Giriş

1. Ahlak

Huluk kelimesinin çoğulu olan ahlak; seciye, karakter, huy, iyilik ruhu, fenalıktan kaçınma tavrı, ahsen-i takvime mazhariyet şuuruyla davranma manalarına gelmektedir. İnsanın fizikî ve maddî yanı halk sözcüğüyle anıldığı gibi ruhî ve manevî yanına, diğer bir ifadeyle, mükemmel yaratılışına göre Yaratan’ın istek ve emirleri çerçevesinde yaşama ceht ve gayretine de huluk denir.

Ulema; iyi huy ve fazilet edalı davranışlara ahlak-ı hasene, mehâsin-i ahlak ve ahlak-ı hamîde; fena huy, menfi tavır ve ahsen-i takvimle yaratılmış olmaya uygun düşmeyen hâl ve davranışlara da mesâvî-i ahlak, sû-i huluk, ahlak-ı zemîme ve ahlak-ı seyyie diyegelmişlerdir.

Bazı ehl-i tahkik de tavır ve davranışlarda pozitif olanlara edep, aksine de sû-i edep demiş ve meseleyi bu çerçevede ele alarak düşüncelerini edep etrafında örgülemişlerdir.

İnsanlık var olduğu günden bu yana hemen her zaman ahlak üzerinde durulmuş ve o, insanın yaratılış gayesinin çok önemli bir derinliği olarak zikredilmiştir. Cesaret, şecaat, civanmertlik, iffet, ismet, istikamet, sadakat, adalet, hakkaniyet, vefa, îsâr duygusu gibi hususlar tarihin en karanlık dönemlerinde bile vicdanlı kimseler tarafından daima korunmuş ve hiçbir zaman bütün bütün yok edilememiştir.

Esfel-i Sâfilin - A’lâ-i İlliyyîn

Böylesi bir çöküş ve çözülüşe karşı insan, imanda yenilenme ve derinleşme mülahazasıyla yakîn, irfan ve aşk u iştiyak adına devamlı Hakk’a teveccüh edip O’na sığınmalı, haram helal konularında kılı kırk yararcasına yaşamalı, günde hiç olmazsa birkaç kez nefsiyle hesaplaşmalıdır. Nefs-i emmârenin dürtülerine bütün bütün kapanmalı, ihlas ve ihsana sımsıkı sarılarak Allah’a kavuşma iştiyakıyla kalben hep uyanık kalmalıdır ki muhtemel muhalif rüzgârlar karşısında daima dimdik ayakta durabilsin. Evet, işte bütün bunlar, Kur’ân ve Sünnet-i Sahiha ile ortaya konan ilahî ahlakın temel dinamikleridir.

Bu dinamiklerle çerçevesi belirlenen İslâm ahlakı, katiyen bir kısım pedagog ve psikologların zannettiği gibi dar gözlemlere dayalı nazarî bir kitle ahlakı, bir sınıf ahlakı değildir. Aksine o, insan hayatını bütün yönleriyle şekillendirecek, onun ruhundan bütün menfi şeyleri söküp atacak ve onların yerine yüce hasletleri yerleştirecek, böylece insanı melekler üstü bir konuma getirecek özellikleri haiz, mütekamil bir ahlak sistemidir.

2. Ahlakın Kaynağı

a. Güzel Ahlakın Kaynağı

İslamî düşünce sisteminde güzel ahlakın esas kaynağı; ilahî mesajlar ve bu mesajların ilk muhatapları olan, Allah’ın seçkin kulları peygamberlerdir. Onlar (alâ nebiyyinâ ve aleyhimüsselam), aldıkları mesajları muhataplarına eksiksiz tebliğ etmenin yanında, bu mesajları hâl ve davranışlarıyla da sergilemişler ve böylece çevrelerindekiler onların etrafında âdeta nuranî bir haleye dönüşmüşlerdir. Peygamberlerin sundukları ilahî mesajlara dayanmayan eğitimci ve düşünürlerin ahlak konusuyla ilgili ortaya koydukları hiçbir disiplin uzun ömürlü olmamış ve bu fikirler, insanoğlunu kâmil manada insanî kemâlâta yönlendirmede yetersiz kalmıştır. İnsanlık tarihinde güzel ahlak, en mükemmel şekliyle, yalnız peygamberler tarafından temsil edilmiştir. Bu hususun en zirve temsilcisi ise hiç şüphesiz Hazreti Ruh-u Seyyidi’l-Enâm’dır (sallallâhu aleyhi ve sellem). Daha sonraki dönemde bu kutlu mesaj, ashâb-ı kirâm efendilerimizle topyekûn dünyaya, bütün insanlığa ulaştırılmaya çalışılmıştır.

Toplumu ayakta tutan en önemli dinamiklerden biri, belki de en birincisi, kuşkusuz ahlaktır. Ahlakî çöküntünün önlenemediği veya ahlaksızlığın teşvik edildiği toplumlarda ve cemiyetlerde içtimai erozyon hızlanmış demektir. Zira Kur’ân-ı Kerim’de ahlaksızlığın sebep olduğu toplumsal yıkılışları anlatan pek çok âyet vardır ve bu âyetlerde o yıkılışlar birer ibret levhası şeklinde tablolaştırılır.

Başka bir âyet-i kerimede de yine güzel ahlaka ait bir kısım özellikler sıralanır ve bu özelliklere sahip olan müminler müjdelenir:

اَلتَّٓائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّٓائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْاٰمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِن۪ينَ

Furkan Sûresi’nde de Rahman’ın has kullarının özellikleri şöyle yer almaktadır:

وَعِبَادُ الرَّحْمٰنِ الَّذ۪ينَ يَمْشُونَ عَلَى الْاَرْضِ هَوْنًا وَاِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا

Kur’ân-ı Kerim, bu âyetlerle müminlerin güzel ahlaka sahip olmaları gerektiğini vurgulamış ve bunun kaynağı olarak da imanı göstermiştir.

Güzel ahlak imanın gereğidir, iman da güzel ahlakın gereğidir. Nitekim kulluk, baştan başa âlî ahlaktan ibarettir. İnandığımız değerler sayesinde ruh, fikir ve düşüncede istikamete girer ve yüce ahlaka ulaşma yolunda en önemli adımı atmış oluruz. İbadet ü taate devam da faziletin ve ahlakın çok önemli bir rüknüdür. Nimetleri ile bizi donatan, şu âlemi bir güzellikler galerisi olarak nazarımıza sunan, mevcudiyetini her hâdisede bize duyuran Hazreti Allah’ın huzurunda kemal-i teslimiyetle iki büklüm olmayan, O’na kullukta bulunmayan insan, şüphe yok ki ahlaken yanlış bir yoldadır.

Netice olarak tefekkür, Allah korkusu, reca ve Allah’a itimat duygusu, hesap düşüncesi gibi yüce hasletlere sahip olan müminler, âyet ve hadislerde belirtildiği üzere, güzel ahlakın özelliklerini de taşımalıdırlar. Bu durum, onların Allah’a ve âhiret gününe inanmalarının bir gereğidir. Bunun aksine, kâfirler ve münafıklar zahiren bazı güzel ahlakî özelliklere sahip olsalar da aslında birçok kötü ahlakî özelliği barındırırlar. Zira küfür ve nifak, her türlü kötü huyun ve ahlakın temel sebebidir.

