Güzel Ahlakı Davranışlar

İkinci Bölüm

GÜZEL AHLAKİ DAVRANIŞLAR

1. İhlas ve Samimiyet

İhlas; doğru, samimi, katışıksız, dupduru olma, riyadan uzak durma, kalbi bulandıracak şeylere karşı kapalı kalma, kapalı yaşama veya gönül saffeti, fikir istikameti içinde Allah’la münasebetlerinde dünyevî garazlardan uzak kalma ve tam bir sadakatle kullukta bulunma manalarına gelir.

İhlas; ferdin, ibadet ve taatinde Cenab-ı Hakk’ın emir, istek ve ihsanlarının dışında her şeye karşı kapanması, kulun mâbudu ile münasebetlerinde gizliliğe riayet etmesi, her şeyi Hakk’ın teftişine arz mülahazasıyla yapmasıdır. Diğer bir tabirle, vazifelerini O emrettiği için yerine getirmesi, yerine getirirken de O’nun hoşnutluğunu hedeflemesi ve O’nun uhrevî teveccühlerine yönelmesinden ibarettir ki saflardan saf sadıkların en önemli vasıflarından biri sayılır.

Tevfik-i İlahînin En Önemli Vesilesi

Ne var ki enaniyetin çok ileri gittiği günümüzde, başımızdan aşağı sağanak sağanak boşalan nimetlerin; Allah’ın, isyan eden kimseye dünya nimetlerini bolca vererek onu gaflette bırakması ve böylece hak yoldan daha da uzaklaştırması anlamında birer istidraç olabileceği endişesi de asla hatırdan çıkarılmamalıdır. Kazanma kuşağında kayıplara düşmemek için, mazhar olunan nimetler karşısında “Değildir bu bana lâyık bu bende / Bana bu lütf ile ihsan nedendir?” demeli ve hep istidraç endişesiyle oturup kalkmalıyız. Zira liyakatimizin çok üstünde, ilahî sevk ve inayet eseri olduğu aşikâr olan lütuflara mazharız. Bakıyorsunuz, bizim gibi küçük insanların vesilesiyle Cenab-ı Hakk’ın lütfettiği öyle şeyler oluyor ki meselelere aklı eren, dünyayı doğru okuyan pek çok insan onlara muvaffak olamamış. Bu sebeple, haddimizi bilen insanlar olarak başarılar karşısında ellerimizi açıp “Ya Rabbi! Eğer liyakat ve kabiliyetlerimizin çok üstünde nail olduğumuz bu nimetler bizi küstahlaşma ve şımarıklaşma gibi bir sonuca sürükleyecekse bundan Senin dergâh-ı ulûhiyetine sığınıyoruz! Ne olur ayaklarımızı kaydırma Allah’ım!” diyerek O’na iltica etmemiz gerekir.

Dinî hayatımızda bu denli ehemmiyet arz eden ihlasın kazanılması, esasında imanın gücüyle doğru orantılıdır. Bu itibarla eğer siz tekvinî ve teşriî emirleri (Allah’ın varlıktaki kuralları; dinin emir ve yasakları) okur, taklidî imandan tahkikî imana giden yolları açar ve aynı zamanda kavlî, fiilî ve hâlî olarak sürekli Cenab-ı Hakk’a müteveccih bulunursanız, Allah da (celle celâluhu) bir fasılda kalbinizde iman meşalesini yaktığı gibi, bir gün ihlas meşalesini de yakar. Böylece siz, Allah’ın izni ve inayetiyle, inandığınız mevzuları her zaman ihlaslı bir şekilde yaşamaya muvaffak olursunuz. Esasen insanın kendini anlatma duygularını baskı altına alması, kusurlarını görmesi, ben dediği yerde hemen estağfirullah çekip hislerini tadil etmesi ve belki de eline bir balyoz alıp egosunun başına indirmesi, imanda yakînin artmasıyla birlikte ihlas düşüncesine kilitlenmeye bağlıdır.

Sürpriz Mükâfatlar

Bazı zamanlarda ve bazı hâllerde Allah (celle celâluhu), içinde bulunulan şartlar sebebiyle az amele kat be kat fazla değer verir. Mesela bazen bir askerin hudut boyunda bir saat nöbet beklemesi, belki bir sene ibadet hükmüne geçer. Allah yolunda şehit düşen bir mümin, rampaya binmiş gibi amudî olarak âlâ-i illiyyîn-i kemalâta (en yüksek kemal derecesi) yükselir. İyi değerlendirilen bir Kadir Gecesi, seksen küsur senelik bir ibadete denk gelir. Allah (celle celâluhu) bazı şartlarda ortaya konan güzel amelleri, umulmadık ölçüde nemalandırır, çoğaltır ve âdeta bire bin veren başak hâline getirir. İşte aynen bunlar gibi ihlasın farklı bir buudu olan şahs-ı manevî içinde hareket etmenin, hatta bunun ötesinde, o şahs-ı manevî içinde bulunan kardeşlerinin yaptığı işlerden dolayı tıpkı kendi yapmış gibi şâkirâne (şükrederek) iftihar etmenin Allah katında apayrı bir değeri vardır.

Zaten önemli olan, bir yazının yazılması, bir kitabın teksir edilmesi veya teksir edilen bir kitabın dağıtılması ise bunu falan şahsın veya filan şahsın yapmış olmasının bir önemi yoktur. Hatta insan, yapılması gerekli bir işi kendisinin değil de bir başkasının yapıp sevap kazanmasından mutluluk duymalı, kalb ibresini koruma adına bunu tercih etmelidir. Zira bir işi başarmanın kendine göre riskli bir kısım yönleri vardır. Mesela insan böyle bir başarıyı kendi aklına, ilmine, becerisine verebilir veya başlangıç itibarıyla öyle düşünmese de çevresindeki insanların takdir ve taltifleri sonucunda böyle bir duyguya kapılıp kendini beğenme hastalığına maruz kalabilir. Dolayısıyla hem bu türlü risklerden korunma hem de işin ortada kalmaması, neticeye ulaştırılması adına kişiye düşen; kardeşinin o işi yapmış olmasından mutluluk duymak, onun meziyetiyle şâkirâne iftihar etmek ve şükrünün sevabını almaktır.

Böyle davranan mümin bilmelidir ki kardeşinin ortaya koyduğu amele terettüp eden semerenin bir misli de onun hasenat defterine kaydedilecek ve böylece heyet içinde yapılan ameller katlanmış olarak karşısına çıkacak. Ayrıca, enaniyetini baskı altına alıp hazm-ı nefs ederek kardeşini alkışlayabilmesi ona çok farklı bir bedel ve mükâfat olarak geri dönecek. Diğer taraftan, kardeşini alkışlaması ve takdir etmesi, kardeşinin kabiliyetlerinin inkişaf etmesini sağlayacak, onun daha önemli işlerde daha yüksek bir performans ortaya koymasını temin edecek, dolayısıyla bütün bunlara vesile olduğu için o da yapılan bu işlerden sevap adına hissesini alacaktır.

Müzakere Yoluyla Açılan Kapılar

Daha önce de ifade edildiği üzere ihlas, samimiyet ve vefa imanla, imanın kuvvetiyle doğru orantılıdır. İnsan ne kadar derin inanırsa o ölçüde ihlasa muvaffak olur. O hâlde mümin, hiçbir zaman imanının mevcut kıvamıyla iktifa etmemeli, hel min mezîd anlayışıyla sürekli tekvinî ve teşriî emirleri araştırmalı, karıştırmalı, sorgulamalı ve böylece iman ve marifet adına hep mesafe kat etme peşinde olmalıdır. Bu mevzuda kesintisiz bir sa’y u gayret içinde bulunmalı, yakînin mertebelerinde dolaşmalı ve hep bir mertebeden başka bir mertebeye sıçramalıdır.

Öte yandan ihlasla ilgili düsturları hayatımıza hayat kılmak için sürekli birbirimize destek olmalıyız. Mesela, bir araya geldiğimizde mutlaka bu tür meselelerin müzakeresini yapmalıyız. Fakat bu, falana filana gidip “Sen biraz ihlaslı ol!” deme gibi bir basitlik ve çiğlik şeklinde olmamalıdır. Samimi de olsak, kafalarına vuruyor gibi muhataplarımıza bir şeyler anlatmaya çalışmamız katiyen doğru değildir. Hele bir de kendimizi pir u pak görerek nefsimizi bir kenara koyup başkalarına dikte ediyor gibi bir üslup, hava ve edayla konuşmak apaçık haddi aşmışlık demektir. Takip edilmesi gereken yol ve yöntem, meseleleri evirip çevirip kimsenin demine damarına dokundurmadan, hissiyatını rencide etmeden, en yumuşak ve en uygun üslubu bularak müzakere ve mütalaa etmektir.

Sözün özü; hakiki imanı elde etme ve ihlasa erme adına, uhuvvet şuuruyla hareket etmeli ve meseleleri müzakere zemininde müşterek ele alma disiplinini uygulamalıyız. Sebepler açısından bunlara riayet ettiğimiz gibi duaya sarılarak ilahî inayete de iltica etmeliyiz.

2. Sıdk (Doğruluk)

Sıdk ifadesi ile daha çok, doğru söz ve gerçeğe uygun beyan akla gelmektedir. Fakat aslında sıdk; doğru sözün yanında doğru davranışı da içine alan, her türlü uydurma beyan ve tavırdan arınmış olmayı ifade eden ve insanın iç dış, gizli açık her hâlini aynı çizgide götürmesi, doğru olmayan her şeye kapanıp hayatını doğruluğa göre planlaması manalarına gelen çok geniş kapsamlı bir kelimedir.

Sadakat ise söz ve tavırlarla beraber duygu, düşünce, tasavvur ve niyetlerde de doğru olma, hak ve hakikate yürekten bağlı kalma, dostlarına karşı daima vefa hisleriyle dolu bulunma, şartlar ne olursa olsun hainlik ve döneklik yapmama, gönül verdiği kapıdan asla ayrılmama ve riyadan, tasannudan, maddî-manevî çıkar hesabı yapmaktan arınarak davaya halis bir niyetle bağlanma manalarına gelir.

Doğruluğu tabiatının bir parçası hâline getirip insanlarla olan münasebetlerinde hep dürüst davranan, günlük konuşmalarından mizahlarına, dost meclislerindeki muhaverelerinden tebliğ adına yaptığı konuşmalarına kadar bütün sözlerinde ve davranışlarında doğruluktan ayrılmayan ve dostluğun gerektirdiği vefayı hep muhafaza eden, sözünün eri ve güven timsali insanlara sadık denir.

Sıdk ve sadakatte zirveyi tutan; hayal, tasavvur, duygu, düşünce, hatta mimiklerine kadar bütün hâl ve tavırları itibarıyla doğruluğa kilitlenmiş olan hak erleri ise sıddîk unvanıyla anılır. Özü sözü bir, her hâline güvenilir bu kahramanlar çok samimi, hâlis ve olabildiğince sadık insanlardır. Resûl-i Ekrem Efendimiz’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun getirdiği her şeyi tasdikte kemale erişen, kendisine sunulan mesajlara –aksine ihtimal vermeyecek şekilde– iman eden ve i’lâ-i kelimetullahı hayatının gayesi bilen sıddıkların pîri Hazreti Ebû Bekir’dir (radıyallâhu anh). Aslında ashâb-ı kiramın hepsi birer sıddıktır. Onların en önünde yer alan ve sadakat sancağını taşıyan zat ise Ebû Bekir Efendimizdir.

Sıdk, Bir Peygamber Sıfatıdır

Sıdk sarayının sultanı Resûl-i Ekrem Efendimiz de (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğu ve güvenilirliği sayesinde pek çok gönlün kilidini rahatlıkla açmıştı. Ebû Cehil, Utbe, Şeybe ve Ümeyye gibi küfrün temsilcileri bile “Vallahi biz bu adamın yalan söylediğine hiç şahit olmadık.” demek zorunda kalmışlardı.

Özellikle yalanın popüler bir meta hâline gelip yayıldığı günümüz dünyasında dilin eğri büğrülüğe meyletmemesi çok daha fazla gayret ister. Müslüman, yalanın küçük büyük her çeşidinden uzak durmalıdır. Zira en büyük yalanlar, doğruluktan çok az bir sapmayla başlayan hilâf-ı vâki beyanlar zincirinin sonucu olarak ortaya çıkar. Hazreti Sadık u Masduk Efendimiz, bu hususa dikkatlerimizi çekerek şöyle buyurmuştur:

عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ، فَإِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ، وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ. وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَصْدُقُ وَيَتَحَرَّى الصِّدْقَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ صِدِّيقاً. وَإِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ، فَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَكّْذِبُ وَيَتَحَرَّى الْكَذِبَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللهِ كَذَّاباً

Bildiğiniz gibi lügatlerde yalan; gerçeğe aykırı asılsız söz, gerçeğe uygun olmayan beyan, zatında olmamış bir şeyi var gibi sunma ya da söyleyen insanın bilgisini, düşüncesini, kanaatini kasten tam yansıtmayan ifade gibi değişik şekillerde tarif edilmektedir. Belagat ilminde yalanla alâkalı bir tarif daha vardır ki çok dikkat çekici ve ürperticidir. Buna göre yalan, Allah tarafından bilinen bir şeyin aksini söylemenin, Allah’ın bildiğine muhalif iddiada bulunmanın ve bir meselenin Cenab-ı Hak nezdindeki keyfiyetine aykırı söz uydurmanın adıdır. Mesela hak katında salihler arasında bulunan iyi bir insandan bahsederken onu yerden yere vurma ve kötü bir adammış gibi anlatmak, “İnd-i ilahîde yazılı olan değil benim dediğim doğru!” demek kadar büyük bir küstahlık ve küfre yakın, son derece korkunç bir günahtır.

Yalan Bir Lafz-ı Kâfirdir

Çok küçük görülen meselelerde dahi doğruluğun peşinde olmalısınız, dilinizi yalana hiç alıştırmamak için sıradan ve zararsız mevzularda bile mutlaka hakikate uygun beyanda bulunmalısınız. Öyle ki biri size saati sorduğunda, eğer saat üçü on yedi geçiyorsa “On beş ya da yirmi geçiyor.” şeklinde cevap vermemeli ve neyi gösteriyorsa onu ifade etmelisiniz. Çoklarınca basit ve önemsiz kabul edilen böyle bir meselede bile son derece doğru olmaya çalışmalısınız ki diliniz yalana alışmasın, dilinizden dökülen yalan kalbinizde yaralar açmasın ve “O kadarcık yalanın söylenmesinde mahzur yoktur.” mülahazası ardından çok büyük yalanlara kapı aralamasın.

Günümüzde yalan çok revaçta ve insanlar hiç olmayacak meselelerde bile yalana başvurmaktadırlar. Bir sürü kezzabın (yalancının), müthiş yalanlarıyla yeryüzündeki asayişi ve umumi emniyeti mahvettiği zamanımızda, bu kötü ahvâlden maalesef müminler de etkilenmişlerdir. Böyle bir dönemde net bir ifadeyle ve kesin bir hükümle radikal tedbirler alınmazsa, masum görünümlü yalanlara fetva çıkarılırsa o fetvanın sû-i istimalini engellemek mümkün olmayacaktır.

Hâsılı, şayet dava-i nübüvvetin kapı kulları sayılan birer hak eri olmayı arzuluyorsak tıpkı Nebiler Serveri gibi sıdk ve sadakate çok dikkat etmek zorundayız. Yalanın revaç bulduğu ve herkesin yalan söylemede rahat olduğu günümüzde doğruluğu taç kabul edip başımızda taşımaya ve onu namusumuz gibi korumaya mecburuz. Özellikle de başka toplumlar içinde yaşıyorsak ve kendi öz değerlerimizi onlara da anlatmayı düşünüyorsak her hâlimizle doğru olmaya daha da özen göstermeliyiz. Büyük küçük hiçbir meselede en ufak bir hilâf-ı vâki (gerçeğe aykırı) beyana tenezzül etmemeli ve asla “Müslümanlar da yalan söyleyebiliyor.” dedirtmemeliyiz. Yalanı çağrıştıran tek bir sözümüzün ya da davranışımızın, bütün inananlar hakkında, “Bunlar da yalan söylüyor!” kanaati oluşturabileceğini ve bunun sonucunda –farz-ı muhal– gökten kitap indirip önlerine koysak yine de onlara müessir olamayacağımızı unutmamalıyız.

Her doğruyu her zaman söyleme imkânı olmayabilir. Bazı durumlarda sükût etmek gerekebilir. Zira bilindiği üzere yerinde sükût hikmettir. Ama o, dünyada hekimi az olan bir hikmettir. Konuşmanın faydadan çok zarar hâsıl edeceği, muhatabın söylenenleri anlayamayacağı yerlerde, kalbin sesinin tam olarak ortaya konulamayacağı durumlarda sükût etmek en doğru tercih olacaktır.

Bizim için yol ikidir: Ya doğru söylemek ya da sükût etmek. Ne kadar doğru varsa hepsini bir anda söyleme gibi bir mükellefiyetimiz yok fakat illa konuşacaksak, doğru sözlü olmadan başka yolumuz da yok.

3. Emanet ve Güvenilirlik

Emanet; güvenilir olma, çevresine güven verme, başkalarını rahatsız edecek şeylerden uzak durma, herkese gönül huzuru veren bir duruş sergileme, her ne olursa olsun kendisine tevdi edilen şeyleri gerektiği ölçüde muhafaza etme, hıyanetin en küçüğüne bile geçit vermeme gibi manalara gelir. Emanet kelimesi Arapça olup iman ile aynı köktendir. Mümin; Allah’a, Peygamber Efendimiz’e ve O’nun haber verdiklerine gönülden inanıp kabul ve tasdik eden insan demektir. Bunun yanı sıra o, açık veya kapalı her hâliyle çevresindekilere güven aşılayan, yeryüzünde emniyet ve huzurun temsilcisi olan, yalandan ve aldatmadan fersah fersah uzak duran, özü sözü bir, tam bir güven insanıdır. Dolayısıyla imanımızın gereği olarak bizim, her hâl ve hareketimizde, tavır ve davranışımızda dosdoğru olmamız, doğrulukla oturup doğrulukla kalkmamız ve her zaman, herkesin başvuracağı bir güven kaynağı olmamız gerekir.

