ettiği mutluluk vesileleriyle yetinip bütün bütün şahsî bir hayat sürme şeklinde kendini gösteren bu maraz, en az erkekler kadar kadınları da mahveden bir illettir.

Tabii ki bir kadın, evine çok değer vermeli ve çoluk çocuğuna iyi bakmalıdır fakat ailesini ihmal etmemenin yanı başında kendisinin de toplum hayatı açısından bazı vazifeleri olduğunu unutmamalıdır. O da sohbet-i cânân meclislerine katılmalı, dinî ve ilmî müzakerelerde yer almalı, içtimai projelerde rol almalı, içinde yaşadığı toplumun ortak problemlerine çareler aramalı, bu gayeye matuf olarak yapılan meşveretlerde fikir cehdinde bulunmalı ve dine hizmet edebilmek için her vesileyi değerlendirmelidir.

Aslında haneperestliğin temelinde her türlü zillet ve mahrumiyetin en başta gelen sebeplerinden olan tenperverlik, tembellik ve rahata düşkünlük vardır. Haneperest insan, evinin kapı ve pencerelerini sıkı sıkıya kapadığı gibi, gönlünü de başkalarına karşı tamamen kapatır. Hem içeriye hem de içine kapanır. Hayatını bütünüyle hanesinde geçirmeyi ister. Bir iş ya da ihtiyaç için dışarıda olduğu zaman bile gözü hep evdedir. Haddizatında insanın gözünün evinde olması bir yönüyle çok güzel bir haslettir. Çünkü bu, hayat arkadaşına ve çoluk çocuğuna bağlılığının ifadesidir. Fakat bu duygu bir inhirafa maruz kalıp olması gereken dairenin dışına taştığında, rahata düşkünlük, hiçbir meşakkate yanaşmama ve dine hizmet adına da olsa zahmete katlanmayı düşünmeme ruh haletinin bir göstergesi olabilir. İşte bu şekildeki haneperestlik, “Hücumât-ı Sitte”de farklı bir zaviyeden anlatılan tenperverliğin (rahata düşkünlük) ta kendisidir ve adanmışlar için en büyük afetlerden biridir.

28. Kendini İfade Etme Arzusu

İnsanın ortaya koyduğu güzel işleri düşünmesi, kendisini onlarla ifadeye kalkması, onlardan bahsedilmesini istemesi mahzurlu olduğu gibi başkalarının kendisine yönelttiği takdirleri sahiplenmesi de aynı şekilde mahzurludur. Zira yaptıklarını anlatmak için fırsat kollayan ve sürekli bu duygularla oturup kalkan biri, gerçekten hecelemesi gerekli olan şeyleri hecelemeye imkân ve vakit bulamaz.

Her fırsatta kendini ifade etme isteği, ruhî bir marazdır. Bu marazın kaynağı kibir ve ucub yani kendini ve amelini beğenmedir. Tedavisi de insanın Allah karşısındaki konumunun şuuruna ermesi, kul olduğunu idrak etmesi, tevazu ve mahviyet hislerini fıtratının bir yanı hâline getirmesidir. Tevazu ve mahviyet tabiatına işlemiş, farklılık mülahazalarına kendini kaptırmamış, kendini başkalarından büyük görmeyen hatta belki herkesten küçük gören biri neyi ifade edecek? Kendi elinde meydana gelen her türlü güzelliği, hakiki sahibine vermesini bilen, bilmesi gereken şeyi biliyor demektir. İnsanın kendini ifade etme hastalığından kurtulması için en başta, kendisinin bir şey ifade etmediğine inanması gerekir. Bu ahlakı kazanmış olan, ifade etmesi gerekeni ta içinin derinliklerinde duyuyor demektir.

İnanmış bir gönül, her yerde ve her fırsatta Allah’ı ve Resûlullah’ı anlatır. Onları başkalarına sevdirme mevzuunda doyma bilmeyen bir hırsla gayret eder. Fakat o, baştan sona bütün yeryüzünde ruh-i revan-i Muhammedî’nin gönüllerde bir bayrak hâlinde dalgalanmasına vesile olsa bile yine de yaptığı bu işi yetersiz görür; ortaya koyduğu güzel işleri kendisini ifade etmeye bağlamak suretiyle kendi darlığına hapsetmekten fersah fersah uzak durur. Başkalarının takdiri, alkışlaması da onun duygu ve düşüncesini değiştirmez.