Bunun aksi de söz konusudur. İmanı tatmamış bazı insanlar vardır ki başkalarına karşı çok saygılıdırlar. Yalan söylemez, hiç kimse hakkında iftirada bulunmaz ve kimseye saygısızlık yapmazlar. Varlığa karşı da ciddi alâka duyarlar. Tekvinî âyetleri çok iyi okur, kâinat kitabını anlamaya çalışır ve ciddi bir araştırma aşkıyla âdeta eşyayı hallaç ederler. Bütün bunlar birer mümin sıfatı olmakla beraber kâfirde de olsa güzeldir, makbuldür. Haddizatında Allah Teâlâ, sıfatlara göre hüküm verir. Dolayısıyla, bu güzel sıfatlara sahip olanlar kâfir olsalar da bu sıfatların etkili olduğu alanlarda rakiplerine üstün gelir ve işlerinde muvaffak olurlar. Buna, sıfatın sıfata galip gelmesi de denebilir. Bu durumlarda mümin sıfatı kâfir sıfatına üstün gelir. Müminde kâfir sıfatı görmek, kâfirde de mümin vasfına rastlamak her zaman mümkündür.

b. Kötü Ahlakın Kaynağı

Yukarıda, güzel ahlakın imandan kaynaklandığını ve Allah’a, âhiret gününe iman eden, imanının gereklerini tam yerine getiren müminlerin ahlaklı olmasının, imanın tabiî bir sonucu olduğunu belirtmiştik. Kötü ahlakın en önemli kaynağı ise küfür ve nifaktır.

Küfür, Allah’ın nimetlerini görmezden gelerek nankörlük etme anlamına gelen bir kelimedir. Onca delil, şahit, nimet, ihsan gibi inanmayı ve sevmeyi gerektiren unsura rağmen insanın bunları görmezlikten gelerek Allah’ı inkâr etmesi ya da O’na karşı alâkasız kalması küfürdür ve küfrandır, tam anlamıyla nankörlüktür.

Nifak ise inanmadığı hâlde inanıyor görünmek, akide ve düşüncelerinde inkârcı olduğu hâlde farklı davranmak, menfaatleri doğrultusunda ikiyüzlü bir tavır sergilemektir.

Küfür ve nifak hastalığına yakalanmış ya da ondan kurtulamamış talihsiz biri, her türlü kötü ahlaka meyilli hâle gelir. Zira Allah’a, O’ndan mesajlar getiren peygamberlere, âhiret gününe, vereceği bir hesabın olduğuna, amellerini yazıp duran meleklere inanmayan bir insan için ahlaklı olmanın bir bağlayıcılığı yoktur. Onun açısından ahlak dünyevî bir değerden öteye geçmez; zira o, dünyadan başka bir âleme inanmamaktadır. Yeter ki bu dünyada işlerini yürütebilsin ve dünyevî imkânlar açısından daha iyi bir konuma ulaşsın. Bunun için selametini yitirmiş aklın, kendi çıkarına uygun gördüğü takdirde, yapmayacağı şey yoktur. Yalan söyler, haksız kazancın peşine düşer, rüşvet alır, rüşvet verir… Hâsılı böyle bir kişinin, bazı güzel ahlakî özellikleri olsa bile, bütünüyle kötü ahlaktan sıyrılması zordur. Nitekim yukarıda da belirtildiği gibi her kâfirin her sıfatı küfür sıfatı olmayabilir.

Kötü ahlakın temel kaynağı olan küfür ve nifak aynı zamanda ahlaksızlığın ta kendisidir. Çünkü inkâr, kâinatı sayılamayacak kadar çok nimetlerle donatan ve çeşit çeşit antika sanatlarını insanın nazarına arz eden Yüce Yaratıcı’ya nankörlük yapmak ve bütün bu güzelliklerin kıymetini takdir etmemek demektir. İşte bu kıymet bilmeme ve nankörlük o kadar büyük bir ahlaksızlıktır ki bu hâliyle diğer bütün kötü hasletlerin de kaynağı konumundadır.

Diyelim ki sizi muhteşem bir sanat âbidesi olan Selimiye Camii’ne aldılar. Oradaki müthiş mimariyi, sanat inceliklerini ve mühendislik hesaplarını görmezden gelir, mimarını hiçe sayarak bir hezeyanla bu âbidenin kendiliğinden meydana geldiğini söylerseniz, gözünüzün önündeki değeri görüp takdir etmeme ahlaksızlığını irtikap etmiş olursunuz. Aynı şekilde, Selimiye’den kat kat muhteşem olan koca kâinatı, içindeki mükemmel sanatı ve ince hendesenin yaratıcısını, Allah’ı tanımayan bir insanın da ahlakî olarak büyük bir inhiraf içinde bulunduğu açıktır.

Gelişme Gayreti

Değişim, ilerleme ve gelişme yönünde olduğunda güzel, gerileme yönünde olduğunda ise çirkindir. Hele insan yüce bir makam elde etmişse onu koruması çok önemlidir. İnsan tefekkür, his, şuur, mantık ve muhakeme açısından ne kadar ilerlerse ilerlesin, ilahî sanatı anlama veya kâinat kitabını okuma konusunda ne kadar gelişirse gelişsin, ihsan şuuruna ve yakîn mertebelerine ulaşma konusunda ne kadar tekâmül ederse etsin, kendini hâlâ sıradan bir kul olarak görebiliyorsa bu büyük bir talihliliktir. Ayrıca, hiçbir farklılık düşüncesine kapılmıyorsa bu değişmeme hâli çok takdire şayandır.

Ayrıca cehalet de kötü ahlakın ana kaynaklarından biridir. Zira insanlık var olduğundan beri her kötülüğün altında cehalet sürekli varlığını hissettirmiş ve insanın kayma zeminlerinde önemli rol oynamıştır.

3. Güzel Ahlak

a. İman - Ahlak ilişkisi

Ahlakın kaynağı bölümünde değinildiği üzere, ahlakın imanla çok yakın bir ilişkisi vardır. Bir başka ifadeyle ahlak, imanın lazım-ı gayr-ı müfarıkı yani ayrılmaz parçasıdır.

İnsanın öfkelendiği, dolup taştığı anlar mutlaka olur. O esnada öfkesine hâkim olması, dinî hayatı bakımından çok önemlidir. Bir taraftan insanların kusurunu affetmek, bir taraftan da öfkeleneceği yerde sakin kalmak, sabırlı ve mülayim davranmak üstün mümin sıfatıdır. Kur’ân-ı Kerim bu hususa, müttakilerin vasıflarını anlattığı yerde şu şekilde değinir:

اَلَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّٓاءِ وَالضَّرَّٓاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

“Ahlak iledir kemal-i âdem,

İyi huy ve güzel ahlak, tasavvufun da en temel ilkelerindendir. Ahlaken birkaç adım önde bulunanlar, kalb ve ruh hayatında da ileride sayılırlar. Kalb hayatının semereleri olarak görebileceğimiz fevkalade haller, baş döndüren makamlar ve beşer üstü tasarruflar, iyi huy ve güzel ahlakla birlikte olursa makbul olur ve bir kıymete ulaşır.