Mümin aynı zamanda Cenab-ı Hakk’ın isimlerinden biridir. Allah’a (celle celâluhu) niçin Mümin denir? Çünkü O, güven kaynağıdır. Bize güveni veren de O’dur. Nitekim peygamberler, müminlikte zirveye ulaşmış insanlar oldukları gibi güvenilirlikte ve emniyet telkin etmede de en önde gelirler. Kur’ân-ı Kerim, onların bu sıfatlarına birçok âyette işaret eder. Mesela, Şuarâ Sûresi’nde, peygamberlerin kavimleriyle olan münasebetleri ardı ardına anlatılırken, onların ortak sözü olarak şu ifade zikredilir:

إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ ۝ فَاتَّقُوا اللهَ وَأَطِيعُونِ

Peygamber Efendimiz’de Emniyet

İnsanlığın İftihar Tablosu, peygamberliğinden önceki dönemde de doğruluğu ve güvenilirliği ile meşhurdu. Bu yüzden O’na, güvenilir insan manasında el-Emin diyor ve O’ndan, Muhammedü’l-Emin diye bahsediyorlardı. Onlarca hâdiseden sadece şu bile O’nun bu özelliğini ortaya koyması bakımından önemlidir: Bir aralık Kâbe tamir edilmiş; konu, Hacerü’l-Esved’in tekrar eski yerine konulmasına gelince kabileler arasında anlaşmazlık çıkmıştı. Kabileler kılıçlarını yarıya kadar kınlarından sıyırmış ve her biri bu şerefin kendilerine ait olmasında ısrar etmeye başlamıştı. Sonunda şöyle bir karara vardılar: Kâbe’ye ilk girenin hakemliğini kabul edip problemi çözeceklerdi. Herkes merakla bekliyordu ki içeriye henüz peygamberlikle şereflenmemiş Muhammedü’l-Emin girdi. O’nun hiçbir şeyden haberi yoktu. O’nu gören kabile reisleri sevinerek, “el-Emin geliyor.” dediler ve O’nun hükmüne kayıtsız şartsız razı oldular.

Nebiler Sultanı, Allah’tan gelen mesajları emniyet içinde muhafaza ediyor ve bu emniyet atmosferini de bütün varlığı içine alacak kadar geniş tutuyordu. Ümmetini de aynı ahlakla ahlaklanmaya çağırıyor ve onlara, emin olarak yaşamalarını tavsiye ediyordu. O’nun yanında hıyanetin en küçüğü düşünülemez ve tek bir müminin dahi gıybeti yapılamazdı. O, hemen karşısındakini ikaz eder ve ruhuna gıybet tozunun konmasına asla müsaade etmezdi.

O, insanlar arasında en çok güvenilecek ve itimat edilecek şahsiyetti. Dolayısıyla ümmeti de aynı kıvamda olmalıydı:

إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا اْلأَمَانَاتِ إِلَٓى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ

Emanet çok önemlidir. İşi ehline vermek bir emanettir ve dünya nizamını ayakta tutan en büyük dinamiklerden biridir. Emanetin zayi olması, umumi denge ve nizamın ortadan kalkması demektir. Böyle bir dünyanın varlığı ile yokluğu müsavidir (eşittir).

Resûl-i Ekrem Efendimiz (aleyhissalâtü vesselâm) yukarıda da geçen hadis-i şeriflerinde, emanete hıyaneti münafıklara ait özelliklerden biri olarak sayar. Bu itibarla denilebilir ki emanetleri muhafaza mevzuunda tam bir hassasiyet göstermez ve bunun için gerekli tedbirleri almazsak nifak sıfatıyla hayatımızı sürdürmüş oluruz.

4. Af ve Müsamaha

Dinin ruhunda sevgi vardır. Çünkü kâinat bir sevgi şiiri olarak yaratılmış, yeryüzü de bu şiirin kafiyesi yapılmıştır. Tabiat kitabını iyi okuyanlar her zaman sevgi besteleri duyarlar. Mahlukatı kuşatan bu sevgi, insanî münasebetlere de kendi boyasını çalar. Öyle ki ulvî mahiyetini keşfedip özüne yerleştirilen muhabbet nüvelerini fark eden ve Yaratıcısıyla olan münasebetini hissedebilen biri diğer insanları da Allah’ın sanatı olarak görür, çevresine alâka duyar, herkesi sever ve hatta bütün varlığı şefkatle kucaklar.

Kin, nefret ve düşmanlık duygularını çoğunlukla imandan nasipsiz kimselerde; mahlukata karşı alâka, sevgi, herkesi bağra basma, her şeyi sineye çekme, affetme ve kin tutmamayı da genellikle müminlerde görmeyi bekleriz. Ne var ki bazen sıfatlar yer değiştirebilir. Bir bakarsınız ki küfür içinde debelenen bazı kimseler muhabbet ve müsamahayla dopdolu; varlığa karşı derin bir alâka duyuyor, herkese sevgiyle yaklaşıyor ve dostluk köprüleri kurmaya çalışıyorlar. Diğer yandan, hiç beklemediğiniz ve yakıştıramadığınız şekilde bazı müminlerin de kin ve nefretle oturup kalktıklarını görürsünüz.

Affedenler Affa Mazhar Olur

İstemez misiniz Allah da sizi affetsin? Şahsen ben, hem günahlarımla alâkalı Allah’ın beni affetmesini diler, O’nun rahmetinden afv u mağfiret dilenirim hem de insanlara karşı işlediğim kusurlarımda onlar tarafından bağışlanmayı isterim. Hepimiz insanız, her zaman kusurlarımız olabilir. Otururken kalkarken, yerken içerken, konuşurken hatta susarken, hâl ve tavırlarımızda, mimiklerimizde çeşitli kabalıklar bulunabilir. Arzu ederiz ki insanlar bunları hoş görsün, affetsin ve beşerî boşluklarımıza versinler. Bizler çoğunlukla boşlukta yetişmiş ve art arda kopuklukların yaşandığı bir dönemin çocuklarıyız. İyi bir insanın yetişmesinin âdeta imkânsız olduğu bir devirde, dikenler arasında gül cilveleri gösterme gayretleriyle büyütülmüş zavallılarız. İyi bir insan olmanın şartlarının neredeyse hiç oluşmadığı zor bir dönemi idrak etmiş, yarım insanlarız. Elbette kusurlarımız olacak ve sık sık sürçeceğiz. Sadece lisan sürçmesine maruz kalmayacağız; elimiz çarpacak, ayağımız tökezleyecek, gözümüz kayacak, kulağımız kirlenecek. Bütün bunlar karşısında dileriz ki Allah bizi yarlıgasın, Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) şefaatte bulunsun, Kirâmen Kâtibîn “Acı bunlara yâ Rabbi!” deyip hakkımızda mağfiret dilesin ve mümin kardeşlerimiz de affetsinler.

Allah Resûlü ve selef-i salihîn efendilerimiz afv u safh yörüngeli bir ömür sürmüşlerdir. Bununla beraber güzel ahlaklı olmak, kusurları görmemek, hataları affetmek ve insanları bağışlamak bazen çok zordur. Öyle ki biri gelir, size arkadan bir tekme vurur. Sonra hıncını alamaz, karnınıza da bir yumruk atar. Bakar ki siz mukabele etmiyorsunuz, bu defa da suratınıza bir tokat aşk eder. Bütün bu saldırılara karşılık insanın büyüklük göstererek affetme ve müsamaha yolunu tutması ancak kendisini unutması, enaniyeti terk ufkunda yaşaması ve bütün yabancı mülahazalarından kalbini arındırmasıyla mümkündür. Kendini unutan insan çok geniş bir alanı hatırlamış olur. Hep nefsini gören ve sürekli onu öne çıkaran kimse ise çok büyük bir sahada kendini nisyana mahkûm eder. Kendi nefsine ve cemaat enaniyetine karşı panjurları kapatan bir insan bütün İslam âlemine, hatta topyekûn insanlığa açılan çok geniş bir pencerenin perdelerini kaldırmış ve mahlukatın umumuna karşı sevgi ve alâka duyacağı bir atmosfere girmiş bulunur.

Haddizatında, müminlerin ruhunda iyilik duygusu hâkimdir; dolayısıyla onlar güzel düşünür, iyi görür, doğru konuşur ve kötülükleri iyilikle savarlar. Hatta birilerinin haklarını savunurken bile dengeyi kaçırıp meseleyi başkalarına düşmanlık şekline çevirmezler. Hiç kimseye kin ve nefret duymazlar. Şahıslara değil, sadece kötü sıfat ve fiillere karşı tavır alırlar. Onlar, nezih ve güzel ahlaklı insanlardır. Nezihlere ince tavırların, hoş davranışların ve temiz sözlerin yakıştığını bilir, bütün düşüncelerini o nezahete uygun olarak ortaya koyarlar. Kötü düşünce, çirkin söz ve kaba davranışlarla hiç kimseyi rencide etmezler; çünkü onlar birer afv u safh insanıdırlar.

5. Şefkat ve Merhamet

Şefkat, Cenab-ı Hakk’ın birer sanatı olmaları itibarıyla herkese ve her şeye karşı alâka duyma, başkalarının dertlerine ortak olma, kederlerini paylaşma, yardımlarına koşma; karşılıksız, sâfi ve ivazsız (karşılıksız) sevgi besleme; mazlumların, mağdurların maruz kaldıkları sıkıntıları göğüsleme ve bir anne içtenliğiyle onların üzerine titreme gibi manalara gelir.

Hilkat hamuru muhabbet mayasıyla yoğrulmuştur. Bütün eşyanın tabiatında şefkatten bir parça bulunması ve kalblerin şefkatle atması tabiîdir. Bunun aksi ise bir mahiyet değişikliğinin neticesidir. Bazı kimselerde şefkat tezahürleri görünmüyorsa bu, onların bir tabiat bozukluğuna maruz kaldıklarının, bir deformasyona uğradıklarının alametidir. Ancak rahmet-i ilahîden nasipsizlerdir ki kendi sû-i istimalleriyle gönüllerindeki şefkat pınarlarını kurutmuş, sevgi ve merhamet duygularını öldürmüş ve acımasız birer tiran hâline gelmişlerdir.

Şefkat, bölümün başında da ifade ettiğimiz gibi, genel manada, uzak yakın çevremizde görüp duyduğumuz acıları paylaşma, dertlere çare bulma ve muhtemel sıkıntıların önünü keserek bunların yerine sevinç ve neşe ikame etme demek olsa da aslında en genel anlamıyla o, insanların ebedî saadeti kazanmaları için kalbin tir tir titremesi ve bunun neticesinde ortaya konan halisane ceht ve gayretlerde tecelli eder. İnsanların geçici dünya hayatıyla alâkalı bazı sıkıntılarını giderme, burada huzur içinde yaşamalarını sağlama, onlara alâka duyma, sevgi ve muhabbet besleme, acıma ve yardım etme gibi hususlar şefkatin sadece bir yanını teşkil eder. Şefkatin kemali ise insanları ebedî azaptan kurtarıp sonsuz bir mutluluğa kavuşturmak için gereken bütün himmet ve gayreti ortaya koymakla gerçekleşir.

Mesela anne ve babaların, çocuklarının bütün ihtiyaçlarını görmeleri, onlarla ağlayıp gülmeleri, gönüllerindeki şefkatin tezahürleridir. Fakat o şefkatin tamamiyeti, bu geçici hayatta çocuklarının mutluluk, rahat ve huzur içinde olmalarını düşünüp onu gerçekleştirmek için çalıştıkları gibi onların sonsuz saadet diyarına sağ salim varana kadar sırat-ı müstakim üzere bulunmaları ve sonrasında da bitmeyen bir mutluluğa nail olmaları için ortaya koyacakları ceht ve gayrete bağlıdır. Masum çocuğunun âhiretini düşünmeyen, onu sadece fâni dünyanın muvakkat eğlenceleriyle oyalayan ve neticede yavrusunu ebedî bir azaba iten ebeveynin şefkatinden bahsedilemez. Çocuğunu âhirete hazırlamayan bir anne ya da baba, onu ne kadar severse sevsin, onun dünyevî ihtiyaçlarını karşılamak için ne denli gayret gösterirse göstersin, asıl vazifesini yapmamış ve kalbindeki şefkat hissini boşa harcamış, hatta kötüye kullanmış demektir.

Rabbimizin biz kullarına çizdiği yoldan inhiraf edenlerle ilgili merhum Mehmet Âkif’in

“Müminlere imdada yetiş merhametinle,

Mülhidlere lakin daha çok merhamet eyle.”

mısraları şefkatin hulasası gibidir. Herkesin, hususiyle de müminlerin imdadına yetişmek müşfik olmanın gereğidir. Lakin iman nurundan mahrum kalıp âhirete, haşre ve sonsuz bir hayata inanmayan, böylece kendine yazık eden talihsizler ya da kalbini ve vicdanını kültür Müslümanlığına hapsederek imanın coşkusunu hissedemeyen, sürekli günahlara dalarak kalbini karartan ve bu sebeple dışarıdakiler gibi yaşayan kimseler, merhamete daha çok muhtaçtır. Onlar, yardımlarına koşulmazsa, her şeyi kaybetmek tehlikesiyle karşı karşıyadırlar ve bu kayıplar da geçici değildir aksine ebedî bir hüsrana namzettir.

Hiç kimse günahlar içinde yüzüp duruyor ve sefalet içinde yuvarlanıyorken mutlu olamaz. Vicdanı tamamen kararmış ve gönül dünyası bütünüyle tefessüh etmiş kişilerin dışında hiçbir insan, içinde bulunduğu çirkef hayata kendi rızasıyla ve isteyerek devam etmez. Heyhat ki bir şekilde ayağı sürçmüş, bir çukura düşmüş, bir bataklığa takılıp kalmıştır ve kendi iradesi, gayreti, ümitsiz çırpınışları oradan çıkmasına kâfi gelmemektedir. Gönlü parça parça ve istikbali karanlık bu mutsuz insanlar için en önemli kurtuluş vesilesi, müminlerden uzanacak şefkat elleridir. Kendisine şefkatle yaklaşılan bir insan, o an söylenenleri kabullenmese bile zamanla düşündükçe yumuşayacak ve işittiği hakikatlerin aslını öğrenmeye karşı bir iştiyak duyacaktır. Hele bir de kendisine el uzatanların karşılık beklemeyen, ücret istemeyen ve sadece Allah’ın rızasını gözeten insanlar olduklarını görünce kalb kapılarını bütünüyle açacaktır.

Şefkatle coşan gönüller hâlistir, mukabele istemez ve asla beklentilere girmezler. Safi, garazsız ve beklentisiz olmalarından dolayı da, Allah’ın izniyle, muhataplarına tesir ederler. Bu şefkat sayesinde, hidayetinden ümit kesilen insanlar, beklenmedik bir anda hidayete ermiş, imanın sımsıcak atmosferine sığınmış ve sırat-ı müstakime dâhil olmuşlardır.

Yaşama Değil Yaşatma Azmi

İman ve Kur’ân hizmetinin en önemli esaslarından biri kabul edilen şefkat kurtulma değil, kurtarma ceht ve gayretidir. Yaşama değil, yaşatma azmidir. Rahat bir hayat sürme değil, gerekirse başkalarının rahatı için ruhunu feda etme yiğitliğidir. Hatta cennete yürüme değil, oraya başkalarını taşıma himmetidir. Ayağının birini cehenneme, diğerini cennete koyup ateşten insan çıkarma yürekliliğidir. Yananların imdadına yetişmek için icabında cennette kalmaktan dahi vazgeçip alevlerin üzerine yürüme şefkatidir.

O ufkun insanı olmayan birinin onları anlaması mümkün değildir. O seviyeye ait sözleri tekrarlaması ise ancak kuru bir taklitten ibarettir. İmansızlığın nasıl bir felaket olduğunu bilmeyen, inançsızları bekleyen akıbetin elemini vicdanında hissetmeyen birinin, “Cehennemi ben doldurayım!” demesi ya da gözünde ne cennet sevdası ne de cehennem korkusu olduğunu söylemesi büyük bir iddia olur. İnsanların dalâleti karşısında her gün ölüp ölüp dirilenler ve Hak’tan kopuk yaşayan birini gördüklerinde içi kavruluyormuşçasına yüreği cızzz edenlerdir ki işte, insanların âhiret selameti için gerekirse cehennemde yanmaya gerçekten rıza gösterebilecek olanlar o şefkat erleridir.

Ne var ki herkes aynı kıvamda bir şefkat kahramanı olamayabilir, her dava eri o ufkun temsilcisi olabilecek ölçüde bir çizgi takip edemeyebilir. Herkesin tabiatında o şefkat çekirdeği vardır ama onun neşvünema bulması için de uygun bir inkişaf alanı lazımdır. Peygamberane bir şefkati hissedebilmek, biraz da bilmeye, ilme ve irfana bağlıdır. Kâinata, insanlara ve âhirete Şefkat Peygamberi’nin nazarıyla bakmayınca, beşerin hidayete ermesi için gerektiğinde cennetten bile vazgeçmenin ne demek olduğunu anlayamazsınız.

Öyle ümit ediyorum ki hayatlarını başkalarını yaşatmaya adamış günümüzün karasevdalıları da umumi manadaki bu engin şefkatin birer temsilcisidirler. Onların gönül dünyalarında sürekli hak mülahazası köpürür durur. Beyanlarında ise derin bir Allah aşkı, varlık sevgisi ve insanlara karşı engin bir şefkat nümâyândır (görünür). Hak rızası, onların kilitlendikleri biricik hedef; O’ndan ötürü insanları sevip herkese sine açmaları da tabiatlarının gerçek rengidir. Onlar, paslanmış ve küflenmiş gibi görünen en katı kalbleri, sert tabiatları bile sevginin sırlı anahtarlarıyla balmumu gibi yumuşatır, gönül kapılarını aralar ve muhataplarına muhabbet lisanından en tatlı nağmeleri dinletirler. Severler, sevilirler ve herkese şefkatle muamele ederler.

Merhamet, iman edenlerin ayırt edici bir vasfıdır. Onlar asla katı kalbli, acımasız ve zalim kimseler olamazlar. Müminler, bela ve musibetlere karşı sabırlı oldukları gibi, insanlara ve bütün varlığa karşı da şefkatlidirler. Dahası onlar her fırsatta birbirlerine merhameti tavsiye eder, toplumun safları arasında acıma, merhamet etme, sevme ve herkese şefkatle kol kanat germe duygularını yayarlar. Bunu yaparken de sadece dünyevî bir sevgi ve alakadan bahsetmezler. Her fırsatta nazarları âhiretin yamaçlarına çevirir ve şefkat hislerini insanlığın sonsuz mutluluğu kazanması istikametinde değerlendirirler.

6. Tevazu ve Mahviyet

Tevazu, insanın yüzünün yerde olması demektir. Kelime, وَضَعَ fiilinden gelmektedir. Bu fiil; bir şeyi bir yere koymak, düşük, alçak, hor, hakir olmak anlamlarına gelir. Şer’î manasıyla tevazu, insanın alçak gönüllü olması, kanatlarını yerlere kadar indirmesidir.