İnsanın, yaptığı iyiliklerin hafızı olması marifet değildir. Bu mana ve mazmun bir atasözümüzde ne hoş ifade edilir: “İyilik yap denize at, balık bilmezse Hâlık bilir.” İnsan, bir iyilik yaptığı zaman, ona o iyiliği yapma fırsatı veren Allah’a minnet ve şükranını sunma adına, tahdis-i nimet nevinden “Elhamdülillâh, eşşükrülillâh.” diyebilir, bu ayrı bir meseledir. Fakat “Ben falan zamanda şu işi göğüslemiş, şunun elinden tutmuş, şu işleri başarmış biriyim.” diyerek yaptığı iyilikleri sayıp dökmesi, o iyiliklerin daha dünyadayken heba olup gitmesine yol açma demektir. Bu hususta insan o kadar hassas davranmalıdır ki birisi kendisine gelip yaptığı güzel şeylerle onu takdir ettiğinde “Hatırlamıyorum” demesini bilmeli ve hakikaten yaptığı iyiliklere hafızasında yer vermemelidir. Gerekirse tekellüflü gayretlerle onları hafızasından silmeye çalışmalıdır.

Öte yandan, inanmış bir gönül yetmiş sene önce bir kötülük yapmış ve sırf bu kötülüğünden dolayı yetmiş bin defa istiğfar etmiş olsa dahi, onu daha dün işlemiş gibi vicdanında ter ü taze duymalı, hacaletiyle iki büklüm olmalı ve Allah’tan kesintisiz af dilemelidir. Belki akıllardaki tasavvur ve hayallerdeki hatalar kulun amel defterine hiç yazılmayacaktır. Fakat insan bu seviyede dahi bir hata irtikâp ettiğinde “Rabbim! Ben nasıl oldu da Sana karşı bu türlü şeyler düşündüm. Nasıl oldu da hayal dünyamda böyle bir münasebetsizlikte bulundum. Meğer ben ne kadar saygısız bir insanmışım.” diyerek yaptığı hatalardan dolayı sürekli iki büklüm olmalıdır. İnanın, böyle davranan bir insanın hiçbir kaybı olmaz. Bilâkis ömrünü bu çizgide geçiren kişi, çokça tevbe ve istiğfar etmenin sevabıyla serfiraz olur.

Sözün özü, insanın bir günah karşısında geceleyin kalkıp seccadesine kapanması, gözyaşlarını ceyhun ederek “Elfü elfi estağfirullah!” (Ya Rabbi! Senden, günahlarım için binlerce, milyonlarca defa bağışlanma talep ediyorum!) demesi, onun için büyük bir kazançtır. Kendisini hiç hata yapmamış gibi gören, kendi faziletlerinin büyülü ikliminde yaşayan, başarılarıyla başı dönmüş, bakışı bulanmış mahmur kimselere gelince onların mahviyet ve hacâlet içinde Allah’a yönelmeleri çok zordur. En küçük hata karşısında bile kendini büyük bir cinayet işlemiş gibi görenlerdir ki, bütün samimiyetleriyle Cenab-ı Hakk’a teveccüh eder, içlerini O’na döker ve yakarışa geçerler. Dolayısıyla bir insanın kendisinin methedilmesini istemesi ne kadar mezmum bir duygu ve düşünceyse kendini sorgulaması da o ölçüde faziletli bir ameldir.

Bizim derdimiz ve davamız hep Allah ve Habîbullah olmalıdır. Bu duyguyla oturmalı, bu duyguyla kalkmalı. Allah’ı ve Resûlünü başkalarına anlatmayı, sevdirmeyi en büyük gaye görmeliyiz. İnsanlar tarafından sevilme onların hakkı olduğu gibi bu işi yapmak da bizim vazife ve sorumluluğumuzdur.

İşte insanı böyle yüce bir vazife ve hizmetten alıkoyacak en tehlikeli hususlardan biri, şahsında vehmettiği faziletler ve yaptığı işlerle kendini ifade ve ispat etmeye çalışmasıdır. Hele bir de bazen kaleminden bazen fikir, teklif ve projelerinden bazen organize kabiliyetinden bazen de insanlara nüfuzundan dolayı çevresinde bulunanlar, boynunun kırılacağını hesaba katmaksızın onun alkışçılığını yapıyorlarsa durum daha da tehlikeli bir hâl almış demektir. Parmakla gösterilme gibi bir şeye talip olduğumuzda belki bu talebimize dünyada erişebiliriz. Fakat meseleyi çok küçük hesaplara bağladığımızdan dolayı öte dünya hesabına ne kayıplar ne kayıplar yaşarız. Bu sebeple inanan bir gönül, Allah’ın rahmetinin enginliği içinde meseleye bakmalı, hep rıza ve rıdvana talip olmalı ve asla yaptığı amelleri küçük mülahazalara bağlamak suretiyle onları değersizleştirmemelidir.