Huyu güzel olan, en önemli güzelliği elde etmiş sayılır. Fakat huy güzelliği, huysuzlukla test edilmeden ispatlanmış olmaz. Bir insan, huysuzluk karşısında tavır değiştirmiyorsa yani çevresindekilere, akrep ve kobra gibi karakterleri olsa bile, âdâb ve erkân öğretmeye çalışıyorsa güzel huylu demektir. Mümin, çıyanların bulunduğu yere konulsa dahi taşıdığı yüksek karakteri ve yüce ahlakıyla onlara da insanî âdâb ve erkânı öğretmeye gayret etmelidir. İyi insanlarla geçinmek kolaydır. Maharet, en kötü insanla veya kötü gördüğümüz insanlarla da daima iyi münasebetler içinde bulunmaktır. İşte cennetin kapılarını açan sırlı anahtar da budur.

b. Güzel Ahlak İslam’ın Şartıdır

İman hakikatinin insanda tesirini tam olarak göstermesi, onun amelî yönünü açığa çıkaran İslam’la mümkündür. İman, işlene işlene insanın tabiatına mâl olup davranışlarını belirleyen ve yönlendiren bir derinlik hâline geldiğinde ancak hakiki anlamını bulur. Sadece birkaç delile dayanarak ulaştığınız ya da atalarınızın size telkin ettiği iman nazarî bir imandır. Öyle bir iman sayesinde de “Allah vardır.” dersiniz ama meselenin hakikatini araştırmadığınız sürece kalbinizin derinliklerine kök salacak ciddi bir irfana ulaşamazsınız. Oysaki nazarî iman, amel vesilesiyle insan tabiatına yön veren bir derinlik hâline getirilmelidir. O duruma gelinceye kadar insan için birçok tehlike söz konusudur. Selamette kalmanın yolu ise İslam’ın esaslarına bağlılıktır.

Mehâsin-i ahlakı (güzel ahlak) bütün fakülteleriyle yaşamak ve mesâvî-i ahlaktan (kötü ahlak) sakınmak dinin önemli bir rüknüdür. İmam Gazzâlî Hazretleri, İhyâu ulûmi’d-dîn adlı güzide eserinde bazı davranışları mühlikât (yıkıcı, insanı felakete sürükleyici davranışlar) ve bazılarını ise münciyât (kurtuluşa, felaha vesile olan davranışlar) başlıkları altında toplamaktadır. İşte İslam, bunların hepsine riayet etmek, yapılması gerekenleri yapıp kaçınılması gerekenlerden sakınmak ve bunu bir iç istek hâline getirmektir. Öyleyse her Müslüman, dinin emirleri mevzuunda da yasakları konusunda da çok titiz davranmalı, emirleri yapmanın ve yasaklardan uzak durmanın tiryakisi olmalıdır. Mesela, bir vakit namazı kaçırma tehlikesiyle yüz yüze kalsa “Acaba namazım mı önce kaçar, aklım mı?” diyecek kadar o meselenin delisi hâline gelmelidir. Bir uçağa bineceği zaman, her şeyden evvel, namazını orada da hakkıyla eda etmenin hesabını yapmalı. Şehirlerarası bir yolculuğa çıkarken “Vakti geldiğinde namazımı farz, vacip ve sünnetine riayet ederek eda edeceğim. Ben yemeğimden, çayımdan vazgeçebilirim ama namazımdan taviz veremem.” düşüncesiyle hareket etmelidir. Seyahat sırasındaki namazlarının birinden az bir taviz verse o seyahatini bereketsiz kabul etmelidir. İşte bu, dinin tiryakisi olmak demektir. Aksi durum, dinde taklitten kurtulamamış olmanın, iğretiliğin göstergesidir. İğreti duran bu insan, tehlikeli bir zeminde duruyor demektir ve mâil-i inhidam (yıkılmaya yüz tutmuş) bir duvar gibidir; onun her an yıkılıp gitmesi muhtemeldir.

İmanını amelle takviye edecek ve o amelin ifadesi olan İslam sayesinde derin bir marifete ereceksin. Fakat onunla da yetinmeyecek, ihsan ufkuna yürüyeceksin. Salih amellere yapışacak ve ibadetlerin hakkını vereceksin, ama bunları yaparken Allah’ı görüyor gibi olma hâlini yakalamaya çalışacaksın. Secdede başını yere koyduğun an, sanki Allah’ın arşının önüne başını koyuyormuşsun gibi bir temkinle hareket edeceksin. Her davranışının şuurlu olmasına özen gösterecek, her hareketine şuur vizesi soracak, onun referansını almayan hareket ve davranışları yok sayacaksın. Ayakta dururken kendi kendine “Aman dikkatli dur, şu anda huzurdasın, Arş’ın bir tarafına dokunabilirsin.” diyeceksin. Rükûa giderken, secde ile yere kapanırken hep bir dikkat ve teyakkuz insanı olarak davranacaksın. Bu, ihsan şuurunun zirvesidir. Bunu yapamıyorsan hiç olmazsa ihsan duygusunun avamcasını elde etmeye çalışacak, onunla dolacak; ibadetlerini O’nun tarafından görülüyor olma mülahazasıyla eda edeceksin. Yani, sen O’nu görüyormuş gibi bir ruh hâletine giremeyebilirsin; günahların vardır, ufkun kapalıdır. Bundan dolayı o hâli gerektiği şekilde yaşayamıyor olabilirsin. Fakat hiç unutmamalısın, O seni görüyor. Sen, seni gören bir Rabbin karşısında olduğuna inanmamışsan, Cenab-ı Allah’a tam inanmamışsın demektir. Öyle bir iman da pek çok arıza ve problemle kuşatılmıştır.

Görüldüğü üzere güzel ahlak, imanla gerçek mahiyetine ulaştığı gibi imanın pratikteki tezahürü diyebileceğimiz İslam da güzel ahlakın temsili anlamına gelmekte ve aralarında kopmaz bir ilişki bulunmaktadır.

c. Güzel Ahlak, Esmâ-i İlâhiyeyi Temsilden İbarettir

Esmâ kelimesi, isimler manasına gelir. Esmâ-i ilâhiye, Allah’ın (celle celâluhu) isim ve unvanları demektir. Zât-ı Uluhiyet’in sıfatlarına (evsaf manasına) dayanan, o sıfatların manasını ifade eden mukaddes kelimelerdir. Bunlar, Cenab-ı Hakk’ın şuunat-ı Zâtiye’sinin (Cenâb-ı Hakk’ın isimlerinin kaynağı olan sıfatlarının dayandığı, Zât’ına lâyık mukaddes, münezzeh manalar) gereği bizzat Kendisi tarafından verilmiş, söylenmiş ve bazıları bize de bildirilmiştir. Allah’ın öyle isimleri de vardır ki onları bir kenz-i mahfî (gizli hazine) gibi kendi nezd-i ehadiyetinde muhafaza etmiş, kullarından hiçbirine bildirmemiştir.

İnsanların doğduklarında anne babaları tarafından konan isimlerinin yanı sıra daha sonra sahip oldukları özelliklere dayalı olarak aldıkları lakaplar ve sıfat manasına isimleri vardır. İşte Cenab-ı Hakk’ın isimlerini bu ikincilere benzetebiliriz. İnsanlar, marifet ve hünerlerinden dolayı bazı isimler alırlar. Mesela çok iyi resim yapan, çizgi ve renkleri âdeta konuşturan bir insan düşünelim. Bunun yanında o diğer güzel sanatlara karşı da fevkalade âşina bulunsun. Kalemi eline aldığı zaman hat üstatlarının kendisiyle yarışamayacağı güzellikte yazı yığmaları yapıyor olsun. Yine aynı zat, kubbelere farklı kombinezonlar işleyebilecek bir sanata malik bulunsun ve fevkalade sütun başları işlesin, mermeri peynir oyar gibi oysun ve oraya her türlü hakikati hakketsin. Bütün bunların yanında ağaç oyma sanatında mahir olsun; ağaca en güzel şeyleri işlesin, öyle güzel kakmalar yapsın ki aradan asırlar geçse de yaptığı şeyler asla renk atmasın… Biz, bu kabiliyetlerin bütününün bir insanda bulunduğunu farz edelim ve onu isimlendirmeye çalışalım. Bu zatın resim yapma kabiliyetinden dolayı ona ressam deriz. Zira kabiliyetler fiil planında kendisini gösterdiğinde görüp izleyenler ona bir isim takarlar. Aynen bunun gibi, iyi heykel yapana heykeltıraş, ağaca şekil verene de oymacı gibi isimler veririz.