Hemen her toplum içinde zenginlik, makam, ilim, güzellik, soy vb. şeyler büyüklük vesilesi olarak kabul edilir. Tevazu, bunlara rağmen insan hayatına hâkim olması gereken bir özelliktir. Yani yukarıda saydığımız hususlarla tevazu birbirine rağmen işleyen, çoğu zaman biri diğerine engel olan iki şeydir. Müslümanlık, insanın iradesi ile bunu aşmasını öğütler.

Yüzü yerde olanlar, Hak katında da halk katında da sonsuz payelere ulaşırlar. Bunun aksine burunlarını dikip böbürlenenler ve herkesi hakir görüp çalım satanlar ise, çoğu zaman halk tarafından istiskale uğramış (soğuk karşılanmış), Hak tarafından azaba çarptırılmışlardır.

Alçak gönüllülük, hemen bütün güzel huyların anahtarı mesabesindedir. Onu elde eden, diğer güzel huylara da sahip olabilir. Ona malik olamayan, genellikle diğer güzel huylardan da mahrum kalır. Zira Âdem Nebi (aleyhisselâm), sürçüp düştüğü zaman gökler ötesine ait yitirdiği her şeyi tevazuu ile yeniden elde ederken aynı badirede yuvarlanıp giden şeytan, kibir ve gururunun kurbanı oldu.

Mağrur ve mütekebbir olmak, aşağılık duygusunun sonucudur. Kendisinde bir eziklik duygusu, ruh perişaniyeti ve sönüklüğü olan kimse, hep büyük görünmeye çalışır; ellerini arkasına koyarak mevcudiyetini hissettirme amacıyla öksürerek ve gerinerek sürekli ‘Ben varım!’ der durur. Bu tür davranışlar, hadislerde Firavun’a izafe edilir. Onun için, yüce duygulara ve fevkalade hislere sahip olan kimseler herkese karşı son derece mütevazıdırlar. Başkalarına da söz hakkı tanırlar. Kendilerini insanlardan bir insan olarak görürler.

Biz ise çoğu zaman Cenab-ı Hakk’ın kereminden bize lütfettiği bazı şeyleri, kendi meziyetimizmiş gibi firavunlukla sahiplenme yolunu seçebiliyoruz. Bu dünyada alçak gönüllü olan, tevazu kanatlarını yerlere kadar indirenler, ötede kuşlar gibi kanat çırpıp pervaz ederek cennetlere uçacaklardır. Burada insanları hor ve hakir görenler, meclislerde sözü başkalarına vermeyenler ve kendinden gayrısına hayat hakkı tanımayanlar, orada çok rahatsız ve derbeder olacaklardır. Allah muhafaza buyursun!

Gül Toprakta Biter

Suyun üzerindeki kabarcıklar Güneş’in aksini alıyorlar. Güneş olmasa neyi yansıtacaklar? Öyleyse bütün güzellikler, o Güzeller Güzeli’ne mahsustur. Bu mülahazalar çok önemlidir. Allah (celle celâluhu) bize ne kadar büyük vazifeler gördürürse bizim de o nispette tevazuumuz artmalı ve bizler, beklentilerden, iddialardan uzaklaşmalıyız. Zira dünyada ve âhirette selamette kalabilme, ancak kalb selametine bağlıdır.

Cenab-ı Hakk’ın nimetleri sağanak sağanak üzerinden boşalırken bir damla sudan yaratılan insanoğluna düşen; şükür, minnet ve mahviyet hisleriyle dopdolu olmak, hangi konumda bulunursa bulunsun, her zaman kendini başkalarından daha aşağı seviyede görmek ve Alvar İmamı’nın ifadesiyle;

“Herkes yahşi men yaman,

Herkes buğday men saman.”

diyebilmektir. Siz böyle bir mülahazaya ister tevazu ister mahviyet isterse kendini sıfırlama deyin; şurası muhakkak ki varlık tıpkı bir filiz gibi bu mülahazanın bağrında boy atıp gelişir.

Şair ne güzel söyler:

“Mazhar-ı feyz olamaz düşmeyecek hâke nebat,

Mütevazı olanı rahmet-i Rahman büyütür.”

Yani tohum, toprağın bağrına düşüp kendisini çürümeye salmayınca başağa yürüyemez. Başağa yürümenin yolu, toprağın altında ezilmekten, topraklaşmaktan geçer. Tohum yok olmalıdır ki yokluktan fışkırarak ikinci bir varlığa yürüyebilsin. İşte rütbesi, makamı ne olursa olsun herkes kendi varlığına böyle yaklaşmalıdır.

Genel mülahazaları bu istikamette olan biri, kendini hazm-ı nefse (nefsini dizginlemeye) hazırlamış olduğundan dolayı, Allah’ın izniyle en çetin imtihanları bile kaybetmez. Zaferler karşısında onun başı dönmez. O; tazyik, hücum ve tahkirler karşısında da baş eğmez. Zira kendini toprağın altındaki bir tohum gibi gören insan, üstünde gezinenlere aldırış etmez. Fakat kendisinde bir varlık vehmeden bir insan, hiç olmayacak meselelerden bile rahatsızlık duyabilir. İnsanların bakışlarından, mimiklerinden hatta tebessümlerinden dahi anlamlar çıkarabilir ve bunları, kendisine yeterince saygı duyulmadığı ya da hafife alındığı şeklinde yorumlayabilir.

İç dünyasında kendini belli bir konuma yerleştiren insan, başkalarından beklediği muameleyi göremeyince, hiç olmayacak hâdiselerden bile olumsuz sonuçlar çıkarabilir. Hâlbuki mahviyet ile kendini bir çeper içine alan, tevazu ile kendine ayaklar altında bir konum belirleyen kimse, her durumu yeni bir nefis muhasebesi adına fırsat olarak değerlendirir.

Bilhassa enaniyetin azgınlaştırıldığı günümüzde, irşat mesleği açısından tevazu, mahviyet ve hacalet daha da önem arz etmektedir. Düşünün ki ne zümrütte ne mercanda ne yakutta ne altında ne de gümüşte gül bitiyor. Bunlar en kıymetli cevherler olmasına rağmen bunların üzerlerinde hiçbir şey yetişmiyor. Gül, toprakta bitiyor. Dolayısıyla gül yetiştirmek isteyen, toprak olmalı! Bu yüzden toprak, öteden beri hep tevazu ve mahviyetin misali olarak zikredilir. Çünkü o, ayaklar altında ezilmesine rağmen insanlar ve diğer canlılar için –Allah’ın (celle celâluhu) izni ve inayetiyle– hep bir hayat kaynağı olmuştur.

İnsan yüzü yerde olduğu, hangi konumda bulunursa bulunsun kendisini hep sıfır gördüğü, Allah karşısında el pençe divan durduğu sürece meyve verecek, terakki edecek; büyüklük tasladığında ise er ya da geç tepetaklak yuvarlanıp gidecektir.

7. İffet

Daha önce de geçtiği gibi İslam ahlakçıları, insanda üç temel duygunun bulunduğunu belirtmiştir. Belli ölçüde de olsa hakikatleri görüp fayda ya da zarar getirecek şeyleri birbirinden ayırma melekesine kuvve-i akliye; kin, hiddet, kızgınlık ve atılganlık gibi hislerin kaynağı sayılan güce kuvve-i gazabiye; arzu, iştiha ve cismani hazların menşei kabul edilen duyguya da kuvve-i şeheviye adını vermişlerdir. Kuvve-i şeheviyenin, haya hissinden tamamen sıyrılarak her türlü ahlaksızlığı işleyecek kadar sınır tanımaz bir hâle gelmesi şeklindeki ifrat hâlini fısk u fücûr; helal nimet ve lezzetlere karşı dahi hissiz ve hareketsiz kalma durumunu da humûd olarak isimlendirmişlerdir. Bu kuvvenin istikamet ve itidal üzere bulunması, meşru dairedeki zevk ve lezzetlere karşı istekli davranmakla birlikte gayrimeşru arzu ve iştihalara iradi olarak kapalı kalma tavrı iffet kelimesiyle ifade edilmiştir. Bu zaviyeden iffet, umumi manasıyla, iradenin gücünü kullanarak cismani ve behimî arzuları kontrol altına almak, fuhşiyat ve sefahatten uzak durmak demektir. Daha geniş anlamıyla ise iffet, insanın kendine ait olmayan, hakkı bulunmayan ve kendine yakışmayan şeylere karşı mesafeli durması; çirkin söz ve davranışlardan sakınması anlamına gelmektedir.

Kur’ân-ı Kerim, iman edenlerin hayalı ve iffetine düşkün kimseler olduklarını nazara vermiştir. İffetli yaşamanın mükâfatı olarak Allah’ın mağfiretini ve âhiret sürprizlerini müjdelemiş, mevzunun önemine binaen kadınları ve erkekleri ayrı ayrı zikrederek bütün müminlere iffetli olmalarını ve iffetsizlik için bir giriş kapısı sayılan haram nazardan kaçınmalarını emir buyurmuştur. Ayrıca, Hazreti Yusuf ve Hazreti Meryem gibi iffet âbidelerini misal vererek haya ve ismet ufkunu göstermiştir.

Yukarıda, iffet kelimesinin farklı manalarından bahsetmiştik. İnsanın kendi el emeği ve alın teriyle kazandığına razı olması, başkasının malına göz dikmemesi, daha çok kazanma ve rahat yaşama hırsıyla gayrimeşru yollara sapmaktan ya da dilencilikten kaçınması, Kur’ân’da iffete yüklenen anlamlardan bir diğeridir. İnsan, kendi emeği ve alın teriyle geçimini sağlamalı, gerekirse inşaatlarda taş kırmalı, hamallık yapmalı ama asla başkalarına el açmamalıdır.

İffetin Farklı Boyutları

İnsanın haddini bilmesi, teklif edilen bir makam mansıp karşısında hemen ileri atılmaması, hevesleriyle hareket etmemesi, o işe liyakat sahibi olup olmadığını iyi değerlendirebilecek kimselerin kanaatlerine göre tavır belirlemesi, gerekiyorsa müstağni davranarak bir başkasını o işe teklif etmesi ancak şartlar ne olursa olsun kendine terettüp eden bir vazifeden de kaçmaması gibi hususlar da iffetin kapsamına dahil edilebilir. Öyle ki bu duygu ve düşüncelerle omuzlanan bir vazifenin hakkını vermeye meslek namusu ya da meslek ahlakı denilmektedir.

Ayrıca söz ve yazılarımızda sık sık kullandığımız ve bazen fikir namusu bazen de düşünce iffeti olarak zikrettiğimiz bir husus daha vardır. Onu da şöyle izah edebiliriz: Heva ve hevesi fikir suretinde takdim etmeme, ulvî ve derin hakikatleri anlatırken fantastik ve muğlak ifade avcılığı yapmama. Pespaye sözlere ve bayağı ifadelere de yer vermeme, kullandığımız hemen her kelimeyi bir mücevherci titizliğiyle seçerek dilin saffetini korumaya çalışma ve okuyucuyu mutlaka hayra, güzele sevk etme.

Düşünce iffetini yakalamak ve korumak için tahayyül ve tasavvur planındaki duyguları dahi temiz tutmaya çalışmak gerekir. Çünkü, fikir, söz ve ameller bir yönüyle hayalde mayalanır.

Göz görür, kulak dinler, dil telaffuz eder. Görülen, duyulan ve söylenen şeyler zihinde kurgulanır; tahayyül tasavvura dönüşür. O da gidip taakkul (düşünce) ile belli bir kalıba dökülür, bir kılıfa girer ve sonra bu süreç insanın iradi davranışlarına tesir eder; el tutar, ayak gider. Dolayısıyla, daha tahayyül durağında iken günahın önü kesilmeli; tasavvura ve sonrasına ulaşmasına mâni olunmalıdır. Mesela, harama nazar, önü alınabilecek ve iradeyle kaçınılabilecek bir tehlikedir. Biraz gayret etseniz bakmamaya katlanabilirsiniz. Gözünüze ilişen çirkin bir manzaradan sıyrılma, iradenizin belini bükebilecek kadar büyük bir yük değildir, gözünüzü kapatmaya irade gücünüz yeter. Fakat nazarınızı haramdan çevirmezseniz geriye dönme ihtimaliniz azalır. Hele bir de gözünüzden zihninize akan manzaraları tasavvurla, taakkulle besler ve büyütürseniz sahilden iyice uzaklaşırsınız. Ondan sonra geriye dönmek çok daha büyük ceht ve gayret ister.

İşte bu disiplinler birer bariyer, sınır ve sütre (set) mesabesindedir. Mümin, sürekli bu sütrelerin berisinde kalmaya çalışmalı ve bu sınırları aşmamalıdır.

Sözün özü: İffet dil, göz, kulak, el, ayak gibi uzuvları günahlardan koruyarak ve helal dairedeki zevk ve lezzetlerle iktifa ederek haramlardan uzak kalmaktır. Ahlakî değerlere bağlı ve günahlardan azade yaşamanın en mühim vesilelerinden biri, ayakları kaydıracak zeminlere hiç yaklaşmamaktır. Müstağni davranma, başkalarına el açmama ve kimseye yüz suyu dökmeme manalarını içeren iffeti, düşünce namusundan meslek ahlakına kadar uzanan geniş bir çerçevede ele almak gerekir.

8. Cömertlik

Allah, insanın yaradılışından gelen bir vasfını Kur’ân’da şöyle anlatır:

Vermek, Allah ahlakıdır. Allah ahlakıyla ahlaklanmak ise her zaman ve her yerde ayağın sağlam bir zemine basması demektir. Allah yolunda vermeye (infak, tasadduk) alışan bir insan için, dünyada ondan daha zevkli bir şey yoktur. Kendini infakın hazzına kaptırmış bir insan, aç susuz, beş parasız kalsa da bu kevser kaynağından ayrılmak istemez ve daima etrafında infak edebileceği bir şeyler araştırır durur.

Hayır duygusunun ve cömertliğin dereceleri vardır: İyiliksever olma ve yardım etmeyi sevme semâhat; bu duyguyu pratiğe döküp sorumlu olduğu kadar yardımda bulunma sehâvet; malının çoğunu dağıtıp daha azını geride bırakacak şekilde bol bol verme cûd ve kendisi de muhtaç olduğu hâlde başkalarını nefsine tercih ederek onların ihtiyacını görme ahlakı da îsâr olarak isimlendirilir.

İnfak Malı Bereketlendirir

İnfak edilen mal zahiren eksiliyor gibi görünse de Allah’ın bereketine mazhariyetle aslında devamlı artmaktadır. Çünkü bütün kevn ve mekânın sahibi olan Rabbülâlemîn, malından infak eden insana malını artırma yollarını ilham eder. Bu hükmü tasdik eden pek çok yaşanmış örnek bulunmaktadır. Zira kalbler Allah’ın elindedir. O, istediği ve hikmeti iktiza ettiği zaman, kalbleri, emrini yerine getirip infakta bulunan kimselere doğru yöneltir ve o insanın ticaretinde ciddi canlanmalar görülür. Bu, Allah’ın o mala bahşettiği bereketten başka bir şey değildir. Aynı zamanda bu mesele, yalnızca tecrübelerin bir ürünü değil, Allah’ın vaadi, Resûlü’nün müjdesi ve meleklerin duasının da neticesidir.

Allah Resûlü’nün Cömertliği

Resûl-i Ekrem Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) fakir bir hayat geçirmişti. Fakat O’nun yaşadığı, cebrî bir fakirlikten ziyade iradi bir fakirlikti. O, hususi konumu itibarıyla fakir bir hayatı tercih etmişti. İsteseydi dünya serveti hane-i saadetlerine akıp dururdu. Fakat çok iyi biliyoruz ki mübarek hanelerine servetin aktığı zaman bile O Muktedâ-i Küll, Rehber-i Ekmel Efendimiz (aleyhi salavâtullahi ve selâmühû), hayat-ı seniyyelerini hiç mi hiç değiştirmemişti. Mesela, Hazreti Hatîce (radiyallahu anhâ) bütün servetini Efendimiz’e teslim etmişti. Fakat peygamberliğinin daha ikinci veya üçüncü senesi evlerinde neredeyse yiyecek bir şey kalmamış, o koca servet, âdeta peygamberlik davası yolunda eriyip gitmişti. Falanın gönlünü almak ya da kalbini yumuşatmak için harcanmış, tansiyonu düşürmek amacıyla kullanılmış ve sonunda o büyük servetten hiçbir iz kalmamıştı. Öyle ki beş altı sene sonra İnsanlığın İftihar Tablosu açlığını hissetmemek için karnına taş bağlamaya başlayacaktı.

Burada hazineler oluşturan, stok üstüne stoklar yapan, çok defa bu stoklarını tefecilikte kullanan, hatta fırsat kollayarak yerine göre ekonomiyle oynayan, bütün bunları yaparken Allah korkusu, âhiret düşüncesi olmayan insanlar, canlarını yakacak bir azapla müjdelenmiştir. Burada azap ihbarının müjde diye isimlendirilmesi manidardır. Tefsirlerde buna tehekküm (ironi) denir. Bu tarz insanlar ellerindeki serveti yanlış yerde kullanmalarından dolayı bu müjdeyi kendi elleriyle acıklı bir azap müjdesine çevirmiş, yani kazanma kuşağında kaybetmişlerdir. Aslında insan, elindeki servetini yerli yerinde kullanabilse gerçek bir müjdeye mazhar olabilir.

9. Îsâr (Başkalarını Kendine Tercih Etme)

Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) miraç yolculuğunda görülmezleri görmesi, erilmezlere ermesi, aşılmazları aşmasından sonra tekrar bu mihnet yurduna dönmesi îsâr ufkunun ulaşabileceği son noktayı anlamak açısından son derece önemlidir. Nebiy-yi Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu yolculuğunda Hazreti Mesih, Hazreti Musa, Hazreti İbrahim ve Hazreti Âdem (aleyhimüsselâm) gibi peygamberan-ı izâmla karşılaşmış, bu mübarek zatlar tarafından teşrif, tekrim ve tebcil edilmiş (saygı görmüş, yüceltilmiş), sonra cennete girerek oranın baş döndürücü güzelliklerini görmüş, ardından da Cenab-ı Hakk’ın cemâl-i bâ-kemalini müşahede etmişti. Bütün bunlara mazhar olan ve vücûp ve imkân arası bir noktaya ulaşan Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) gördüğü, duyduğu ve hissettiği nimetleri ümmetine de duyurmak için tekrar insanlığın içine dönmüştür.

İmanla, kalbî hayatla, Allah’a yakınlıkla, şefkatle, yaşatma duygusuyla çok yakından irtibatı bulunan îsâr ruhuna bugün çok ihtiyacımız vardır. Günümüzde heva ve hevese bakan yönü itibarıyla dünyayı ve içindekileri elinin tersiyle itebilecek, sadece yaşatmak için yaşayacak ve “Allah’ım! Başkalarını yaşatmaya vesile olacaksam yaşamamın bir kıymet-i harbiyesi olabilir. Aksi takdirde ben, başkalarına bir yararı olmayan ve onlarda bir diriliş duygusu hâsıl etmeyen bir hayatı anlamsız buluyor, ondan tiksinti duyuyor, Sana sığınıyorum. Beni bu ağır vebalden kurtar!” diyecek babayiğitlere muhtacız.

Hep ben diyen ve her şeyi benlik ve egoizme bağlayanlar, insanları birbirleriyle çatıştırmış; haset, kıskançlık, çekememezlik ve rekabet gibi duyguları harekete geçirmiş ve bulundukları toplumları yaşanmaz hâle getirmişlerdir. Ne olurdu azıcık, Allah’a itimat olsaydı! Ne olurdu sahabe ve Peygamber’den bahsederken azıcık onların yolunda yürümeye karar verilseydi! Ne olurdu yeri geldiğinde bir adım geri atıp bir başkasına “Al bu işi biraz da sen götür.” denilebilseydi!

İşte birbirinden kopmuş ve parçalanmış toplumu yeniden bir araya getirecek olan bir iksir varsa o da gönüllerde yeniden yeşerecek olan bu îsâr ruhudur.

10. İstiğna (Allah’tan Başkasına El Açmama)

İstiğna; insanın Allah’tan başka hiç kimseye el açmaması, yüzsuyu dökmemesi; aç ve susuz kaldığı zamanlarda dahi halka ihtiyaçlarını arz etmemesi ve hayatını hep gönül zenginliği ve tokluğuyla iffet dairesi içinde sürdürmesi demektir.

İstiğnada öyle bir zenginlik vardır ki müstağni bir insan o hâliyle kâinata meydan okuyabilir. İstiğna ruhuyla kanatlanmış bir insan, maddî ve manevî her türlü arzu ve beklentiye karşı kendini koruyarak kapılarını kapatır, panjurlarını indirir ve sürgülerini çeker. Bu yüzden Allah’tan başkasına minnet duymaz, kimsenin karşısında minnet altında kalıp ezilmez.

İstiğna, peygamberlik mesleğinin çok önemli bir düsturu ve Allah ahlakı ile ahlaklanmanın da bir tezahürüdür. Çünkü Allah (celle celâluhu) Samed’dir; her şey O’na muhtaçtır, O ise hiçbir şeye muhtaç değildir. O, Ganiy-yi Mutlak, Müstağni-i ale’l-ıtlaktır. İnsana gelince onun pek çok şeye ihtiyacı vardır. Bu sebeple onun için mukayyet istiğna tabirini kullanmak daha doğru olur zannediyorum. İşte insanlık âleminin medar-ı iftiharları olan enbiya-i izam efendilerimiz, hayatları boyunca hep istiğna ruhuyla yaşamış; isteyeceklerini yalnız Allah’tan istemiş, dertlerini yalnız O’na açmış. Eda ettikleri risalet vazifesi, yaptıkları hizmet ve fedakârlıklar karşısında da hiçbir beklentiye girmemiş, ücret talebinde bulunmamışlardır.

Bu açıdan, peygamberlik mesleğinin mirasçıları, dava-i nübüvvetin vârisleri de son nefeslerini verinceye dek hep istiğna ruhuyla hareket etmeli, müstağni yaşamalı ve Allah’tan başka hiç kimse karşısında bel kırmamalı, boyun bükmemeli, minnet altına girmemelidir. Çünkü hizmet insanı minnet altına girerse altına girdiği minnetin diyetini çok ağır şekilde ödemek zorunda kalabilir. Rabbim muhafaza buyursun. Öyleyse hassaten iman ve Kur’ân hizmetinde bulunanlar, bir ömür boyu iktisat ve kanaat düsturlarına sımsıkı sarılmalı, icabında aç kalmalı, gerekirse günde bir öğünle iktifa etmeli fakat asla başkalarına diyet ödeyecek bir duruma düşmemelidir. Onlar ister şahısları isterse aile ve yakınları itibarıyla el âleme el açmaktan, yardım istemekten uzak kalmalıdır. Zira her el açış, her başkalarından medet umma Allah’ın inayet ve rahmetinden, O’nun tutup kaldırmasından bir adım uzaklaşma ve kazanma kuşağında bir kayıp, bir hüsran yaşama demektir.

Burada bir haşiye düşerek meseleyi biraz daha açmak istiyorum: Mesela ilminiz, irfanınız, aşk u heyecanınız itibarıyla sizin topluma faydalı olabileceğinizi düşünen insanlar, değişik programlara sizi davet edebilir, arabalarıyla alıp bir yerden bir yere götürmek isteyebilir veya “Şununla uçak bileti alır, yol masraflarınızı karşılarsınız.” vs. diyerek size bir şeyler vermeyi teklif edebilirler. Eğer imkânınız varsa, gönüllü olarak katıldığınız bir programa kendi imkânlarınızla gitmeli ve kimseye yük olmamaya özen göstermelisiniz. Aksi hâlde, yapılan hizmet ve faaliyetlerden dolayı bir beklenti içine girilirse hem peygamber mesleğine muhalefet edilmiş hem de adanmışlık ruhuna halel getirilmiş olur. Böyle bir tavır, aynı zamanda adanmış bir ruhun kendi tesirini kendi eliyle azaltması demektir. İstiğna disiplinine uyulmadığında ciddi anlamda fayda sağlanabilecek bir donanım ve konuma sahip bir insan bile farkında olmadan bir tür vesayet altına girebilir, böylece kendi eliyle el ve ayağına zincir vurmuş olur.

Dine hizmet yolunda koşturan bir insan, belki kendi el emeği ve alın teriyle, bazen yazarak, bazen çizerek, bazen de öğretmenlik yaparak zaruri ihtiyaçlarını temin edecek seviyede bir şeyler kazanabilir. Ancak “Hizmet ediyorum.” veya “Hizmet yolunda koşturuyorum.” diyerek dünyevî imkânlar elde etmeye çalışmak, zengin olmayı hedeflemek ya da konumunu kullanarak çevresini ve yakınlarını kayırmak gibi niyet ve teşebbüsler, unutulmamalıdır ki izzet, itibar ve istiğnaya dayalı adanmışlık ruhuyla taban tabana zıt davranışlardır. Bu açıdan, hak ve hakikat yolcuları hiçbir zaman bir başkasına bel kırma, boyun bükme, borçlu hissetme ve diyet ödemek durumunda kalmamalıdır. Dine hizmet edenler, kendini evrensel değerlere adamış bulunanlar katiyen vesayet yaşamamalı; her zaman hür, serbest olmalıdır.

Makam ve Mansıplarda Beklentisizlik ve İstiğna

İstiğna sadece maddî ücretlerle alâkalı bir mesele değildir. Cenab-ı Hakk’ın insana bahşettiği akıl, zekâ, mantık ve muhakeme kabiliyeti, sevk ve idaredeki yüksek performans gibi donanımlar da bir imtihan vesilesidir. İşte bu tür mazhariyetler sonucunda elde edilebilecek maddî-manevî makam ve mansıplar, ad ve unvanlar, nam u nişan, teveccüh ve iltifatlar mevzuunda da beklentiye girmemeli ve hep istiğna ruhuyla hareket etmelidir.

İnsan, seçilme sevdasına düşmek yerine seçici pozisyonunda kalmayı tercih etmelidir. Zira hırsla seçilme sevdasına tutulan ve “İlla ben olayım!” diyen insanlar arasında hata etmeyen tek bir fert gösterilemez. Buna karşılık, “Bu işe ehil birisi olsun da kim olursa olsun.” diyen insanlar arasında hata eden insan sayısı azdır. Üstad Hazretleri bir yerde sebeb-i mesuliyet ve hatar olan metbuiyete, tâbiiyetin tercih edilmesi (bir kişinin, üzerine sorumluluk ve tehlike taşıyan bir durumu kabul etmektense, daha güvenli bir yolu tercih etmesi) gerektiğini hatırlatıyor. Yani varsın, önümüze başkaları geçsin, imam olsun. Mesela mihraba geçtik ve insanlar da arkamızda saf bağladı. Tam o esnada gördük ki arkamızda imamet vazifesini layığıyla yapacak başka biri var. Hemen geri çekilmesini bilmeli ve onun imamete geçmesini temin etmeliyiz.

Eğer insan bu türlü bir niyet saffeti ve mülahaza duruluğu içinde değilse, yaptığı işe heva ve hevesini karıştırıyor, dolayısıyla hâlisâne davranmıyor demektir. Hizmet insanının, Cenab-ı Hakk’ın kendisine bahşettiği bir konumu sanki onun ebedî hakkıymış gibi elden kaçırmamaya çalışması, onun samimiyetsizliğine delalet eder. İhlas ve samimiyetten mahrum böyle insanların arasında ise her zaman münazaa (çekişme) ve münakaşa çıkabilir. Hâlbuki Kur’ân talebelerinin arasındaki münasebet kardeşlik temeline dayanmalıdır. Yaş, baş, bilgi, kıdem esas ölçü ve kıstas değildir. Dünyevî hedef ve maksatlarda pek çok makam, mertebe bulunabilir. Ama kardeşlikte bu söz konusu olamaz. Dolayısıyla kendini iman ve Kur’ân hizmetine adamış bir fert, hangi sahada olursa olsun, hangi konumda bulunursa bulunsun, her zaman iki adım geri çekilmeye hazır olmalıdır. Aksi takdirde hayırlı bir iş için yola çıkmış insanlar arasında dahi enaniyet ve bencillikten kaynaklanan kavgalar ve didişmeler kaçınılmaz olur.

İstiğnanın zirvesi ise insanın başkalarının takdirkâr ifadelerinden rahatsızlık duymasıdır. Her ne kadar nefs-i emmâre, takdir u tebcillerden hoşlansa da kâmil mümin kendisine yöneltilen takdirleri vicdanında tahkir gibi duymalıdır. Hatta o, “Bu adamlar niye ötede alınacak mükâfatı bana burada teklif ediyorlar ki? Acaba onları böyle bir mülahazaya ben mi ittim?” diyerek kendini sorgulamalı ve sonra da “Allah’ım, beni bana unuttur ve kendimden bahsetmeyi de bahsedilmeyi de bana çirkin göster.” diyerek acz ve fakr yolunu tercih etmelidir.

Bir insan, mal mülk karşısında müstağni davranabilir. Hatta kendisine verilmek istenen kaymakamlık, valilik, müsteşarlık, milletvekilliği gibi payeleri de elinin tersiyle itebilir. Fakat takdir ve tebcillere karşı istiğna bütün bunlardan daha zordur. Bu açıdan kişinin daha baştan alkış ve takdire karşı kararlı bir duruş sergilemesi, hiçbir zaman bu tür beklentilere kapı aralamaması, hatta takdir edecek insanların ağzına fermuar vurarak bu yoldaki menfezleri kapaması çok önemlidir.

Esasında istiğna ruhunu muhafazanın en önemli vesilesi, hayatı îsâr ahlakıyla sürdürmektir. Bu açıdan, gönüllüler hareketi içinde bulunanlar öyle bir îsâr anlayışıyla hareket etmelidirler ki yalnızca yemek yedirmek, çay ikram etmek veya maaşını bir başkasına vermek gibi fedakârlıklarla yetinmeyip maddî ve manevî feyizlerde de başkalarını kendilerine tercih edebilmelidirler. Onlar velilik, kutupluk, gavslık gibi makamları; havada uçma, namazlarını manen Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) arkasında kılma; Allahu ekber deyip namaza durduklarında kendilerini Ravza-i Tâhire’de veya Kâbe’de müşahede etme gibi kerametleri başkalarına layık görmeli ve “Bana Seni gerek Seni!” diyerek yalnızca Cenab-ı Hakk’a yönelmeli, O’nu tercih etmelidir. İşte gerçek manadaki îsâr ruhu ve istiğna tavrı budur. Günümüzde her şeyden ziyade böyle bir bakış açısına ihtiyacımız vardır.

Hâsılı, kişi makam, mansıp, takdir, tebcil ve alkışın sadece dünyevî getirilerine değil, uhrevî getirilerine bile kendini kapatmalı; âhirette ulaşacağı nimetleri ise yalnızca Allah’ın fazlından, kereminden ve rahmetinin enginliğinden beklemelidir. Çünkü Allah inayet etmezse insan değerli hiçbir şeyi elde edemez. Ne cennete girebilir ne de cehennemden azade kalabilir. Bütün bunlara ancak O’nun rahmet, inayet ve keremiyle ulaşılabilir. Ayrıca dünyevî ve uhrevî beklentilere kendisini kapatan bir insana, Allah elli türlü kapı açar. Siz dünyaya karşı kapılarınızı hele bir kapayın, göreceksiniz Hazreti Allah, sizin kapadığınız bir kapıya mukabil bin kapı lütfedecektir. Çünkü O, Müfettihu’l-ebvâb’dır. Kapıları O açar. Allah’ın inayet, rıza ve teveccüh kapılarının size açılmasını istiyorsanız dünyevî her türlü beklentiye karşı bir ömür boyu kapılarınızı sürekli kapalı tutmanız elzemdir.

11. İktisat ve Kanaat

İktisat; haddi aşmamak, aşırı gitmemek, itidal ile hareket etmek, maddî konularda da gereğinden az veya çok harcamaktan kaçınmak manalarına gelmektedir. İktisadın zıddı, israftır. Dolayısıyla israf, her türlü aşırılığın adıdır. Özellikle ve en çok kullandığımız manasıyla da lüzumsuz yere harcamak, tüketimde aşırı gitmek, gereğinden fazla yiyip içmek ve Cenab-ı Hakk’ın lütfettiği nimetleri boş yere sarfetmek demektir.

Kanaat; elindekine razı olup daha fazlasına göz dikmemek, sahip olduğu şeylere rıza göstermeyi tükenmez bir hazine bilmektir. “Biraz daha, biraz daha.” demeden, verileni gönül hoşnutluğuyla karşılamak; hırs ve açgözlülükten uzak durmaya çalışmak ve özellikle başkalarının sahip olduğu nimetlere imrenmemek anlamına gelir.

Farklı farklı ad ve unvanlarla da olsa kanaat adına üzerinde durulan şu esaslar, onun çerçevesinin ne kadar geniş olduğunu gösterir: Mâlâyaniyatı terk etmek, gönlün Cenab-ı Hak’la alâkasına mâni olacak her şeyden uzak durmak. Beden ve cismâniyetimize bakan yanı itibarıyla dünya ile münasebetlerimizde dikkatli olmak ve kesben olmasa da kalben dünya ve mâfîhâ (dünya ve dünyanın içinde olan her şey) ile aramızdaki mesafeyi korumak. Hakk’ın takdirine rıza gösterip mazhariyet ne olursa olsun her şeyi cana safa bilip şükranla gürlemek. Kendini az yiyip içmeye ve uyumaya alıştırarak hayatını rabbanîlik mülahazalarına bağlı sürdürmek; tenperverlik, makam-mansıp duygusu ve ikbal hırsı gibi hususlara karşı sürekli kapalı kalmaya çalışmak. Her zaman îsâr ruhuyla hareket ederek başkalarını yaşatmayı, şahsî yaşamanın önünde tutmak. Dünyevî muvaffakiyet ve mazhariyetlere tahdis-i nimet’e (bir kişinin Allah’ın kendisine bahşettiği nimetleri şükür duygusuyla ifade etmesi) vesile olmaları ötesinde hiç mi hiç değer vermemek. Elde ettiği imkânlarla asla şımarmayıp kaybettiği şeylerden ötürü de tasalanmamak, imkânları ölçüsünde eldeki mevcutla hep mefkud (mevcut olmayan) avlama peşinde olmak. Bütün nefsani istek ve arzularını “Sanki yedim, sanki giydim, sanki yaşadım...” mülahazalarıyla savmaya, daha doğrusu kontrol altına almaya çalışmak.

İslam, yeme-içme, giyim-kuşam, araba, ev ve eşya gibi maddî ihtiyaçları karşılarken ve Allah’ın ihsan ettiği her türlü rızıktan yararlanırken aşırılıktan kaçınılmasını, orta yolun izlenmesini emretmiş; savurganlık, şatafat tutkusu ve lüks arayışından kaynaklanan her türlü israfı yasaklamıştır.

İktisat, her şeyden önce manevî bir şükürdür. Çünkü iktisatlı insan, Mün’im-i Hakiki’ye ve dolayısıyla O’nun verdiği nimetlere karşı hürmet hisleriyle dolar, onların ardındaki rahmet-i İlahîyeyi daha iyi kavrar. Rezzak-ı Hakiki’yi bilmenin hâsıl ettiği ulvî duygular sayesinde nimetlerden daha derin lezzet duyar, kendisine bahşedilen o kıymetli hediyeleri boşa harcamaktan kaçınır, onları ihtiyaç miktarınca kullanır. Böylece bir yandan bedenine sürekli perhiz yaptırıp itidal üzere yaşadığı için sıhhatli kalır bir yandan da başkalarına muhtaç olma zilletinden kurtularak izzetini muhafaza eder. Ayrıca bu manevî şükrüne bir mükâfat olarak, iktisadın bereket vesilesi hâline gelmesiyle daha fazla nimete kavuşur.

İsraf ise; nimetlere ve onları gönderene karşı saygısızlık olduğu gibi kanaatsizlik, hırs ve zillet gibi hastalıkların da kaynağıdır. Zira müsrif adam, ilahî takdire ve alın teriyle elde ettiğine razı olmaz, sürekli daha fazlasını ister. Hiç şükretmez, daima şikayette bulunur; helal rızıkla yetinmez, gayrimeşru olup olmadığına aldırmadan daha külfetsiz ve daha çok kazancın peşine düşer hatta o yolda izzet ve haysiyetini dahi feda eder. Bu itibarla iktisat, nimetlerin artarak devam etmesinin ve izzetle yaşamanın önemli bir vesilesi olduğu gibi israf da bereketin kesilmesinin ve zillete düşmenin mühim bir sebebidir.

İktisatta Orta Yol

Kur’ân-ı Kerim, saçıp savurmayı yasaklamakta ve savurganlığı şeytanî bir sıfat olarak anlatmaktadır. Saçıp savurmanın az ya da çok harcama ile değil, harcamanın yapıldığı yerle alâkası vardır. Bu açıdan, saçıp savurmadan maksat, doğru olmayan yerlere harcamada bulunmaktır. İslam âlimlerine göre, bir insan bütün malını mülkünü Allah yolunda infak etse de savurganlık yapmış sayılmaz. Fakat gayrimeşru bir iş için sadece birkaç kuruş dahi harcasa “saçıp savurmuş” kabul edilir.