Topyekûn kâinata baktığımızda, binbir çeşit sanat ve milyonlarca sanat eseri müşahede ederiz. Bunların arkasında, baş döndüren yaratıcılığıyla binbir iş ve icraatın sahibi, sayısız sanata malik bir zat olmalıdır ki o, Allah’tır. Hazreti Allah (celle celâluhu), çeşitli şekillerde kendini ifade ederek binbir esmâsıyla varlığını göstermekte ve şuur sahibi mahlukatına kendini tanıtmaktadır. Mesela simamıza baktığımızda, her şeye suretini veren manasındaki Allah’ın Musavvir isminin cilvelerini müşahede ederiz. Allah, yüzümüze öyle çizgiler koymuştur ki bunlardan bir tanesini değiştirsek yüzün tenâsübünü (uyumunu) bozarız. Bir çiçeğe baktığımızda Allah’ın o çiçeği eşsiz bir güzellikte yarattığını, çiçeğin bir cemal, bir güzellik gamzettiğini görür ve “Allah, Cemîl’dir, Mücemmil’dir.” (güzel olan, güzel kılan, her şeydeki güzelliğin kaynağıdır) deriz.

Kuddûs, Cenab-ı Hakk’a bakan yönüyle Zât-ı Ulûhiyet’in münezzehiyetini ifade eden; kendisinde kusur sayılabilecek hiçbir şey bulunmayan ve en mükemmel sıfatların sahibi olan, münezzeh, mukaddes ve muallâ Zat’ı gösteren bir isimdir. O öyle bir Rab’dir ki O’nu bilseniz mutlaka seversiniz, O’nu sevince O’na vuslat arzusuyla yanıp tutuşursunuz.

Kuddûs isminin fiiller âleminde de tecellileri vardır. Yerde ve gökteki bütün nezahet, temizlik, mükemmel dizayn, tertip ve düzen, Kuddûs isminin birer tecellisidir. Meseleye Bediüzzamanca yaklaşacak olursak; bu kâinat, sürekli çalışan büyük bir fabrika ve her vakit dolup boşalan bir misafirhanedir. Aslında böyle işlek fabrikalar ve misafirhaneler çerçöple, enkazla, süprüntüyle çok çabuk kirlenir. Dikkatle bakılmaz ve süpürülüp temizlenmezse içinde durulmaz hâle gelir. Hâlbuki bu kâinat fabrikası ve yeryüzü misafirhanesi, çok işlek olmasına rağmen, o kadar parlak, temiz ve naziftir ki âdeta içinde hiçbir lüzumsuz şey, işe yaramaz madde ve kir bulunmaz. Demek ki bu fabrikaya ve misafirhaneye bakan Zât, onu küçük bir oda gibi süpürtüyor, temizletiyor, tanzim ve tanzif ediyor. Zahiren çok sayıda iç bulandırıcı şey bulunması gerektiği hâlde öyle olmuyor, aksine ekosistemde akılları hayrette bırakan bir mükemmeliyet görülüyor. İnsanlar tabiatı kirletmeye başlamadan önce tabiatın her sayfası seyretmeye doyulmaz bir güzelliğe sahiptir. Dağı tepesi, ovası obası, ırmağı deresiyle bütün yeryüzü âdeta bir güzellikler meşheri/sergisi gibi önümüzde arz-ı endam ediyor. İşte bütün bu temizlik ve güzellikler, Kuddûs isminin tecellilerinden kaynaklanıyor. Eşya ve hâdiseler içinde parıldayıp duran bu tür örnekleri çoğaltmak mümkündür.

İşte yüce ahlak dediğimiz şey, Cenab-ı Hakk’ın kâinatta tecelli eden o yüce isimlerini temsilden ibarettir. Allah; Kerîm, Cevâd, Muhsin, Rahman, Adl, Rezzâk gibi isimleri ile kâinatta her an tecelli etmektedir. O, bu birbirinden güzel isimleri ile Zât-ı Ulûhiyet’ine yakışır münezzeh bir keyfiyette tecelli eder. İnsan bu isimlerin ifade ettiği anlamları öğrenip onlara yakışır şekilde hareket etmeli, tatbik ve temsil etmek suretiyle bunları kendisinde ahlak hâline getirmeli ve bu şekliyle Allah’la münasebete geçmelidir. Alıcılarını ona göre ayarlayan kimseler bu tecellileri hisseder, alır, tavır ve davranışlarını ona uygun olarak düzenlerler. Mesela kendisine has keyfiyetiyle Kerîm olan Allah’ın bu isminin tecellilerini hissedince o da çevresindeki insanlar başta olmak üzere bütün varlığa keremle, cömertlikle davranmaya başlar. Veya Rahmân ve Rahîm isimlerinin tecellilerini görünce varlığa karşı hep merhamet ve şefkat sergilemeye çalışır.

Yüceler Yücesi Rabbimiz, her varlığa ona has bir keyfiyette tecelli eder. Hayvanlara, hayvanlık âlemine has; bitkilere, bitkiler âlemine özel şekilde; meleklere ve cinlere de onların âlemlerine uygun şekilde tecelli eder ve her birine farklı frekanstan göndermelerde bulunur. Onların alıcıları da ona göre ayarlanmış olarak o frekanstan gelen şeyleri alır. Zira alıcıları o frekansa uygun ve açık yaratılmıştır. Aynı şey insan için de söz konusudur. İnsan, alıcısını o frekansa göre ayarlarsa Allah’ın kâinatta tecelli eden isimlerini görür ve bu isimler de o kimsenin ruhuna akseder. Daha sonra bu akseden isimler, davranışlara yansır. İnsan böylece ilahî ahlak ile ahlaklanmış olur. Gönlü böyle bir şeye hazır olmayan, –tabiri caizse– ruh aynasında Allah mütecelli olmayan (yansımayan) kişinin ilahî ahlaka ulaşması mümkün değildir.

d. Esmâ-i İlahiye İnsanın Mahiyetine Yerleştirilmiştir

Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize fıtratın gayesini öğretmek üzere gelmiştir. Kâinat niçin vardır? İnsan niçin bir misafir olarak bu dünyaya gönderilmiştir? Bu yolculuk nerelere uğrayacak ve nerede son bulacaktır? Yolculuk esnasında insandan neler istenecek, ne gibi sorgulara muhatap olacaktır? Nelerle şereflendirilecek ve nelerden ötürü perişan ve derbeder olunacaktır? İşte Resûl-i Ekrem, insanın her biri ayrı bir cevap gerektiren bütün bu sorularına bir çırpıda cevap vermek, bize fıtratın gayesini, hilkatin neticesini öğretmek üzere gelmiştir. O güne kadar alabildiğine puslu ve bulanık görünen bu konular Hazreti Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) sayesinde açıkça ortaya konmuş, aydınlığa kavuşmuştur.