Nasıl ki şeytan onca nimeti görmezlikten gelmiş, şükürle mukabelede bulunacağına hep şikayet etmiş, hakkına razı olmayıp büyük bir hırsla daha fazlasını istemiş ve bütün ilahî ihsanları suistimal ederek haddini bütünüyle aşmıştır. Savurgan kimseler de aynı şekilde nankörlüklerinden dolayı nimetleri küçümsemekte, onlara şükürle değil de şikayet ile mukabele etmekte, bu nimetleri gayrimeşru ve faydasız işler için rahatça saçıp savurmaktadır. Böylece küfran-ı nimet, nankörlük, haddi aşma ve israf yolunda İblis’e yoldaş, şeytanlara kardeş olmaktadırlar. Oysa İslam, savurganlıkla eli sıkılık arasında orta bir yol göstermiş, nimetlerin kadrini bilip onlara şükürle mukabele etmek gerektiğini belirtmiş ve şükrün esasını da ‘insana bahşedilen duygu, düşünce, âzâ ve cevârihi (uzuvları) yaratılış gayeleri istikametinde kullanmak’ şeklinde tarif etmiştir. Bu itibarla inanan insanlar, bir taraftan saçıp savurmaktan uzak durmalı diğer yandan da asla cimri olmamalı; israftan kaçınmalı ama Hak yolunda infakta bulunmaya da can atmalı ve kendilerine bahşedilen bütün nimetleri Cenab-ı Hakk’ın rızasına ulaşmak için birer vesile olarak kullanmalıdırlar.

Baştan beri işaret edildiği üzere, israf kavramını sadece yiyecek-içecek, mal-mülk ve maddî imkânlarla alâkalı düşünmemek gerekir. Onun çerçevesini daha geniş tutmak ve maddî-manevî her türlü nimetin yaratılış gayesine ters kullanılmasını ve boşu boşuna harcanmasını savurganlık olarak değerlendirmek icap eder. Dolayısıyla giyim-kuşamda, içinde oturulan evde ve evin döşenmesinde hep bu orta yol takip edilmelidir. Aynı zamanda zaman ve sağlık gibi nimetlerin, insana verilen maddi-manevî her türlü donanımın da kadrinin bilinmesi, hiçbirinin ihmal edilmemesi, boşa harcanmaması, yaratılış hikmeti istikametinde kullanılması insanın boynunun borcudur.

Tüketim Hastalığı ve İktisattaki Sır

İçinde yaşadığımız zaman diliminde iktisat düsturunu hayatlarına tatbik etmeyen kimselerin zillete, manen dilenciliğe ve sefalete düşmeleri kaçınılmazdır. Zira bugün israf, toplumun hemen her kesiminde büyük bir sorun hâline gelmiştir. Dün lüks sayılan birçok eşya, bugün zaruri ihtiyaç olarak görülmektedir. Öyle ki çağdaş medeniyet, hayatı birkaç kat ağırlaştırmış, insanı âdeta el emeği ve alın teriyle kazandığı parayla helal çizgide yaşayamaz hâle getirmiştir. Büyük şehirde yaşayan bir insanın orta hâlli bir gelirle iaşesini temin edebilmesine neredeyse imkân yoktur. Zira ihtiyaç kabul edilen maddelerin listesi o kadar uzayıp gitmektedir ki iktisadı esas almayan, namus ve izzetini koruma kararlılığında olmayan kimseler, aile fertlerini memnun edebilmek için çalıp çırpmaya, meşru olmayan işler yapmaya ve iç içe fenalıklara girmeye meyletmektedirler.

Maalesef şimdilerde reklamlar vasıtasıyla iyice azgınlaştırılan tüketim hastalığı, dar gelirli kimselere de sirayet etmiştir ve hırsızlıklar, rüşvetler, spekülasyonlar, iğfaller, kaçakçılıklar ve aldatmalar ortalığı kasıp kavurmaktadır. Dahası bu zamanda lüks ve israfı besleyen para pek pahalıdır. Birinci sınıf bir hayata ulaşma düşüncesindeki kimseler çoğu zaman haksız ve kolay kazanç uğruna izzet ve haysiyetlerini rüşvet olarak vermektedirler. Hatta dinin mukaddes saydığı nice değeri dünya menfaatlerine peşkeş çekmektedirler.

Dünyayı Kalben Terk Etmek

Esas olan, dünyayı fiilen değil, kalben terk etmektir. Bu açıdan bir mümin, tam bir ehl-i dünya gibi çalışıp kazanabilir ve Karun kadar zengin olabilir. Olabilir, zira gerektiğinde elinde avucunda ne varsa hepsini Allah’ın rızası yolunda infak etmeye hazırdır. Dinin helal kıldığı çerçevede yeme-içme, rahat etme, Cenab-ı Hakk’ın lütfettiği nimetlerden meşru dairede faydalanma, cismâniyet ve maddî hayat itibarıyla onları kullanma, kula verilmiş bir haktır. Mevlâ-i Müteâl, nelerden istifade etmeyi mübah kılmışsa, onlardan yararlanmak kulun hakkıdır. O, bu hakkı ister şahsı adına ister gelecek nesiller hesabına kullanabilir, bu onun imandaki derinliğine ve himmet ufkuna bağlıdır.

Ne var ki insan bazı alışkanlıklar edindiğinde bu durum bir kısım suistimallere de zemin hazırlayabilir. Nitekim Kur’ân-ı Kerim ve sünnet-i sahihada mütrefîn adında bir zümreden bahsedilmektedir. Bunlar, yeme-içme, giyim-kuşam ve yatıp-kalkma gibi hususlarda aşırı lükse kaçan kimselerdir. Âyetlerde, toplumların nasıl helak olduğu anlatılırken bir beldenin kaderine mütrefîn hâkim olduğunda, yeme-içme ve dünyadan kâm almayı (arzusuna ulaşmayı) gaye-i hayal hâline getirmiş bu insanların ilahî azaba davetiye çıkararak bütün beldenin felaketine sebep oldukları bildirilir. Bu açıdan, mütevazı ve sade bir hayatla iktifa edip sonra da Allah’ın ihsanlarını yine O’nun rızasını kazanma istikametinde değerlendirmek, inanan zenginler için en önemli esas olmalıdır. Çünkü israf, bizatihi çirkindir. Fakir olsun zengin olsun, her mümin, helal ve mübah olan nimetlerden faydalanırken bile aşırılığa kaçma ve tehlike sath-ı mâilinde dolaşma endişesiyle temkinli davranmalıdır.

Rehber-i Ekmel (aleyhi ekmelüttehâyâ) ve ashâb-ı kirâm efendilerimiz, özellikle belli bir dönemden sonra, her türlü ferahfeza yaşama imkânına sahip olmalarına rağmen mütevazı ve zahidane bir hayatı tercih etmişler ve buradaki her nimetin hesabının ötede sorulacağı inancıyla, kendi iradeleriyle dünya-âhiret muvazenesini gözetmişlerdir. İsteselerdi herkesten daha müreffeh yaşayabilirlerdi. Zira Resûl-i Ekrem Efendimiz sadece kendisine verilen hediyeleri kabul edip kullanmayı düşünseydi, o günün en zenginlerinden biri olabilirdi ama O, bunları reddetti. Ümmetini helalinden kazanıp zengin olmaya teşvik ettiği hâlde hem kıyamete kadar gelecek irşat erlerine örnek olmak hem de âhiret meyvelerini bu dünyada tüketmeyip öteye bırakmak için fakirliği ve zahidane bir hayatı tercih etmişti.

Bir gün Fazilet Güneşi (aleyhissalatü vesselam) oruç tutmuştu. İftar edeceği zaman kendisine bir bardak süt getirmişlerdi. Sahabe-i güzin efendilerimiz Resûl-i Ekrem’in hoşuna gidebilecek bir şey yapmak için can atarlardı. Bu yüzden o gün ikram edecekleri sütün içine biraz bal koymuşlardı. Peygamber Efendimiz, sütten bir iki yudum alıp balın tadını hisseder hissetmez elindeki kabı mübarek dudaklarından uzaklaştırarak “Bu nedir?” diye sordu. Yanındakiler “Ya Resûlallah, hoşunuza gideceğini düşünerek süte biraz bal karıştırdık!” cevabını verdiler. Bunun üzerine Beyan Sultanı elindeki kâseyi yere koyarak şöyle buyurdu:

12. Sabır ve Teenni

Ağrı, acı, tahammülü güç ve katlanması zor hâdiseler karşısında dişini sıkıp dayanma manalarına gelen sabır; yücelme ve fazilete ulaşmanın önemli bir temeli ve iradenin de en büyük zaferidir.

Sabrın bir şubesi kabul edeceğimiz teenni ise, bir işi yaparken aceleye getirmeme, önünü sonunu iyice araştırarak yapma, düşünüp taşınmadan hareket etmeme anlamlarına gelir.

Sabır olmadan ne ruhu inkişaf ettirmekten ne de yücelip benliğin sırlarına ermekten bahsedilebilir. İnsan sabırla toprağa, ete, kemiğe bağlılıktan kurtulur ve onunla yüce âlemlere ermeye namzet bir kutlu hâline gelir.

Bu açıdan denebilir ki bela, mükellefiyetin ağırlığı ve günahların baskısı, potansiyel birer rahmet olduğu gibi bunlar karşısında gerekli tavrı almak da bu rahmetin özüdür. Bu özün özü ve esası da, bu ağır yükten de ona katlanma keyfiyetinden de kimsenin haberdar olmamasıdır.

Kur’ân’da Sabır

Bu açıdan sabır, Allah tarafından değişik yönleriyle sürekli nazara verilen çok önemli bir kalbî ameldir ve bir zaviyeden de diyanetin yarısını şükrün teşkil etmesine karşılık, diğer yarısının da unvanı olmuştur.

Şükür-Sabır Dengesi

Sabra bir diğer yaklaşım ise, iyi ve kötü her şeyin Cenab-ı Hak’tan bilinmesi; aklın zahirî nazarında iyi olanlara şükürle, nahoş görünen şeylere ise rıza ile karşılık verilmesidir. Ancak insanın, altından kalkamayacağı musibetler, zor eda edileceği düşünülen mükellefiyetler ve pek çoklarının içine düşüp yuvarlandığı günahlara girme endişesiyle hâlini Allah’a arz etmesi; ağır sorumlulukları için O’ndan yardım dilemesi ve günahlardan korkarak O’nun himayesine sığınması, şikâyet sayılmasa gerek. Şikâyet şöyle dursun, böyle bir tavır çok defa şahsın niyet ve düşüncesine göre tazarru, niyaz, tevekkül ve teslimiyet bile sayılabilir.

Sabır Çeşitleri

Sabır sadece belalara münhasır değildir, onun pek çok çeşidi vardır. Seleflerimiz, belli başlı sabır çeşitlerini üç kategoride toplamış; hususiyle masiyetten uzak durmayı, musibetlere katlanmayı ve ibadet ve taatte devamlı olmayı nazara vermişlerdir.

İbadetleri arızasız ve kusursuz bir şekilde yerine getirmek ve özellikle bu konuda devamlılık peşinde olmak ciddi bir sabrı gerektirir. Çünkü insanın bir işi hiç aksatmadan başlangıcından sonucuna kadar götürmesi çok zordur. Ancak insan, bu sabrı sayesinde Allah’ın (celle celâluhu) sevgisine mazhar olabilecektir. Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hadis-i şeriflerinde şöyle buyurur:

أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللهِ تَعَالَى أَدْوَمُهَا وَإِنْ قَلَّ

Siz, farz olduğu andan itibaren, hatta alıştırma faslını da düşünecek olursak yedi-sekiz yaşından itibaren vefat edeceğiniz âna kadar hayatınızın her faslında namazınızı, orucunuzu, zekâtınızı ve diğer ibadetlerinizi hiç aksatmadan yerine getirebilmişseniz, rıza-i ilahîye nail olma adına çok ciddi bir kulluk ortaya koymuşsunuz demektir. İşte bir insan bu ölçüde ibadet ve taate kilitlenmişse onun kıldığı namazlar, tuttuğu oruçlar, verdiği zekâtlar bir yönüyle masiyete karşı kalkan vazifesi görecek ve onu büyük günahların ağına düşmekten koruyacaktır. Sürekli akan suyun mermerleri aşındırması ve eritmesi gibi böyle bir insanın da ibadet ve taatte sebatı, nefsinin günaha meyillerini eritecektir.

Bununla beraber, sabredilen hususlar itibarıyla sabır çeşitlerini çoğaltmak da mümkündür: Dünyanın cezbedici güzellikleri ve nefsi gıcıklayan nimetleri karşısında istikameti korumak büyük bir sabır gerektirir. Aynı şekilde ermiş insanların, Cemâl-i İlâhî’yi candan arzu etmelerine rağmen dine hizmeti kendi nefislerine tercih ederek burada kalıp vazifeye devam etmeleri; her anı ‘Refik-i A’lâ’ hülyalarıyla geçirdikleri hâlde O’nun takdirine rıza gösterip ölümü değil, O’nun hoşnutluğunu istemeleri, vuslata karşı bir sabırdır.

Sabır çeşitlerinden biri de belli bir vakte bağlı işlerde zamanın çıldırtıcılığına karşı gösterilecek sabırdır. Cenab-ı Allah, kâinattaki her şeyi “Ol!” emriyle en mükemmel şekilde varlığa getirebileceği hâlde bütün mekânı ve eşyayı tedricî bir sürece bağlamış; mahlûkatın yavaş yavaş, adım adım varlık sahasına çıkıp belli bir zaman içinde olgunlaşmasını murad etmiştir.

Her şey takdir-i ilahî ile belirlenen bir süreye bağlı olarak şekilden şekle, tavırdan tavra intikal ettikten sonra nihai durumuna ulaşmaktadır. Zaman, eşyanın üzerinde tesirini icra etmekte ve hâdiseler, zamanın keskin dişleri arasında öğütüle öğütüle gerçekleşmektedir. Birinin ya da bir şeyin yolunu gözlemek ve ümit edilen bir neticeye ulaşabilmek için zamanın geçmesini beklemek çok zor olsa da her şeyin bir vakt-i merhûnu (belirlenmiş bir zamanı) vardır. Beklemek bazen insanı çıldırtacak kadar ruha ağır gelse bile insan, takdir-i ilahî ile karara bağlanan süreyi kısaltamaz, varlığın bağrına konan tedricîlik esasıyla oynayamaz. Öyleyse o, çevresinde bir nizam dâhilinde meydana gelen hâdiselerden ders almalı, sebep ve netice münasebetini gözetmeli ve eşya arasında bulunan tertibe riayet etmelidir. Fıtratta cari kanunları görmezlikten gelmemeli, sebepleri gözetmeden netice beklememeli, zamana ve mesafelere karşı tahammülsüz davranarak birkaç merdiveni birden atlamaya yeltenmemelidir.

Ne var ki insan tabiatındaki acelecilik özelliğini aşmak herkes için müyesser değildir. Ümitsizlik, üstünlük tutkusu, bencillik ve rahata düşkünlük gibi acelecilik de insan tabiatında şeytanî tuzaklara açık bir boşluktur. Şayet insan, nefsini tezkiye, kalbini tasfiye edemezse bu acelecilik ve sabırsızlık duygusu onun bütün tavır ve davranışlarına hükmedebilir.

Sabrın En Kıymetlisi

Hâsılı; sabır, kurtuluşa ermenin sırlı-sihirli anahtarıdır. Sabreden kimse mutlaka aradığını bulur. İbadet ve taatte sabreden, dünyada huzura, âhirette saadet-i ebediyeye kavuşur. Mâsiyet karşısında dişini sıkıp günahlardan uzak kalan ve musibetleri takdir-i ilahî bilip onlara güzelce tahammül gösteren, sonunda cennete girer. Hasımlarının değişik komplolarına rağmen çizgisini koruyan, durduğu yerin hakkını veren ve hep mümin karakterinin gereğini sergileyen de er ya da geç zafere erer.

13. Vefa

Vefa, dost ikliminde yetişen güllerdendir. Onu düşmanlık atmosferinde görmek nadirattandır hatta mümkün değildir. Vefa duyguda, düşüncede, tasavvurda aynı şeyleri paylaşanların etrafında üfül üfül eser durur. Kinler, nefretler, kıskançlıklar onu iflah etmez, öldürür. Vefa ancak sevginin, mürüvvetin bağrında boy atar, gelişir; düşmanlık ikliminde ise bir anda söner gider.

Vefayı insanın gönlüyle bütünleşmesi şeklinde tarif edenler de olmuştur. Bu eksik olsa da yerinde bir tariftir. İşin doğrusu, kalbî ve ruhî hayatı olmayanlarda vefadan bahsetmek bir hayli zordur. Konuşurken doğru beyanda bulunma, verdiği sözlerde, ettiği yeminlerde vefalı olma, gönül hayatına bağlıdır. Kendini yalan ve aldatmadan kurtaramayan, her an verdiği söz ve yeminlere muhalif hareket eden ve bir türlü yüklendiği mesuliyetlerin ağırlığını hissetmeyen ikiyüzlü ve müraî tiplerin gönül hayatlarının olabileceğine ihtimal vermek sadece bir aldanmışlıktır. Böylelerinden vefa beklemek ise bütün bütün gaflet ve safderûnluk ifadesidir.

Vefasıza güvenen er geç iki büklüm olur. Onunla uzun yollara çıkan, yolda kalır. Onu rehber ve rehnümâ (yol gösterici) tanıyanların gözü daima hicranla dolar.

Fert, vefa duygusuyla itimada şayan olur, yükselir. Yuva, vefa duygusu üzerine kurulmuş ise devam eder ve canlı kalır. Millet bu yüce duygu ile faziletlere erer. Devlet, kendi tebaasına karşı ancak bu duygu ile itibarını korur. Vefa düşüncesini yitirmiş bir ülkede ne olgun fertten ne emniyet vadeden yuvadan ne de istikrarlı ve güvenilir devletten bahsetmek mümkündür. Böyle bir ülkede fertler birbirlerine karşı kuşkulu, yuva kendi içinde huzursuz, devlet tebaaya karşı uğursuzlardan uğursuz ve her şey birbirine yabancıdır, tıpkı câmidler gibi üst üste ve iç içe olsalar bile.

Vefa, fertlerin birbiriyle kaynaşıp bütünleşmesini temin eder. Vefa sayesinde cüzler, küll olur; ayrı ayrı parçalar bir araya gelerek vahdete ulaşır. Vefa duygusu varıp sonsuzluğa erince, ötelerden gelen tayflar, kitlelerin yolunu aydınlatır ve toplumun önünü kesen bütün tıkanıklıkları açar. Elverir ki o toplum, vefa duygusuyla olgunlaşmış ve onun kenetleyici kollarına kendini teslim etmiş olsun.

Âdem Nebi (aleyhisselâm), yüzüne kapanan kapıları gönlünde taşıdığı sırlı vefa anahtarıyla teker teker açtı ve gufran çeşmelerine ulaştı. Aynı hâdisede azgınlaşan İblis ise göz göre göre gitti, kendini vefasızlık gayyasına atarak boğuldu.