İnsan zerreler âleminden anne karnına, oradan çocukluk dönemine, delikanlılık çağına, olgunluk vaktine, ihtiyarlığa, kabre, berzaha uğrayıp nihayet cennete, Allah’ı göreceği makama varmak üzere yola çıkmış bir yolcudur. Neticede Cenab-ı Allah’ın cemaliyle şereflendirileceği bir yolculuğa çıkan insanın bu payeye erişebilmek için Allah ahlakıyla ahlaklanması, sahip olduğu her sıfatla Allah’la münasebete geçmesi gerekir. Bu dünyada kuracağı münasebetler neticede kendisini Allah’ı görebileceği bir konuma yükseltecektir. Daha önce de ifade ettiğimiz gibi Cenab-ı Hak, bütün kâinatta tecelli eden isimlerini bir fihrist gibi insanın mahiyetinde sergilemiştir. Bu açıdan insan fıtratı, Allah’ın isimlerinin odaklaştığı bir yapıya sahiptir. Hazreti Ali (r.a.), bu yüksek hakikati ne kadar özlü ifade eder:

وَ تَزْعُمُ اَنَّكَ جِرْمٌ صَغِيرٌ ... وَفِيكَ انْطَوَى الْعَالَمُ الْاَكْبَرُ

İnsan, mahiyeti itibarıyla hakkıyla esmâ-i ilahiyeyi temsil etmektedir. Ancak aynı zamanda onun, irade ve şuuruyla bunun farkında olması gerekir. Cenab-ı Allah’ın, mahiyetine koyduğu şeyleri masaya yatırıp tek tek inceleyecek, onları anlayıp tanımaya çalışacak, beynine girecek, vücudunu dinleyecek, kalbine göz atacak... mahiyetine yerleştirilen hakikatleri keşfedip ortaya çıkaracaktır. Bu anlayışla meseleye yaklaşırsa neticede her şeyin Lâ ilâhe illallah dediğine şahit olacaktır.

İşte insan, mahiyetine yerleştirilen bu hakikatleri keşfetmek ve inkişaf ettirmek üzere dünyaya gönderilmiştir. Bu hakikatler tıpkı bir tohum gibidir. Nasıl ki tohumun yetişmesi adına bir kısım şeyler yapıp gayret sarf ediyoruz. Önce toprağı sürüyor, sonra tohumu ona emanet ediyoruz. Suluyor, ayrık otlarını temizliyor, her türlü bakımını yerine getiriyoruz. Öyle de insan, mahiyetine yerleştirilen sır, hafî, ahfâ, sair letâif-i Rabbaniye, vicdan ve bütün bunlara hükmeden kalb ve esrarını tam çözemediğimiz ruh gibi hakikatleri tohum mahiyetinde içinde bulacak ve inkişaf ettirecektir. Neticede bir nüzul (inmek) ile Allah’tan gelen insan, nihayet kanatlanacak, pervaz edecek ve urûc ederek (yükselerek) yine Allah’a kavuşacaktır.

Bu yüce anlayış içinde biz ahlaka, Allah’a dönüş nazarıyla bakıyoruz. Onu, insanın kendi mahiyetinde Allah’ın esmâ ve sıfatlarını sezme, keşfetme ve inkişaf ettirmesi olarak anlıyoruz. O öyle bahtiyar bir insandır ki neticede Rabbin huzuruna vardığı, cennetine ve rıdvanına nail olduğu, cemaliyle müşerref olduğu zaman sa’y ve gayretinin neticesini elde etmiş olarak kendisini bulacaktır. Dünyada Allah’la, O’nun isim ve sıfatlarıyla böylesine sıkı bir bağ kurabildiğinden ötürü orada biiznillah Cenab-ı Hakk’ın cemal-i bâ-kemâlini müşahede edecektir.

e. Allah’ın İhsanlarını Gayesine Uygun Kullanma

İnsana ihsan-ı ilahî olarak verilmiş maddî-manevî pek çok nimet bulunmaktadır. Biz çok defa bunların bazılarını görür, bazılarını ise yalnızca sezeriz. İnsana bahşedilen bu ihsanlardan her birinin kendine göre bir veriliş gayesi vardır. Mesela el, Allah’ın bize verdiği çok önemli bir organdır. Tutmak, dokunmak, yoklamak, kendimizi savunmak gibi maksatları gerçekleştirmek için bize verilmiştir. Bu görevleri hakkıyla yerine getiriyorsa yaratılış gayesine uygun hareket ediyor demektir. Bu görevleri ifa edemeyen bir el, hastalıklı ve işe yaramaz kabul edilir.

Göz, kâinata saçılan rengârenk güzellikleri görmek, insanın nazarına arz edilen Allah’ın sanatlarını seyredip marifet peteğini doldurmak, öte âlemde göreceği Allah’ı, burada isim ve sıfatlarının tecelli ettiği mahlûkatta müşahede etmeye çalışmak ve böylece Allah’la münasebete geçip O’nun marifet ve muhabbetine ulaşmak için bize verilmiştir. Gözümüz bu vazifelerini yerine getirebiliyorsa talihlidir. Değilse, hastalıklı bir uzuvdan başka bir şey değildir. Nitekim gözün kıymetini anlamak istiyorsanız onu görme kabiliyetini kaybetmiş âmâ kimselere sorabilirsiniz. Göz olmadan en basit işleri bile yapmanın ne denli zor olduğunu onlar size anlatacaktır.

Ayaklarımız yeryüzünde rahatlıkla hareket edebilelim, işlerimize, hayırlı amellere koşabilelim diye verilmiştir. Ayağı sakat bir insanın çektiği zorluklara bakarak ayağınızın ne büyük bir nimet olduğunu idrak edebilirsiniz. Ayağımız bu görevlerini yerine getirebiliyorsa ne âlâ, değilse bize yük olmaktan başka bir işe yaramayacaktır.

El, göz, dil, ayak gibi organlar, en alt seviyedeki avam tabakasına bile hitap eden Allah’ın parlak âyetleridir. Herkes bunları okuyabilir, onlardaki hikmetleri sezebilir ve buradan hareketle Allah’a ulaştıracak bir yol bulabilir.

Rabbimizin bunlardan başka, herkesin görüp sezemediği, ancak belli bir seviyenin insanlarının hissedebileceği bazı ihsanları da bulunmaktadır ki bunlardan biri kalbdir. Kalbin bir yaratılış gayesi, hayatı, ölümü, kendine göre bir sevinci, huzur ve ızdırabı vardır. Allah şöyle buyurur:

اَلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللهِ اَلَا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

Bedenin yeme içme, uyku ve dinlenmeyle rahata erip huzur bulması gibi kalb de Allah’ı anmakla, ilim ve hikmetle, marifet-i ilahiye ile huzura kavuşur. Kalb, marifetten muhabbete, ondan zevk-i ruhaniye ulaşınca bir yumuşaklık ve öbür âlemlerden gelen tatlı bir esinti hisseder. Bu esinti, onu huzura ve itminana ulaştırır. Gözsüzlük, elsizlik, ayaksızlık nasıl bir felaketse kalbin Allah ile münasebetsizliği de öyle korkunç bir felakettir. İnsan, elinin, ayağının, gözünün, kulağının kıymetini bilir, onları kaybetmekten endişe duyar; ancak çoğu zaman Allah ile kalbî alâkasını kaybeder de bunun farkına bile varmaz. Vicdanı söner, Allah geceleri kalbine tecelli etmez ama o hâlâ hiçbir şey olmamış gibi keyif çatar. Yüce gayelere ulaşma ızdırabını çekmeyen bir kalbin, hayvanların yüreğinden hiçbir farkı yoktur. Zira o, artık sadece vücuda kan pompalayan bir et parçasıdır.