Tufan peygamberi de asırlarca süren ızdıraplı fakat vefalı bir hayat yaşadı. Yıllar yılı bütün tembih ve ikazlarının, cemaatinin büyük bir kesiminde tesir icra etmemesi onu, bağlı bulunduğu kapıya karşı vefa hissinden döndüremedi. Ondaki bu vefa düşüncesiydi ki yerlerin ve göklerin hışımla insanlığın üzerine yürüdüğü hengâmda ona bir necât (kurtuluş) gemisi oldu.

Hakk’ın dostu ve nebiler babası, Nemrut’un ateşini göğüslerken ne kadar vefalıydı! Onun gökleri velveleye veren “hasbî hasbî” şeklindeki vefa solukları, öteler ötesinden coşup gelen rahmet esintileriyle birleşince, cehennem gibi ateşlerin bağrı “berd ü selam”a döndü.

Kudsîlerin öncüsü, gelmiş ve geleceklerin en birincisi, kimseye müyesser olmayan semalar ötesi seyahate ruhundaki vefa duygusu sayesinde muvaffak oldu. O, bu sayede meleklerin varıp ulaşamadığı iklimlere ulaştı ve hiçbir fâninin eremediği devletlere erdi. Sonra da gözlerin kamaştığı ve gönüllerin hayrette kalıp kendinden geçtiği o mutlular âlemini, ümmetine olan vefa duygusuyla terk edip arkadaşlarının yanına döndü.

Bütün yükselenlerin hasenat defterleri vefa ile kapanıp vefa ile mühürlendi. Bütün yolda kalmışların çirkinlikler meşheri kitapları ise vefasızlık damgasını yedi, onunla damgalandı. Üzerlerine aldıkları mükellefiyetleri, iki adım öteye götürmeden vefasızlık edip bir kenara çekilenler, zillet ve hakaret damgasını yiyerek aşağıların aşağısına itildiler. Mukaddes yük ve yolculuğa çeyrek gün bile tahammül gösteremeyip yan çizenler, o gün bugün doğru yolu kaybetmiş sapıklar güruhu hâline geldiler.

Vefanın Kriteri

Sıdk ve emanetin olduğu gibi vefanın da kendine has kriterleri vardır ve vefa onlarla vefa olur. Vefa, Allah’a verilen söze bağlı kalma, insanlara verilen ahde riayet etme, dostluğun hakkını verme ve Hak’tan halka kadar iyilik gördüğü herkese samimiyet ve sadakat içinde bulunmadır. Bütün bunların belli emareleri olduğu da unutulmamalıdır.

Mesela Rabbine karşı vefalı olmayı düşünen bir insan, Allah ve Resûlullah’a müteveccih, rıza mülahazasına kilitli, iman ve Kur’ân’a hizmet aşkıyla başı sürekli Hak kapısının eşiğinde olmalı; her nefes alışverişinde “Henüz derinleşemedim, gönlümce olamadım, hâlâ sofada dolaşıyorum ve salona giremedim. Harem dairesi ise bana fersah fersah uzak.” demeli ve konumunun hakkını verememiş olma hissiyle inim inim inlemelidir.

Mahlukata karşı vefa; insanın, üzerinde hakkı bulunan birine veya herhangi bir bağ ile bağlı bulunduğu bir insana veya bir varlığa karşı aradaki o bağın şuurunda olarak davranması, onu görmezlikten gelmemesi, unutmaması, onun gereklerini yerine getirmede samimi, içten ve gözü pek olması ve bu uğurda türlü zorluklara katlanmaya, eskilerin ifadesiyle, baştan azm ü cezm ü kastetmesi’dir.

Benim çok farklı bir vefa hissiyatım var. Başkalarına tuhaf gelebilir ama benim için gayet tabiîdir. Mesela birisi kalkıp benden elbiselerimi istese, hemen çıkarır veririm hatta canımı dahi verebilirim. Ama kahve içtiğim bir fincan kırılınca sanki kafamın bir tarafı kırılmış gibi olur ve fevkalade üzülürüm. Bana bu esnada deseler ki “Bunların kırılması mukadderdi. Bu kadar teessüre gerek yok.” Ben de “Aman benim yanımda kırılmasın da nerede kırılırsa kırılsın.” derim.

Keza üzerinde notlarım bulunan bir kâğıdı atarken, aman saygısız davrandım, bu kâğıt çok işe yaramıştı der ve üzülürüm. Bu sebepledir ki uzun zaman not aldığım kâğıtları bir yere istif edip biriktiriyorum. Onları çöp kutusuna yırtıp atmak ağır geliyor bana. Ama o kadar işe yaramaz kâğıdı korumak da zordu. Şimdi bir değirmen buldum, onları değirmene atıp öğütüyorum, sonra da ebediyete mazhar olsun diye parçalarını bir yere gömüyorum.

Ayrıca sonbaharda sararıp solan yaprakların dallarından kopup düşmeleri karşısında içim hep kan ağlar ve ancak her şeyin yeniden dirilişlerini tahayyülle kendimi teskin etmeye çalışırım. Başımda gölge edip salınan bir ağacın dalını ters bir hareketimle kırsam öyle müteessir olurum ki kendi kendime “O ağacın da yaşama hakkı vardı, bunu nasıl yaptın?” derim.

Çok uç örnekler gibi görülebilecek bu hâdiselerle şunu anlatmaya çalışıyorum. Vefa, insan olmamızın çok önemli yanlarından biridir. Derecesine göre, bizimle irtibatlı herkese, her şeye karşı vefalı olma, aradaki o bağı kalbimizin en derin yerlerinde hissetme, o irtibatın gereğini yerine getirmede gönülden olma… bizim insanlığımızın ve Müslümanlığımızın rengidir.

Vefa, dosta ait bir sıfattır. Dost, dostunu asla terk etmez. Dostluğun devamı da ancak vefaya bağlıdır.

14. Hüsnüzan

İnsan, düşünce dünyasına göre şekillenen bir varlıktır. O nasıl düşünüyorsa, istidâdı ölçüsünde öyle olmaya namzettir. Belli mülahazalar zaviyesinden eşya ve hâdiselere bakmaya devam ettiği sürece, karakter ve ruh yapısı itibarıyla yavaş yavaş o düşünce çizgisinde bir hüviyet kazanır. Güzel gören, güzel düşünür; güzel düşünen, ruhunda iyi şeylerin tohumlarını inkişaf ettirir ve sinesinde kurduğu cennetlerde yaşar gider. Etrafına kendi karanlık dünyasından bakan, her şeye içinin çirkinliğinden bir is bulaştıran ve dolayısıyla herkesten şikâyet eden bir kimse ise hiçbir zaman iyiyi göremez, güzel düşünemez ve hayatın hakiki lezzetini alamaz.

Denebilir ki sebepler dairesinde toprağın bağrında gelişen tohumlar için toprak, hava, su ve bunları meydana getiren elementlerin tesiri neyse, insanın güzel ahlak ve karakterinin gelişmesinde de düşünce ve niyetin tesiri aynıdır. Çiçekler tohumlardan ve kuşlar yumurtalardan çıktıkları gibi yüksek ruh ve kusursuz karakterler de güzel düşünce ve temiz niyetlerden meydana gelirler. Dahası, nezih düşünce ve hâlis niyetleri sayesinde her an cennetin havasını teneffüs ediyormuş gibi yaşayanlar, zamanla çevrelerine de aynı iklimin kokusunu neşrederler; her tarafı ve her gönlü İrem Bağları’na çevirirler. Çirkin düşünce ve fena niyetlerin esaretindeki kimseler ise cennetâsâ atmosferlerde dahi insanlara yudum yudum kan ve irin içirirler.

Hüsnüzan İbadettir

Her zaman vicdana hoş gelen düşüncelerle dolu olmanın ve başkaları hakkında müspet kanaat beslemenin unvanı hüsnüzan’dır. İyi niyet, olumlu düşünce ve güzel görüş manalarına gelen hüsnüzan, iç saffetinin, gönül duruluğunun bir göstergesidir. Şahıslar ve olaylar hakkında değerlendirmelerde bulunurken olabildiğince iyi niyetli davranmak ve her hâdiseyi hayra yormak, sâlih bir mümin karakteridir.

Nur Müellifi, insanların maruz kalabileceği dört büyük kalbi hastalığı sayarken yeis, ucb ve gurur ile beraber suizannı da zikretmiş ve insanın hüsnüzanna memur olduğunu belirtmiştir. İnsan herkesi kendisinden üstün görmeli, nefsindeki bir zaafı ya da çirkinliği suizan sebebiyle başkalarına teşmil etme veya işin aslını ve hikmetini bilmediğinden başkalarının bazı hâl ve hareketlerini kötüleme gibi yanlışlıklara düşmemelidir. Suizan, toplumun maddî-manevî hayatını yaralayan bir şeytânî tuzaktır.

İhtimal Yanlış Gördüm!

Hazreti İmam’ı çok severim, ona karşı derin hürmetim vardır ama bu sözlerini fazla bulurum. Zira bence, on defa gözlerini silip yeniden bakmaya ve o işi tahkik etmeye hiç gerek yoktur. Çünkü ilk bakışta insanın içinde hâlâ bir şüphe vardır ve bu şüphe, söz konusu insan hakkında verilecek kararın daha müspet olması için bir çıkış yoludur. Eğer mesele tahkik edilirse, kesin hükme varmaktan başka bir yol kalmayacaktır. Dolayısıyla insan, gözüne bir çirkinlik iliştiği zaman tecessüs, teşhis ve tespit peşine düşmeden, o sevimsiz fotoğraflar gönlüne akarak fuâd kazanında eriyip hüküm kalıbına girmeden hemen sırtını dönüp oradan uzaklaşmalı; “Allahım günahkâr kullarını hidayete erdir, beni de affet!” demeli ve gördüğünü de unutmalıdır.

O günahı işleyen kimse bir kere düşmüş olsa bile anında doğrulup tevbe kurnasına koşmuş, günahlarını gözyaşlarıyla yıkamış ve affedilmiş olabilir. Fakat ona şahitlik eden ve tecessüsle meseleyi derinleştiren şahıs, hâdiseyi her hatırlayışında o çirkin fiili düşündüğünden dolayı zihin kirliliğinden bir türlü kurtulamaz ve suizannın tahribatından azade olamaz.

Dahası, toplum düzeni ve asayişin temini açısından hukukî şahitliğin belli bir önemi ve yeri varsa bile İslam’da insanların ayıplarını ifşa etme diye bir vazife yoktur. Mehâsin-i ahlak (güzel ahlak) kuralları içinde başkalarının kusurlarını araştırma, onları deşifre etme ve mahcup düşürme şeklinde bir madde yer almaz. Aksine, hata ve kusur avcılığı yapmak, günahları açığa vurmak ve insanları tahkir etmek, ahlaksızlık sayılmıştır.

Bu itibarla da bir insanın üzerinde on tane nifak belirtisi, bir tane de iman emaresi olsa biz yine o insan hakkında elimizden geldiğince hüsnüzan etmek mecburiyetindeyiz. O şahıs, söz konusu mezmum sıfatlarından dolayı kendi hesabına çok korkmalı ve akıbetinden endişe etmelidir ancak biz, kesinlikle onun hakkında münafık hükmüne varmamalıyız; suizanda isabet etmektense hüsnüzanda yanılmayı seçmeliyiz. Tabii ki Müslümanlar iman hizmetini ve umumun hukukunu gözeterek, üzerinde nifak alâmeti bulunan insanlara karşı dikkatli ve uyanık olup, onlara vazife ve sorumluluklar verip vermeme hususunda daha temkinli olmalıdırlar. Bu hususta, Üstad Hazretleri’nin ortaya koyduğu hüsnüzan, adem-i itimat prensibine göre hareket edip, Kur’ân hizmetinden onların da nasipdar olmaları için, o türlü insanlara da bazı vazifeler vermeliler ama onları hassasiyet gerektiren yerlerden uzak bulundurma yoluna gidebilirler. Böylece hem amme hukukunu korumuş hem de o insanların da çirkin sıfatlardan kurtulup samimi birer mümin olabilmelerine kapıyı açık tutmuş olurlar. Şu kadar var ki aynı mefkureye gönül vermiş insanlar arasında hüsnüzan ve güvenin ne kadar önemli olduğu; kesin bilgilere dayanmayan haberlerden, sudan bahanelerden, şüphe ve evhamlardan dolayı kardeşlerin birbirlerine karşı asla itimatsızlık etmemelerinin gerektiği de unutulmamalıdır. Özetle adem-i itimat mülahazası tahdit edilmelidir.

Töhmet Mahallinden Kaçın!

Her zaman hüsnüzanda bulunmak bir esas olduğu gibi başkalarını suizanna sevk edebilecek davranışlardan uzak durmak da çok önemli bir düsturdur. İnsan, kendisi hakkında çirkin düşüncelere sebebiyet verebilecek hâl ve hareketlerden gerektiği ölçüde kaçınmalı; yeme-içmesi, yatıp kalkması, iş hayatı, kazancı ve beşerî münasebetleri açısından tenkit edilebilecek tavır ve davranışlar sergilemekten uzak durmalıdır. Böylece suizanna açık fıtratlarda kötü duygu ve çirkin mülahazaları tetiklememiş olur. Başkalarıyla alâkalı olarak hüsnüzanna bağlı yaşamanın yanı sıra, herkesin kendi durumunu gözden geçirmesi ve suizanna sebebiyet verecek hâllerden sakınması da icap eder.

Özellikle bir şahs-ı manevînin azası hükmünde olan kimseler buna daha çok dikkat etmelidirler. Çünkü onların yaptığı şeyler ve onlarla ilgili verilecek hükümler, o şahs-ı manevîye, o şahs-ı manevînin diğer azalarına da teşmil edilir. Özellikle günümüzde bir Müslümanın üzerinde görülen bir kötü sıfat, hemen diğer Müslümanlara hatta Müslümanlığa mal edilip dinimiz ve tüm Müslümanlar o yaftayla yaftalanıveriyor. Tek ferdin yakışıksız bir hareketi bütün inananlara kredi kaybettirebiliyor; tutarsız davranışlar sergileyen bir Müslüman, bütün Müslümanları zan altında bırakabiliyor. Bundan dolayı, çok önemli gördüğüm dualardan biri de “Allah’ım, bizim tavır ve davranışlarımızdan dolayı kardeşlerimizi yere baktırma, şahsî hatalarımızla onları utandırma.” yakarışıdır.

Şeytan, insanla bu kadar içli dışlı olduğuna göre zihne pek çok şüphe ve vesvese atabilir; en nezih kimseler hakkında hiç olmayacak şekillerde suizanna sürükleyebilir. Öyleyse insan hem her zaman başkaları hakkında suizan etmekten hem de başkalarını kendisi hakkında suizanna sevk edecek davranışlardan fersah fersah uzak durmalı ve hep temkinli yaşamalıdır.

Allah (celle celâluhu) Hakkında Hüsnüzan

Aslında bir mümin, hayatının her diliminde Allah Teâlâ hakkında hüsnüzanna sarılmalı ve hep bu recayla yaşamalıdır. “Ben günahkâr olabilirim hatta O’na ancak pamuk ipliğiyle bağlı olduğum için her an bir kopukluğa da düşebilirim. Fakat O, Gafûr ve Rahîm’dir; gufrân deryasına beni de dahil edeceğine dair inancım kavîdir.” demeli ve hep bağışlanacağı ümidini beslemelidir.

Şu kadar var ki hüsnüzan ve reca duygusu insanı yeni yeni günahlar işlemeye sevk etmemelidir. Hâlis bir mümin, günahtan yılandan çıyandan kaçar gibi kaçmalı; ezkaza bir cürüm işlemişse o zaman da hemen tevbeye koşmalı ve bağışlanacağını umarak mağfiret dilenmelidir. Bu meselede çok hassas bir denge söz konusudur; günahlardan uzak durmak ile kazara bir cürüm işledikten sonra ye’se düşmemek arasında ince bir çizgi vardır. Zira yeis, günahtan daha büyük bir tehlikedir. “Artık benim işim bitti!” demek, özünü gaflete salmak, masiyet bataklığında yuvarlanmak ve nihayet kendi canına kıyacak kadar karamsarlığa kapılmak, bu hâle yol açan günahlardan daha büyük bir cürümdür.

Hüsnüzannın Ölçüsü

Sözün özü; iyi niyet, müspet düşünce ve güzel görüş, gönül saffetinin ve vicdan enginliğinin emaresidir. İnsan bir kere başkalarını sorgulamaya başlayınca sanık sandalyesine oturtmadık hiç kimse bırakmaz, daha baştan hüsnüzanna yapışmazsa herkesi ve her şeyi suçlamaktan kendini alamaz. Dolayısıyla her fert, nefsiyle hesaplaşırken ye’se düşmemek şartıyla kendini yerden yere vurmalı fakat diğer insanlar söz konusu olduğunda hüsnüzannı esas tutmalıdır. Unutulmamalıdır ki suizanda isabet etmektense hüsnüzanda yanılmak daha hayırlıdır. Hamlığımızın gereği, güzel ahlaka dair çoğu meselede olduğu gibi herkes hakkında hüsnüzan edemeyebiliriz ama böyle bir düşünce tarzı da işletile işletile insan tabiatının bir parçası hâline getirilebilir. Bu hususta kendini zorlamayan bir insanın, bu şuura ulaşması çok zordur.

Suizan, biraz da psikolojik bir meseledir. Devamlı kendisini başarılı görüp beğenen bir insan, hiçbir zaman başkalarını beğenmez ve takdir edemez. Bu hâl ise apaçık bir hastalıktır. Toplumun selameti için bu tiplerin çok iyi bir psikiyatrist tarafından tedavi edilmesi gerekir.

15. Vakar ve Ciddiyet

Ciddiyet; ağırbaşlı, sakin, temkinli ve gayretli olma hâlidir. Ciddiyet; oynak ve sebatsız olmama, iş ve vazifede gevşeklik ve ihmalkârlık göstermeme, davranışlarda laubalilik ve hafifliğe girmeme ve hemen her zaman vakur, ciddi, uslu ve oturaklı olma demektir. Lüzumsuz konuşmak ve yersiz gülmek, ölçüsüzce el ve dil şakaları yapmak, genel âdâba ve hürmet kaidelerine uymamak gibi hareketler ciddiyete aykırıdır. Ağırbaşlı olma, temkinli davranma, konuma göre bir duruşa geçerek bulunulan yerin hassasiyetlerini koruma ve hafifmeşrep olmama gibi hasletlerin insan tabiatına yerleşmesine de vakar denir.

Ciddiyet, bir mefkûre insanının, hayatının gayesi bildiği davasını ve vazifesini üstün bir gayretle ele alması, sorumluluklarını derin bir mesuliyet şuuruyla ve fedakârca yerine getirmesi manasına da gelir. Bu manada, ciddiyetin sistemli düşünmeye, sağlam plan ve projeler ortaya koymaya ve büyük bir azimle sa’y u gayrette bulunmaya bakan yönleri de vardır. Bir Arap atasözü şöyle der: مَنْ جَالَ نَالَ Yani yollar ancak yürünerek alınabilir; zirvelere ancak azim, irade ve sağlam planlarla ulaşılabilir, azimle yola koyulan ve yolculuğun gereklerini yerine getirenler hedeflerine nail olurlar.

Yine, مَنْ طَلَبَ وَجَدَّ وَجَدَ “Bir şeyi gönülden dileyen ve onu elde etmek için azim ve iradesinin hakkını vererek ciddiyetle çalışıp çabalayan, mutlaka aradığını bulur.” denilmiştir ki üzerinde durmaya çalıştığımız hakikati pek veciz ortaya koyan bir sözdür.

Zât-ı Uluhiyet’e Karşı Ciddiyet

İnsanların hâl ve hareketlerindeki, oturuş ve kalkışlarındaki ciddiyet kâmil manada, iman ve marifet derinliğine bağlıdır. Zât-ı Uluhiyet’e karşı ciddiyet, her zaman Cenab-ı Hakk’ın muradını takip etme, her an O’nun tarafından takip ediliyor olma mülahazasıyla iç-dış bütünlüğü içinde hayatı ve davranışları ciddi bir çizgide sürdürme şeklinde olur. Bu da ancak, Cenab-ı Hakk’ın insanın her hâline nâzır bulunduğuna yani onun ağzından çıkan her şeyi işitir, tüm ahvâlini bilir ve değerlendirir, her ne yaparsa görür ve kaydeder olduğuna inanmakla gerçekleşebilir. İnsan hayatın akışı içerisinde böyle bir görülüp gözetilmeyi muvakkaten unutabilir. Yemek yerken, çay içerken kendi âlemine dalabilir, gündelik işlerini yaparken o murakabe havasından uzaklaşabilir. O anlarda, Cenab-ı Hakk’ın azametine ve kulun küçüklüğüne münasip şekilde Allah’ı hatırlama, ihsan şuuruyla dolma söz konusu olmayabilir. Gerçi akrabu’l-mukarrabîn dediğimiz hâlis kullar, o türlü hâllerde bile temkinli davranırlar. Fakat Allah, bazı beşerî hâllerdeki öyle bir nisyanı ve geçici bir unutmayı bağışlayacağını vaat etmiştir. Belki onlardan dolayı da istiğfar edip Allah’a yeniden teveccühte bulunmak gerekir.

Hiçbir halimizde yalnız değiliz. Bizi her an gören, hâlimizi bilen, tavırlarımızı değerlendiren ve niyetlerimize göre kalblerimize teveccühte bulunan bir Rabbimiz var. İşte, bu hakikati kim, ne kadar kavrar ve kimin marifeti ne ölçüde olursa, onun söz, tavır, hâl ve davranışları da o ölçüde ciddiyet televvünlü olacaktır.

Efendimiz’in Huzurunda Ciddiyet

İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) anıldığı yerler ve O’nunla alâkalı meseleler de ciddiyet ister. İslam’ın ilk senelerinde henüz edep bilmeyen ve saygıdan anlamayanlar, Allah Resûlü’nün huzuruna geldiklerinde O’na karşı saygısız davranabiliyorlardı. O günlerde çölden yeni gelmiş bir bedevî, bozuk bir üslup, çirkin bir eda, yakışıksız bir tavır ve kaba bir ses tonuyla “Muhammed kim?” diyebiliyor ve Efendiler Efendisi’ne “Abdulmuttalib’in torunu!” diyerek hitap edebiliyordu. Fakat kısa bir süreliğine de olsa O’nunla oturup kalkanlar, O’nun söz incilerini derme fırsatı bulanlar hemen O’nun boyasıyla boyanıyordu. Öyle ki O konuşurken Ashap efendilerimiz başlarında kuş varmış da onu kaçırmamak için hiç hareket etmemeleri gerekiyormuş gibi duruyor ve pürdikkat O’nu dinliyorlardı. Bir kelime kaçırma korkusuyla ödleri kopuyor gibi bir tavır sergiliyorlardı.

Onlardaki bu öğrenme, hafızaya alma ve nakletme harikuladeliğini sadece kadim kitaplarla, o günün dedikodusuyla ve bilgi muzahrefatıyla kirlenmemiş, dolayısıyla nisyana maruz kalmamış tertemiz dimağlarına vermek doğru değildir. Meselenin ciddiyete bakan yanları da vardır. Onlar, söylenen sözleri kendileriyle çok alakadar görmüş, çok iyi konsantre olmuş ve o sözlere çok iyi yoğunlaşmışlardı. Peygamber Efendimiz’in her sözüne karşı aynı tehâlükü göstermiş, her kelimeyi aynı hassasiyetle âdeta emmişlerdi. Bir tarafta, Allah’tan aldığı vahyi büyük bir ciddiyetle tebliğ eden bir peygamber diğer tarafta, aynı ciddiyetle dinleyen, öğrenen ve öğrendiklerini dünyaya ilan eden bir ümmet vardı.

Dava Adamı Ciddi Olur

Ciddiyet, mefkûre insanlarının en önemli vasıflarından biridir. Onlar, mesuliyetlerinin ağırlığıyla piştiklerinden ve sorumluluklarını her an omuzlarında hissettiklerinden dolayı sürekli ağırbaşlı ve olgun insan tavrı ortaya koyarlar. Onların bu hâli, davalarının ciddiyetle değerlendirilmesi için de çok mühimdir. Çünkü lüzumsuz konuşmalar, yersiz gülmeler, ölçüsüzce el ve dil şakaları dava adamlarının inandırıcılığına dokunur, muhataplarına onların hafif-meşrep birer insan olduğu izlenimini verir. Onları örnek alanların hüsnüzanlarını kırar; “Bunlar da ciddiyetsiz insanlarmış, demek ki yürüdükleri yol bunlara bir şey verememiş.” dedirtir ve olan yine hakka-hakikate olur.

Ciddiyetsiz tavır ve davranışlar, heyetin genel havasını da bozabilir. Bazen yersiz bir gülüş, bazen kibirli bir oturuş, kimi zaman gurur edalı bir duruş ve kimi zaman da benlik kokan bir söz, başkalarını değişik mülahazalara sevk eder. Neticede ilhamlar inkıtaa uğrar, o meclise rahmet inmez çünkü artık orada nefsanilik araya girmiştir. Saygısız davranışlara sahne olan yerlere Cenab-ı Hakk’ın teveccühü kesilir. Buna sebep olan kimse kul hakkına girmiş ve heyetteki herkesin hakkını çiğnemiş olur.

İslam’da Mizah

Müslümanın her hareketi, her davranışı, her sözü ölçülü ve ciddiyet yörüngeli olmalıdır ama ciddiyet ile buz gibi soğuk davranmayı da birbirine karıştırmamak gerekir. İslam, mizaha ölçü getirmiş, latifenin mümincesine işaret etmiş ve hikmet edalı nüktelere cevaz vermiştir. Bir mümin için nükte ve latife, insanları güldürmek, onların hoplayıp zıplamalarını sağlamak ve onlara kahkaha attırmaktan öte manalar taşır; hikmet ifade eder, insanları tefekkür ufkunda dolaştırır.

Gereğinden fazla yapılan şaka ve latifeler laubaliliğe, çok gülmeye, kalbin kararmasına, zamanı boşa geçirmeye ve bazen de insanları kırmaya sebep olması bakımından sakıncalıdır. Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), laubalilik sınırına dayanan, insanlar arasındaki saygıyı zedeleyen, Allah’ı anmaktan alıkoyan ve insanların onurunu yaralayan latifeleri yasaklamıştır. Müslümanlar arasında latife latif (nazik, şirin ve ince) gerek, anlayışı çok önemli bir düstur olagelmiştir.

Peygamber Efendimiz de (aleyhi ekmelü’t-tehâyâ) yer yer latife yapmıştı. Fakat O’nun latifeleri ciddiyet televvünlü ve aynı zamanda hak ve hakikat yörüngeliydi. O, bir taraftan hürmet duygularını davet eden bir vakar ve heybet, diğer taraftan da sevgiyi celbeden bir tevazu ve mahviyet içindeydi. Sürekli müjde veriyor olma edasıyla hep mütebessim bir çehresi vardı. Fakat Sünnet’te tespit edilenlere bakılacak olursa, hayatı boyunca kendisine yakışan keyfiyet içinde sadece üç defa gülmüş ve asla gayr-i ciddiliğe geçit vermemişti. Bununla beraber; tebessüm etme, insanlara yumuşak davranma, herkese bağrını açma ve yanında herkesin rahat hareket etmesine imkân verme hususlarında örnek olmuş; gerekirse mehafet ve mehabet hâlini baskı altına alarak insanları rahat ettirme ve onları sıkmama esasına göre hareket tarzını ayarlamıştı.

16. Tatlı Dil ve Mülayemet

İşte, Hazreti Musa ve kardeşi Hazreti Harun, kendilerine senelerce tepeden bakan, İsrailoğulları’na Mısır’ı dar eden ve Yüce Yaratıcı’ya açıkça şirk koşacak kadar mütekebbir olan Firavun’a giderlerken Cenab-ı Hak, “Ona, yumuşak bir tarzda hitap edin. Umulur ki aklını başına alıp düşünür, öğüt dinler yahut hiç değilse biraz çekinir.” demiş, yumuşak bir üslup kullanmalarını, sert, haşin bir konuşma tarzı kullanmamalarını emretmiş ve bir manada onların gönüllerine, Firavun’un dahi hidayete erebileceği ümidini ekmişti.

Günümüzde de inanan her insan, İslamî edeple esasları belirlenen mümince üslubunu, en imânsız insanlar ve en amansız hâdiseler karşısında dahi değiştirmeden devam ettirmek zorundadır. “Tatlı dil, yılanı deliğinden çıkarır.” Bu itibarla mümin, şayet bir kötülük karşısında öfkelenecekse, o öfkeyi dışarı vururken kullanacağı üslup yine mümine yaraşır şekilde olmalıdır.

Hezimeti Zafere Dönüştüren İksir

Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem), Uhud’a çıkmadan önce ashâbıyla istişare yapmış, meşveret disiplininin yerleşmesi adına onların görüşleri istikametinde hareket etmişti. Ama neticede henüz emre itaatteki inceliği tam kavrayamamış bulunan bir kısım sahabenin de mevziini terk etmesi sebebiyle muvakkat bir hezimetle karşı karşıya kalınmış, bu geçici hezimet sonucunda da ciddi kayıplar yaşanmıştı. İşte böyle bir tablo karşısında Allah Resûlü’nün içinde bir burukluk olabileceği ihtimaline karşılık Cenab-ı Hak, Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) afv u safh ile hareket etmesini, onlar adına istiğfar talebinde bulunmasını ve ne yapılması gerektiğiyle ilgili onlarla bir kere daha meşveret yapmasını istemiştir.

Demek ki muhataplar nazarında bir cazibe merkezi hâline gelmek istiyorsak, tavr-ı leyyin, hâl-i leyyin ve kavl-i leyyinden (tavır, hâl ve söz yumuşaklığından) ayrılmamalıyız. Çünkü âyet-i kerimede de işaret edildiği üzere kaba tavırlar, haşince davranışlar, insanları etrafımızdan kaçıracaktır.

Her mevzuda olduğu gibi bu konuda asıl olan ilâhî ahlaktır, enbiya-i izâmın temsilidir. Şayet Cenab-ı Hak, Hazreti Musa ve Hazreti Harun’a ilâhlık iddiasında bulunan Firavun’a karşı bile yumuşak bir üslup kullanmalarını emrediyorsa, Peygamber Efendimiz’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) yumuşak tavır ve tatlı dilinden dolayı tebcil ve takdir ediyorsa, demek ki her dönemde geçerli temel ilâhî disiplin budur. O hâlde müminler her ne olursa olsun, insanlara karşı mülâyemetle muamelede bulunma mecburiyetindedirler.

Mülâyemetin Sınırı, Hakkın Hatırı

Mülâyemet, yumuşak huyluluk esas olmakla birlikte, hicap duymaksızın sürekli aynı hata ve kusurlarında ısrar eden, ikazlara kulak asmayan, nasihatten anlamayan kimselere karşı tavır almak da hakkın hatırını âli tutmanın ifadesidir. Hele bunlar amme hukukunu hiçe sayıyor, başkalarına zarar veriyor, toplum içinde fitne fesat çıkarıyor ve huzuru bozuyorlarsa, buna mani olmak, diğer insanların hukukuna saygı duymanın muktezasıdır. Yoksa temelde müminin ahlakı mülâyemet ve yumuşaklıktır. Söz, tavır ve davranışlarında yumuşaklığı esas alan kimseler, insanları kendilerine celb ederler. Herhangi bir insanın bulunduğu konum itibarıyla ne kadar iltifata liyakati varsa o kadar iltifatı ondan esirgememek gerekir. Elbette genel durumu itibarıyla herkesle kurulacak münasebet farklı olacaktır. Fakat herkesin bulunduğu çizginin hususiyetine göre sizin iltifatınızdan nasibini alması gerekir. Himmeti milleti olan bir gönül eriyle de sıradan bir müminle de daha farklı çizgide hareket eden bir insanla da münasebet yolları mutlaka aranıp bulunmalıdır.

Hâl-i Leyyin, Tavr-ı Leyyin, Kavl-i Leyyin

Farklı farklı damarlar kullanmak suretiyle toplumdaki bütün insanlara ulaşılmalı, sineler herkese açık tutulmalıdır. Aslında diyaloğun temel esprisi de buna dayanmaktadır. İnsanlarla münasebete geçmenin yolu, onlara karşı yumuşak davranmaktan, hâl-i leyyin, tavr-ı leyyin ve kavl-i leyyinle muamelede bulunmaktan geçer. Bunu gerçekleştirmeden, düşüncelerinizi ekmeliyet ve etemmiyet içinde anlatamazsınız. İnsanların anlattıklarınızdan tamamen veya kısmen nasipdar olmasını, size karşı sempati duymasını ya da en azından aleyhinizde olmamasını ve aleyhinizde hareket edenlere engel olmasını istiyorsanız, hilimle ve mülâyemetle hareket ederek onlarla aranızda köprüler oluşturmalı ve sizi doğru tanımalarını sağlamalısınız.

Eğer i’lâ-i kelimetullah (Allah’ın yüce adını duyurmak), nâm-ı celîl-i Muhammedî’yi herkese duyurmak, birilerinin olumsuz faaliyetlerine rağmen İslam’ın dırahşan çehresini ortaya çıkarmak, ruh ve mana köklerinizden süzülüp gelmiş özü başkalarının sinelerine boşaltmak istiyorsanız, hiç kimseyi ayırt etmeden herkese bağrınızı açmalı, herkesi kucaklamalısınız. Duygu ve düşüncelerinizi insanların ruhuna boşaltma adına, gerektiğinde başınızı başkalarının ayaklarının altına kaldırım taşı gibi koysanız yine de fazla bir şey yapmış sayılmazsınız. Çünkü burada Allah’ın (celle celâluhu) hatırı, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hatırı ve din-i mübin-i İslam’ı yaşayan, yaşatan ve dünyanın dört bir yanına taşıyan insanların hatırları söz konusudur.

Mücessem Rahmet

Bu açıdan müminler, gözlerini rahmet timsali olma ufkuna dikmeli ve hep bu yolda yürümelidirler. İstidatları onları nereye kadar götürürse götürsün, onlar böyle bir hedefin peşinde oldukları ölçüde ötede, yürüdükleri yolun ufuk insanıyla (sallallâhu aleyhi ve sellem) birlikte olacak ve O’nun maiyyetine ereceklerdir.

17. Vicdan Genişliği

Vicdan genişliği; iman, ilim, marifet, muhabbet, mehâfet ve diğergâmlık hisleriyle mamur bir gönlün, engin bir himmetle bütün insanlığı kucaklaması, kalb kapılarını herkese açması, hep affedici, bağışlayıcı, mürüvvetkâr olması ve özellikle de bütün insanların hidayetini dileyip herkesin ebedî mutluluğunu istemesi şeklinde tarif edebileceğimiz bir ruh yüceliğidir. Diğer bir ifadeyle vicdan genişliği veya vicdanın inkişafı; bir insanın, kendi acz u fakr ve ihtiyaçlarının farkında olarak ve bunları karşılayacak bir güç ve kuvvete dayanma lüzumunu duyarak iman, teslim ve tevekkül ile Zât-ı Ulûhiyet’e sığınmasının yanı sıra her türlü bencilce tavırlardan sıyrılarak isminin özündeki ünsiyet’e yönelip mahiyetindeki içtimai ruha uygun hareket etmesidir.

Vicdanın İnkişafı

İman, ilim, marifet ve muhabbet şualarıyla aydınlanmış ve inkişaf etmiş bir vicdan, Yaratan’dan ötürü herkese karşı alâka duyar; karşılaştığı her şeyde ve herkeste ilâhî tecellilerden renkler görür, desenler temaşa eder, sesler dinler ve bütün varlığın ünsiyet solukladığını hisseder gibi olur; böylece her şeye ve herkese hep sımsıcak mukabelede bulunur. Öyle ki sadr u sinesi cihanları istiâb edecek kadar genişler, benliğinin derinliklerinde köpürüp duran düşünceleri sayesinde sınırlılığı içinde sınırsızlaşır, zaman ve mekânla mukayyetken kayıtsızlığın üveyki hâline gelir. Böyle bir gönül, insanî duygularının gelişmesi, genişlemesi nispetinde her zaman ferdiyetini aşar, âdeta küllîleşir; bütün inananları kucaklar, herkese el uzatır ve topyekûn insanlığı en içten duygularla selamlar.

Vicdanı geniş bir mümin, insanlarla muamelelerinde peygamberâne bir üslup sergiler; herkesi sever, herkesin iyiliğini ister. Kendisini en küçük hatalarından dolayı bile sorgular ama başkalarının kusurlarını görmezlikten gelir; yakın-uzak çevresindekilerin yanlışlarını sadece normal hâllerde değil, öfkelendiği zamanlarda bile bağışlar ve en huysuz ruhlarla dahi iyi geçinmesini bilir.