Bir kere daha ifade edecek; olursak her uzvun bir hikmet-i vücudu, yaratılış gayesi vardır. Kalbin hikmet-i vücudu ve yaratılış gayesi ise Allah ile sıkı bir bağ kurmaktır. Kalbinizi bundan âzât ettiğiniz zaman kendinizi kalbsizliğe mahkûm etmişsiniz demektir. Nitekim birçok insan farkına vararak veya varmayarak –hafizanallah– kendini böyle bir mahrumiyete mahkûm etmektedir.

Pek çokları materyalist düşüncelere kendilerini kaptırmıştır. Onlar sadece gözlerinin gördüğü, kulaklarının işittiği, ellerinin tuttuğu şeylere inanmakta; kalb ve ruh hayatından fersah fersah uzak düşmekte, Allah’tan habersiz gafilane bir hayat yaşamaktadırlar. Bu durum, insan için büyük bir kusurdur. Kusurunu idrak etmek de büyük bir meziyettir. Ne acıdır ki insanların çoğu bu kusurlarının farkında bile değiller. Eğer kusurunun farkına varabilse en azından onu düzeltme yolunda gayret edecektir. Kusurunun farkına varan, onu düzeltmeye çabalayan kimse, kötü ahlaktan uzak duracak ve güzel ahlakla donanıp kalb ve ruhun derece-i hayatında bir ömür sürmeye çalışacaktır.

4. İlahî Ahlak

وَإِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظِيمٍ

Bazı kaynaklarda, Efendiler Efendisi’ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) nispet edilen, hadis kriterlerine göre çok makbul sayılmasa da manasının doğruluğunda şüphe olmayan, şöyle bir söz vardır:

أَدَّبَنِي رَبِّي فَأَحْسَنَ تَأْدِيبِي

Sözün siyakı daha ziyade dille, dilin güzel kullanımı yani edebiyat ile ilgili olsa da edep kelimesinin davranışları da kapsadığı muhakkaktır. Nitekim, sofiler arasında “Edeb ya hu!” sözü çok meşhur olmuştur. Eskiden bu söz tekke ve zaviyelerin duvarlarına asılırdı ki “Burada tastamam bir edep gerektir.” anlamına gelirdi. Eskilerin edep üzerine söyledikleri çok söz vardır:

“Edeptir kişinin daim libası
Edepsiz kişi üryana benzer.”
“Edep bir taç imiş nur-u Huda’dan
Giy ol tacı, emin ol her beladan.”

Rabbimiz Kerîm’dir, keremi boldur. Yani O’nun keremi mutlaktır ve asliyet planındadır. O’na ulaşmak şöyle dursun, O’nun hakiki mahiyetiyle idraki dahi bizce imkânsızdır. Ancak kerem, insanlar için de ulaşılması gereken güzel bir sıfattır. Cenab-ı Hak’taki mutlak ve asliyet planındaki keremine mukabil bizde zılliyet planında ve mukayyet (sınırlı) bir kerem olabilir. Öyle de olsa kerem sahibi olma, insanlar için ahlakî manada konmuş yüce bir hedeftir.

Herkes ister istemez hata yapar, haddini aşarak başkalarına zulmedebilir. Mahlûkat, Allah’ın muhafaza ettikleri hariç, ister insan ister hayvan ister cin olsun, hata yapmaya meyilli yaratılmıştır. Fakat Allah (celle celâluhu) Halîm’dir; hilmiyle muamelede bulunur. Dolayısıyla öfkeye hâkim olmak, etrafı yakıp yıkmadan meselelere sabır, teenni ve yumuşaklıkla yaklaşmak ilahî ahlaka uygun hareket etmenin gereğidir. Öyle insanlar vardır ki en küçük hatada bile öfkelenir ve etraflarını kırar geçirirler. Oysaki Allah (celle celâluhu), kendisini inkâr eden, şirk koşan, emirlerini defalarca çiğneyen kimselere bile affıyla, merhametiyle yaklaşıyor. Onlara defalarca tevbe edip toparlanma, hayatlarını düzene koyma fırsatı veriyor. Hata yapanları hemen cezalandırsaydı yeryüzünde canlı kalmazdı. İşte bu ilahî ahlaktır.

Siz, Allah’ın ahlakıyla ahlaklanırsanız Allah da sizi sizinle, nefsinizle baş başa bırakmaz. “Sizler Benimle berabersiniz.” der, nezd-i ulûhiyetine alır. İman ve İslam yolunun âdâb u erkânı budur. O’nun ahlakıyla ahlaklanarak o yolda yürüdüğünüz zaman yolunuz ana caddeye çıkar ve siz, nihayetinde O’na ulaşırsınız. Aksi durumda hislerinize yenik düştüğünüzde otobanı bırakıp patikaya sapmış olursunuz.

5. Ahlakta Sırat-ı Müstakim

Dini ve diyaneti, murad-ı ilahîdeki mahiyetine uygun şekilde yaşayıp hayatımıza hayat kılabilmek için dengeli olmak ve itidali korumak çok önemlidir. Zira denge kaçırıldığında ya ifrata ya da tefrite düşülür. Bu da birbirini doğurduğundan neticede fasit bir daire oluşur. Esasen her tür ifrat ve tefritten salim kalmanın en güvenli ve kestirme yolu, ümmetine daima itidali tavsiye buyuran, sırat-ı müstakim rehberi olan İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnet-i seniyyesine uymaktır.

İslam ahlakçıları insanda üç temel duygunun varlığından bahsetmişlerdir. Belli bir ölçüde de olsa hakikatleri görüp fayda ve zarar getirecek şeyleri birbirinden ayırma melekesine kuvve-i akliye; kin, hiddet, kızgınlık ve atılganlık gibi hislerin kaynağına kuvve-i gazabiye; arzu, iştah ve cismani hazların menşeine de kuvve-i şeheviye demişlerdir. İslam düşünce sisteminde istikamet tarif edilirken dünden bugüne mesele genellikle bu üç kuvveye indirgenmiş ve bunların itidal hâlleri sırat-ı müstakim olarak ifade edilmiştir. Daha doğru bir tabirle insan tabiatında mündemiç bulunan iyi ve kötü bütün duygu ve düşünceler için bir sırat-ı müstakimden bahsedilebilir.

Cenab-ı Hak, insanı yaratırken onun donanımına hem iyinin hem de kötünün madenlerini yerleştirmiştir. Pek çok hikmete binaen verilen bu madenlerin hayra veya şerre kullanılması ise insanın iradesine bırakılmıştır. Nitekim birçok kimse fıtratında mündemiç bu kuvveleri nasıl kullanacağını bilemediğinden dolayı, yeryüzüne insan olarak gelmiş olmasına rağmen, hayatını behâim (hayvanlar) gibi sürdürür. Zira bunlar, kendilerindeki o ulvî ve yüceltici duyguları değerlendiremez, fena duyguları nasıl kullanacaklarını bilemezler veya onları ihmal ya da suistimal ederler. Bu duygular da onları insanlık seviyesinden, kendinden aşağı yaşayan varlıkların derekesine baş aşağı düşürüverir.

Yukarıda ifade edildiği gibi insanda iyinin ve kötünün madenleri vardır ve bu madenler ona, pek çok maslahata binaen verilmiştir. Aklı başında olan insan bu madenleri değerlendirir, kötüden dahi iyi şeyler çıkarmanın imkân ve yollarını araştırır. İnsanın mahiyetine şiddet, mal sevgisi ve kıskançlık gibi çoğu zaman kötü saydığımız duygular yerleştirilmiştir. Ancak bunlar doğru yerde kullanıldığında hayra dönüşürler ki zaten bunların varlık sebebi de budur. Şiddet duygusu düşmanlık edenlere, zulmedenlere, canımıza, malımıza göz dikenlere karşı durmak, hukukumuzu müdafaa etmek için fıtratımıza yerleştirilmiştir. Mal sevgisi çalışmaya, kazanmaya teşvik içindir. Kıskançlık ırzımızı, şeref ve iffetimizi korumak için verilmiştir. İnsan bu gibi duyguları tamamen ihmal edip görmezden gelirse humûdete (hissizliğe) sürüklenir, onun cansız varlıklardan farkı kalmaz. Tam tersine, bunları suistimal ederse bu sefer de sefahate dalarak türlü günahlara girmiş olur. İşte bu kabiliyetlerin İslamî ölçüler içinde dengeli kullanılması gerekir.

Sırat-ı müstakimde hareket edildiği takdirde insan mahiyetine yerleştirilmiş olan ve zahirî yönü itibarıyla şer gibi görünen nefis, insan için hayırlı hâle gelebilir. Hatta vesvese ve aldatmalarıyla insanları saptırıp baştan çıkaran şeytan dahi, yaratılış hikmeti ve konumu doğru anlaşıldığı takdirde insanın Cenab-ı Hakk’a teveccüh etmesine ve sık sık O’na sığınmasına vesile olabilir.

İşte ibadet ve amelleri baştan savma, gevşeklik ve gaflet içinde yerine getirme nasıl bir dengesizlik ise çok ciddi bir performans sergileyip Cenab-ı Hakk’ın tevfikine mazhar olduktan sonra neticeyi kendinden bilme de Hakk’a karşı küstahlık sayılan bir başka dengesizliktir. O hâlde insana yakışan, hayır yolunda, Allah’a kulluğunu eda etmede iradesini sonuna kadar kullanmak, neticede ortaya çıkacak başarıları ve güzellikleri her şeyi yaratan Rabbine bağlayarak kul olmanın gereği olan tevazu, mahviyet ve hacâletle (mahcubiyetle) bezenmektir.

Evet, insan bir taraftan yapabileceği işleri en mükemmel şekilde yapmaya çalışmalı, diğer yandan da debbağın (deriyi işleyen kişi) deriyi yerden yere vurduğu gibi kendisini yerden yere vurmasını bilmelidir. Hatta ulaştığı başarı ve muvaffakiyetlerin kendisi için bir imtihan unsuru olabileceğini asla unutmamalı, bunları kendisine mâl etme hatasına düşmemeli, bunların istidraç (imtihan amacıyla verilen olağanüstü durum) olabileceği endişesiyle oturup kalkmalı ve kayıp gitmekten korkmalıdır.

a. Kuvve-i Akliye

Akıl; hakla bâtılı, doğruyla yanlışı, iyiyle kötüyü birbirinden ayırmak için insana bahşedilen ilahî bir armağandır. Ruhun en önemli fakültelerinden biri olan bu ilahî mevhibe her şeyi tam olarak anlayıp kavrayamasa da birçok şeyi belli bir ölçüde idrak etmek ona müyesser kılınmıştır.

Fonksiyon itibarıyla kuvve-i akliye, hakikatleri belli bir ölçüde görüp bilmenin, iyi ve kötü işlerin neticelerini idrak etmenin, maslahat ve mefsedetleri (ahlakî veya hukukî açıdan zarar ve fesat doğuran durumlar) birbirinden ayırmanın önemli bir esasıdır. Kuvve-i akliyenin ifrat (aşırı) hâline, hakkı bâtıl, bâtılı hak gösterme, safsataya girme manasında cerbeze; tefrit durumuna, hiçbir şeyi doğru dürüst anlayamama, en basit şeyleri dahi idrak edememe anlamında gabâvet ve hamâkat; mûtedil olanına da herkesin istidadı ölçüsünde eşya ve hâdiseleri olduğu gibi bilme, mâhiyet-i nefsü’l-emriyelerine (varlığın özündeki gerçek hakikate) uygun değerlendirip resmetme, lehinde ve aleyhinde olan, olması muhtemel bulunan şeyleri birbirinden ayırabilme, yani her şeyi yerli yerine koyma manasında hikmet denegelmiştir.

Akıl, vahiyle beslenip semavî disiplinlere bağlı kaldığı müddetçe insan için ışıktan bir rehber olur. Böyle bir aklın eline, üzerinde düşünüp değerlendirebileceği temel doneler verildiği takdirde Ebû Hanife gibi fıkıh imamı, Mâtüridî gibi bir kelam âlimi veya Gazzâlî gibi düşünce âbidesi dev kâmetler yetişir.

Evet, akıl her zaman için böyle bir potansiyele sahiptir. Fakat onun bu potansiyelinin inkişaf etmesi, vahiyle irtibatını devam ettirerek meselelerini dinin muhkemâtına (sabit ve değişmez kaideler, hükümler) tasdikletmesine bağlıdır. Zira akıl, dinin emrine girip dine tâbi olduğu, meselelerini ilahî vahyin referansına bağladığı takdirde gerçek kıvamını bulabilir. Aklın, karşılaştığı mevzuları, dinin sabit ve değişmez kaideleri olan muhkemâtıyla test etmesi çok önemlidir. İşte bu yapılabildiği takdirde akıl, sınırlılığı içinde kendini aşar ve kendisinden beklenen birçok fonksiyonu eda etme ufkuna ulaşır.

Akıl, aynı zamanda mükellefiyetin de çok önemli bir esasıdır. İnsan onunla Allah’a muhatap olma seviyesine yükselir, onunla belli sorumluluklar yüklenmeye ehil hâle gelir. Evet mükellefiyet, akla dayandırılmıştır; akıl sahibi olmayan kişi herhangi bir şeyle yükümlü tutulmaz.

Aklın hayatî derecedeki bu ehemmiyetine dikkat çekme sadedinde ilâhî kelamda pek çok yerde âyetlerin şu tür fezlekelere bağlandığını görürüz:

Aslında bu ilahî ifadeler aklın fonksiyon ve derecesiyle alâkalı beyanlardır. Mesela, bir şeyin önü ve arkasını birden düşünme, ön planına olduğu gibi arka planına da nazar atfetme veya dününe bugününe bakarak onu anlamaya çalışma ameliyesine tedebbür denirken sistemli ve disiplinli bir fikir cehdi neticesinde dünkü malzemeyi bugünkü müktesebatla bir araya getirerek bir terkibe varma veya sentezlerle yeni bir kısım hakikatlere ulaşma ameliyesine de tefekkür denir. Her iki kelime de geldikleri kip itibarıyla tekellüf ifade eder. Tekellüf ise birden ulaşılamayacak bir şeyi elde etmenin gerektirdiği süreci takip etme, bunun için kendini zorlama, şakakları zonklatma, kasıklarda sancı hissetme demektir.

Görüldüğü üzere ilâhî beyandaki bu ifadeler basit bir akıl faaliyetinden ziyade, hakikate ulaşma yolunda aklın kullanımında ciddi bir ceht ve gayretin ortaya konmasının gerekliliğini ifade etmektedir. Bu sebeple denebilir ki nasıl latife-i rabbaniyenin sır, hafî, ahfâ diye farklı buut ve derinlikleri vardır; aklın çalışmasının da tedebbür, tezekkür, tefekkür gibi buut ve derinlikleri söz konusudur ve o, bu mertebe ve derinliklerle gerçek fonksiyonunu eda eder.

Bununla birlikte elbette aklın da bir sınırı vardır. Akıl; kalb ve ruhun rehberliği altında yürüdüğü takdirde iyiyi-kötüyü, yararlıyı-zararlıyı birbirinden ayırt edebilecek bir fonksiyon eda eder. Ne var ki rasyonalistler aklı her şey saymış, günümüzün bir kısım neo-rasyonalist Müslümanları da onu Kitap ve Sünnet’in bile önünde bir rükün yerine koymuşlardır. Diğer tarafta bunlara karşı çıkan bazı kimseler ise aklı küçümsemiş, onun önemini inkâr etmişlerdir. Yani ifrat, tefriti doğurmuştur. Bugün İslam dünyasının genel durumuna bakılacak olursa aklın nasıl ihmal edildiği ve nasıl tefrite yuvarlanıldığı görülecektir.

Akla biçilen rol budur. Fakat onun da bir sınırı, yapıp yapamayacağı şeyler vardır. O, elde ettiği bilgileri ilahî vahiyle test etmediği sürece her zaman yanılabilir. Bu yüzden ona, kıymet-i harbiyesine göre bir değer atfetmek gerekir.

Diğer yandan, ona fonksiyonlarını eda etme imkânı vermediğiniz zaman sahip olduğunuz mekânizmanın veya sistemin bir tarafını felç etmiş olursunuz. Böyle bir sistemin, kendisinden beklenen fonksiyonu eda etmesi mümkün olmaz. Nasıl ki tüm parçaları yerinde olmasına rağmen gaz pedalı bulunmayan bir araba hareket etmezse insanın sahip olduğu sistemin en önemli unsurlarından biri olan akıl da kendisinden beklenen işlevi yerine getirmediğinde genel sistem felç olur.

b. Kuvve-i Gazabiye

Kuvve-i gazabiye kin, nefret, hınç, hiddet, dargınlık, kızgınlık ve atılganlık gibi duyguların biricik kaynağı kabul edilmiştir. Onun ifrat hâline, sonucu hesaba katılmadan ve muhakeme edilmeden, altından kalkılamayacak işlere ölçüsüzce girişmek ve kaçınılmaz bir felakete kendini sürüklemek anlamında tehevvür; tefrit durumuna korkulmayacak şeylerden dahi korkma, sürekli vehimlerle oturup kalkma ve değişik paranoyalarla hayatı yaşanmaz hâle getirme anlamında cebânet denmiştir. Bu ifrat ve tefritin orta noktasında şecaat vardır. Yani korku verici şeyler karşısında tedbirli ve temkinli davranma, sebeplere riayette kusur etmeden, herhangi bir telaş ve endişeye kapılmadan onları savmaya çalışma, esbaba riayet ettikten sonra gerektiği yerde de gözünü budaktan esirgememe anlamındaki yiğitçe duruş.

İnsanda bir gazap, bir karşı koyma ve başkaldırma hissi olmasa haremgâhının çiğnenmesi, gözünün önünde zulüm ve tecavüzlerin irtikâp edilmesi durumunda dahi o, bir gayret-i insaniye ve gayret-i diniye izhar edemez. Bu açıdan kuvve-i gazabiyenin, Allah’ın vaz’ettiği kanunlar çerçevesinde önemli bir yeri vardır. İsterseniz buna Kur’ânî gazap da diyebilirsiniz.

“Ey dipdiri meyyit, iki el bir baş içindir.
Davransana... Eller de senin, baş da senindir!
His yok, hareket yok, acı yok... Leş mi kesildin?
Hayret veriyorsun bana... Sen böyle değildin.
Kurtulmaya azmin neye bilmem ki süreksiz?
Kendin mi senin, yoksa ümidin mi yüreksiz?”

Kuvve-i gazabiyenin tefrit hâlinin çok ciddi komplikasyonları olduğu gibi ifratının da kendine göre büyük handikapları vardır. Birdenbire öfkeye kapılma, hiddetine yenik düşme, akl-ı selimi, dinin emir ve yasaklarını göz ardı ederek hissiyatla hareket etme gazabın ifrat hâlidir. Mesela, günümüzde canlı bombalarla masum insanlara zarar verme, gazap duygusundaki ifratın tezahürlerinden biridir. Hâlbuki dinimizde zulüm ve haksızlıklara karşı koymanın, onlarla mücadele etmenin belli kural ve kanunları vardır. Fakat bir bakıyorsunuz, bir şahıs kalkıp çok rahat kendi dar havsalasına göre başkalarına karşı ilan-ı harp edebiliyor. Tabii ondan sonra öyle bir vahşet irtikâp ediliyor ki bu tablo karşısında içimize kan damlıyor, damlıyor zira İslam’ın aydınlık yüzü karartılıyor. İşte acı acı müşahede ettiğimiz bu tip korkunç tablolar pek çok defa kuvve-i gazabiyenin ifrat derecesinden kaynaklanmaktadır. Bu acı tablo karşısında bize düşen vazife dinimizin gerçek hüviyetiyle tanınıp bilinmesi için bütün ceht ve gayretimizi ortaya koymak olmalıdır.

c. Kuvve-i Şeheviye

Kuvve-i şeheviye, insanda arzu, istek, iştah, lezzet ve cismani hazların kaynağı olarak görülen önemli bir duygudur. Bu duyguyu bütün bütün görmezlikten gelme, insan tabiatını inkâr etme manasına geleceği gibi insana hitap eden, bir hüküm koyarken aynı zamanda insanın duygularını da gözeten dinin ruhuna da terstir. Evet, dinin kaynağı olan Kur’ân’da ve Sünnet’te yer alan pek çok hüküm, Allah Teâlâ’nın insanın cismâniyetine yerleştirdiği bu hissin dikkate alınması gerektiğini net olarak gösterir. Zaten aksi durumda bir çelişki söz konusu olurdu ki ilahî sistem her türlü çelişkiden uzaktır. Yine Hakîm-i Mutlak Hazreti Allah, insana hitap eden dinini teklif ederken yaratılışta insan fıtratına yerleştirdiği bir hissi gözetmemiş olurdu ki –yüz bin defa hâşâ– O (celle celâluhu) böyle bir nakîseden (eksiklikten) sera süreyya arası kadar müberra ve münezzehtir.

Kur’ân-ı Kerim’in konuya evlilik açısından yaklaştığı âyetlerden bazıları şunlardır:

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوٓا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Bir başka âyette de şöyle ferman edilir:

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا

Ahlakçılar, kuvve-i şeheviyenin haya hissinden tamamen koparak her türlü ahlaksızlığı işleyecek kadar baskın hale gelmesi şeklindeki ifrat hâlini fısk u fücûr; helal nimet ve lezzetlere karşı dahi hissiz ve hareketsiz kalma durumunu da humûd olarak isimlendirmişlerdir. İstikamet ve itidal üzere bulunarak, meşru dairedeki zevk ve lezzetlere karşı istekli davranmanın yanı sıra, gayrimeşru arzu ve iştihalara iradi olarak kapalı kalma tavrını ise iffet kelimesiyle ifade etmişlerdir. Bu zaviyeden iffet, umumi manasıyla, iradenin gücünü kullanarak cismani ve behimî arzuları kontrol altına almak, hep meşru dairede kalmak, sefahatten uzak durmak demektir.