Haddizatında, yüce dinimiz de kendi müntesiplerine elden geldiğince affetmeyi, kine, nefrete yenik düşmemeyi ve öç alma duygusuna kapılmamayı salıklar ki zaten nazarlarını âhiretin yamaçlarına dikmiş, sonsuz saadet peşinde koşan bir müminin başka türlü davranması da düşünülemez. Başka türlü davranması bir yana, hakiki mümin oturur kalkar hep başkaları için hayır yolları araştırır, hayır dileklerinde bulunur, ruhundaki sevgiyi hep canlı tutmaya çalışır, hatta bütün muamelelerinde sevginin de ötesinde şefkati esas alır; gayz, nefret ve kine ise hep uzak kalır. O, kendi gönlünden işe başlayarak, her bucakta iyilik ve güzellik fidelerinin boy atıp gelişmesine zemin hazırlar; üzerine kinle, nefretle gelenleri bile tebessümlerle ağırlar ve en mütecaviz kimseleri dahi sevginin gücüyle savar.

Geniş vicdanlı insan hemen her zaman sevmenin ve şefkat etmenin heyecanıyla yaşadığından dolayı, duygu ve düşüncelerinde, hâl ve hareketlerinde olduğu gibi ibadet ve taat ve dualarında da bencillikten uzak durur, himmetini her zaman âlî tutar. Tazarru ve niyazlarında bütün akrabasını, dostlarını ve arkadaşlarını da mülahazaya alarak herkesin hayrını diler hatta çerçeveyi daha da genişleterek yeryüzünde ne kadar insan varsa hepsinin kalbini imana, İslam’a, ihsana ve Kur’ân’a yönlendirmesi için Cenab-ı Allah’a yalvarıp yakarır.

Vicdan Genişliğinin Alâmeti

İnsanın vicdanını inkişaf ettiren vesilelerin başında mehâsin-i ahlak gelir; bu itibarla da vicdan genişliğinin en önemli alâmeti, güzel ahlaktır. Mesela, afv u safh, güzel ahlakın bir şubesidir; kusurları bağışlama ve affedici olup dostça muameleyi sürdürme vicdanı geniş bir müminin şe’nidir.

Böyle güzel sıfatların sahibi bir mümin, başkalarından gördüğü kötü muameleler karşısında bile sabırlı, temkinli, bağışlayıcı ve muhasebe derinlikli olur. O, hemen her kötülük ve musibete, “Aslında ben daha büyüğüne müstehaktım!” mülahazasıyla yaklaşır. Nasreddin Hoca’nın, kafasına ceviz düşünce yerdeki kabağa bakıp “Her şey yerinde güzel, ağacın dalında ceviz yerine ya bu kabak olsaydı!” diyerek hikmet-i ilahiyeye bakışını seslendirdiği gibi gerçek bir mümin, “Ya tam istihkakıma göre bir musibetle karşı karşıya kalsaydım! Görünüyor ki Allah (celle celâluhu), başıma gelecek belayı rahmetiyle ezip büzdü, küçülttü, böyle minnacık bir şey yaptı, başıma öyle verdi; hamd olsun O’na!” diyerek meseleyi kendi hata ve günahlarına, istihkakına bağlar, geriye kendisine kötülük yapan insanın az bir hissesi kalmışsa onu da affeder.

Hazreti Üstad’ın, kendisine zulmedenlere, türlü türlü ithamlarla onu mahkûm etmek isteyenlere, kasaba kasaba dolaştıranlara ve zindanlarda ona yer hazırlayanlara bile hakkını helal etmesi, ehl-i dünyanın zulmünü, kaderin adaleti ve kendi muhasebesi zaviyesinden değerlendirerek hiç kimseye küsmemesi, düşmanlık yapanları bile şefkat dairesinin dışında tutmaması ve onların da hidayete ermelerini cân u gönülden dilemesi bu mevzua ne güzel misaldir.

Belki de Doğru Söylüyor!

Büyüklerdeki bu türlü mülahazalar, benzer hâl ve tavırlar hep bu vicdan genişliğinin alâmetidir. Gönülsüzdür onlar, nefisleri hesabına kolay kolay kırılmazlar. Başkalarının kusurlarını ve kendi iyiliklerini hemen unutur ama kendi hata ve günahlarını, bir de başkalarından gördükleri ihsanları asla hatırdan çıkarmazlar. Hemen her zaman her şeyi etraflıca ele alır, meselelere geniş bir açıyla bakar, hâdiselere ve şahıslara mülayim ve müsamahalı yaklaşır ve sinelerini herkese açık tutarlar. Bu yüzden bütün inananlar, vicdan genişliği açısından onlara benzemeye çalışmalı ve o ufku yakalamak için gayret göstermelidirler.

Şu kadar var ki bir insan ne denli gönülsüz olursa olsun ne ölçüde vicdanî inkişafa ererse ersin yine de kendisini pişmiş, olmuş, ermiş görmemelidir. Bir kimsenin, kendi adına zirveye ulaştığına ve istenen kıvamı yakaladığına inanması çok tehlikelidir. Aksine o, en müsamahalı davrandığı durumlarda ve en geniş olduğu anlarda bile bir darlığın mahkûmu olabileceği ihtimalini nazardan dûr etmemelidir. Sürekli kendini sorgulamalı, “Şurada daha temkinli davranamaz mıydım, şu meselede daha mülayim olamaz mıydım?” türünden suallerle nefsini hesaba çekmeli ve geniş düşünmenin herkes için en selametli yol olduğu mülahazasını hep hatırda tutmalıdır.

Kötü Ahlakın Neticesi

Kötü ahlak, insanda darlık hasıl eder. Vicdan; cehalet, kibir, gurur, bencillik, kıskançlık gibi fenalıklar sebebiyle daralır, büzüşür ve bir hodgâmlık dehlizine dönüşür. Mesela bir insanda çekememezlik ve kıskançlık da diyebileceğimiz haset marazı mevcutsa, o kimse, kendisinden başkasının başarısını, zenginliğini, güzelliğini, ilmini, mutluluğunu çekemez; kendisinde olmasını istediği değişik vasıf veya mevhibelerin başkasında bulunması karşısında rahatsızlık duyar. Hakk’ın takdirine rıza göstereceğine kaderî planların kendi heva ve hevesi istikametinde cereyan etmesini ister; hâdiseler arzu ettiği gibi gitmeyince de kaderi tenkit eder.

Haset böyle sürüp gittiği takdirde birkaç kişiye karşı olan bu çekememezlik hissi zamanla büyür, genişler sonra da düşünce ve hissiyat ufkunu tamamen kuşatarak insanı bütün iyiliklere, güzelliklere sövüp sayan bir saldırgan hâline getirir. Kendi nefsine ait bir darlığın mahkumu olan böyle biri, ahsen-i takvime ait genişliği katiyen duyamaz ve iman atmosferinin gerçek rengini asla göremez.

İçtimai Ruh Enginliği

Bir içtimai heyette genişlik ve kuşatıcılık tek tek fertlerden başlar. Fert engin ruhlu ve geniş vicdanlı olursa, böyle fertlerden müteşekkil toplum da aynıyla o mükemmeliyeti aksettirir. Ne vakit iman, insanın vicdanına hükmeder, onu kibir, bencillik, kıskançlık ve kin gibi birer darlık sebebi olan kötü ahlaktan kurtararak genişletir ve oraya ben yerine biz’i, bencillik ve ferdiyetçiliğe bedel de kardeşlik duygusunu yerleştirirse o insan, vicdanının genişliği nispetinde şahs-ı manevînin bir ferdi, ruh-u içtimainin bir mümessili hâline gelir.

Fert, duyguları itibarıyla dar, düşünceleri açısından sığ, mülahazaları zaviyesinden de benlik çıkmazında ise ve enaniyetini bir türlü aşamıyorsa, öyle fertlerden sağlam bir heyetin oluşması ve yüksek seciyeli bir milletin teşekkülü asla düşünülemez. Zira bir toplumu hakiki manada büyüten ve yükselten, o toplumu meydana getiren fertlerdeki içtimai ruh genişliğidir. Toplumun istikbal vaat etmesi, uzun ömürlü olması ve devletler arası muvazenede kayda değer bir yer ihraz etmesi, böyle bir ruh-u içtimaiye bağlıdır.

Belki de bu hikmete binâendir ki her gün namazlarımızda defalarca okuduğumuz Fâtiha Sûresi’nde Cenab-ı Hak biz müminlerden söz alırken, إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ “Biz, yalnız Sana ibadet eder, yalnız Senden yardım dileriz!” dememizi ve biz demek suretiyle, namazımızı ikâme ederken tek başımıza da olsak, bir cemaat arasındaymışız ve herkes adına Rabbimize sesleniyormuşuz gibi bütün kardeşlerimizi de hesaba katmamızı emir buyurmuştur. Vicdanlarımızda bu içtimai ruhu kuvvetlendirmek için her birimizin ikrarını umumun tasdiki saymış, her müminin sözünü derin bir kardeşlik duygusunun ve geniş bir vicdanın teşkil ettiği büyük bir şahs-ı manevînin ahdi kabul etmiştir.

18. Cesaret

Cesaret, dinimizce takdir edilen ve her müminde bulunması gereken bir sıfattır. Cesaretiyle tarihe geçen büyükler hep alkışlanmış, onlara dair destanlar yazılmış ve çok defa o destanlara müracaat edilerek günümüzün insanında da o ruh hâleti uyarılmaya çalışılmıştır.

Bizim tarihimiz, bu ruhun en mümtaz kahramanlarıyla doludur. Son derece cesur, korkusuz ve fütursuz bu kahramanlar korkaklık ve zilletin Müslümanlıkla bağdaşmadığını hemen her fırsatta göstermiş, din, vatan ve millet uğruna ölüme bile hiç tereddüt etmeden seve seve gitmişlerdir. Hatta savaşa giderken gazilikten daha çok şehitliği düşünmüş, şehadet şerbeti içmek için fırsat kollamışlardır. Nazarlarını ebedî bir hayata diken her mukaddes ruh, köyünü, tarlasını, ana-babasını, çocuk bekleyen eşini ve bütün hayallerini arkada bırakıp tereddütsüzce cepheye yürümüştür. Fakat onların yürüdükleri yer aslında farklı bir âlemin kapısıdır, bambaşka bir buudun ve hayatı dünyevi kıstaslar üstü bir seviyede sürdürme mertebesinin ilk basamağıdır.

Takdir Edilen Cesaret

İmanın kazandırdığı izzetle yaşayan insanlar, kahramanlık ve cesaretlerini haksızlıkta ve başkalarını ezmekte kullanmaz ve asla kaba kuvvete başvurmazlar. Onlar, güçlü oldukları yerde affeder, hiddet ve şiddet anında hilm ve silmle muamelede bulunur, ihtiyaç içinde kıvrandıkları durumlarda bile îsâr ruhuyla hareket edip başkalarını düşünür ve düşmanları hakkında dahi hayırhahlıktan geri durmazlar. Savaş esnasında harbin kendi kurallarına göre davransalar da hemen her zaman sulh yolunu araştırır ve herkesin kendi hak ve hürriyetlerine göre yaşamasını temin etmeye çalışırlar.

Cesaret duygusu, dinin emrettiği bu ölçüler içerisinde değil de kuvvet göstermek, başkalarını ezmek ve zorbalık yapmak için kullanılırsa o zaman bu duygu övülen ve takdir edilen bir vasıf olmaktan çıkar. Korkusuzluğu bâtıl yollarda ve zorbalıkta kullanan birinin cesareti, kendisinden Allah’a sığınılması gereken bir şerre dönüşmüştür. Hele bir de bu kişi fâcir (Fütursuzca kötülük yapan günahkâr) ise onun celadet ve cesareti daha büyük musibetlere sebebiyet verir. Kalbi ölmüş ve vicdanı tefessüh etmiş böyle birinden şefkat ve merhamet beklenmez; ondaki bu cesaret, şefkat hissiyle dengelenmediği için, hiç kimseye acımaz. Zulüm ve zorbalıklarının akıbetini hiç düşünmeden kan döker, can alır, yuva yıkar ve ocak söndürür.

Problemler Cesaretle Aşılır

Yerinde kullanılan cesaret duygusu, aşılmaz gibi görülen problemleri aşma adına çok önemli bir faktördür. Bu açıdan bir müminin yaşanan sıkıntılar karşısında asla yılgınlık göstermemesi, cesaretle problemlerin üzerine gitmesi çok önemlidir. Allah’ın havl ve kuvvetini arkasına aldıktan sonra yüreği cesaretle dopdolu bir müminin üstesinden gelemeyeceği hiçbir problem yoktur.

Hazreti Ali (radıyallâhu anh) anlatıyor: “Uhud günü kıyasıya savaş oluyordu. Bir aralık Resûl-i Ekrem’i gözden kaybettim ve aramaya koyuldum. Hele O’nun öldürüldüğü şayiası beni tamamen çileden çıkarmıştı. Maktüller arasında dolaşıyor, teker teker kaldırıp hepsinin yüzüne bakıyordum. Ancak aralarında Efendimiz yoktu. Kendi kendime şöyle düşündüm: “Ölmediğine göre, mutlaka düşmanın muhasarası altındadır çünkü Efendimiz için kaçma kesinlikle mevzû-u bahis değildir.” Kılıcımın kabzasını kırdım ve düşman saflarına daldım. Önüme geleni itiyordum. Nihayet Resûl-i Ekrem’i, etrafında kümelenmiş bir avuç yiğit insanla birlikte gördüm. O’na doğru koşarken, “Ya Resûlallah, Senin bulunmadığın yerde yaşamanın hiçbir değeri yoktur. Senin yok olduğun yerde, benim için en şerefli yol yok olmaktır!” diyordum. O esnada bir ses daha duydum. Ses, “Ey ensar topluluğu! Bana doğru gelin! Bana doğru gelin!” diyordu. Sesin sahibini tanımıştım. Bu, Sabit İbn Dahhak’tan başkası değildi. Bütün gücüyle Müslümanları Allah Resûlü’nün etrafına toplamaya çalışıyordu.”

Hayatı istihkâr etme, dünya ve ukba muvazenesini kurma işte budur. Bu muvazeneyi kurduktan sonra –Allah’ın tevfik ve inayetiyle– her şey hallolacaktır. Asıl mesele, âhiret ve dünya aynı anda karşımıza çıkıp bütün ağırlıklarıyla vicdanımıza oturdukları zaman en çok lazım olanı tercih ederek muvazeneyi kurabilmektir. Bu ise dünyaya dünya kadar, âhirete de âhiret kadar değer vermeyi gerektirir.

Bu dengeyi kurabilenler için korku ve endişeden söz edilemez. Bütün dünya bela olup başlarında patlasa, herhâlde onları zerre kadar paniğe sevk edemez. Zira korku ve endişe, hayat tutkusundan ileri gelir. Hâlbuki onlar, hayatı istihkar etmektedirler. Böyle basit bir hayat için endişeye kapılmanın hiçbir manası ve insanı tatmin edecek hiçbir izah şekli yoktur. O hâlde asıl kazanılması gereken yer, âhiret yurdudur. Gayretler hep o tarafa yönelik olmalıdır. Âhirete iştiyak, en bereketli cesaret kaynağıdır.

19. Beklentisiz Olma

Kur’ân-ı Kerim, ideal bir nesil olarak, ensar ve muhacirlerden sâbikûn u evvelûn’u anlattığı hemen her yerde, onları hep fedakârlığın zirvesinde adanmışlık düşüncesiyle hareket eden insanlar olarak nazara verir. Ensar-ı kiramın Akabe Biatı’ndaki sözleri bu hususa çarpıcı bir misal teşkil eder. Resûl-i Ekrem Efendimiz’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) her türlü durumda ve hayatları pahasına koruyacaklarına ve O’nun davası uğrunda hırz-ı can edeceklerine dair söz vermişlerdi. Hâlbuki böyle bir söz verdiklerinde “Bu işin sonunda elde edeceğimiz mükâfat nedir?” diye hiç mi hiç düşünmemişlerdi. Vâkıa, o gün onlara, yaptıklarının karşılığında cennet ile mükâfatlandırılacakları müjdesi verilmişti. Fakat denilebilir ki başlangıç itibarıyla onların o günkü icmalî cennet bilgileri, bugün bizim Kur’ân ve Sünnet’ten detaylarını öğrendiğimiz, selef-i salihînin o mevzuda ortaya koyduğu malûmatla enginliğine vâkıf olduğumuz ölçüde de değildi. Fakat bütün bunlara rağmen onlar, tam bir sadakat ve engin bir fedakârlık anlayışıyla, yapılan bu biatın çok güzel bir alış-veriş olduğunu idrak etmiş, başka herhangi bir beklentiye girmemiş ve sadece Cenab-ı Hakk’ın rızasını hedefleyerek kendilerini bu işin içine atmışlardı.

O hâlde yüce bir mefkûreye dilbeste olmuş, bir yönüyle ona göre kendi düşünce dünyasını yeniden inşa etmeye çalışan ve böylece başta kendi milleti olmak üzere topyekûn insanlığa yeni bir ba’su ba’de’l-mevt yaşatma istikametinde didinip duran bir insan, dünyevî herhangi bir beklenti içine girmeyeceği/girmemesi gerektiği gibi belki cennete girme ve cehennemden uzak kalma gibi Cenab-ı Hakk’ın fazlından beklenen manevî beklentilere dahi girmemelidir. Zaten sahih hadislerde de ifade edildiği üzere insanın yaptığı ibadetlerle cennete hak kazanması mümkün değildir. İnsan, ancak Cenab-ı Hakk’ın fazlı ve rahmetiyle oraya girebilecektir.

İşte âhiret âlemine bakan yönü itibarıyla dahi, bu ölçüde engin bir adanmışlık anlayışına sahip olan bir dava insanı, zannediyorum, yaptığı hizmetlerin geriye dönüp dönmemesi mevzuunda da herhangi bir beklentiye girmeyecek ve başarı gibi kendisini ilgilendirmeyen hususlarla zihnini meşgul etmeyecektir.

İltifat Marifete Tâbidir

Bu açıdan daha baştan adanmışlık düşüncesiyle işin içine girmiş bir fert, ilerleyen zamanla birlikte meselenin geri dönüşüyle alâkalı herhangi bir beklenti içinde olmayacaktır. Mesela, yaptığı hizmetler karşılığında insanların teveccühüne mazhar olma, takdir toplama, alkışlanma, iltifat görme gibi beklentiler onun hayal dünyasına dahi misafir olamayacaktır. Halk arasında, “Marifet iltifata tabidir.” şeklinde yaygın olarak kullanılan bir söz vardır. Belki pek çok insan için bu böyle olabilir. Yani halk iltifatta bulunduğu takdirde marifetlerini döktürür, kabiliyetlerini sergilerler. Mesela bir resim yapar, eğer yaptığı resim ilgi görürse yeni yeni resimler yapar. Gördüğü iltifat, onun için teşvik edici bir unsur olur, azim ve gayretini tetikler.

Adanmış ruhlara gelince, onlar açısından iltifat marifete tabidir. Siz yapmanız gerekeni yapar, ortaya koymanız gerekeni ortaya koyarsınız bunun sonucunda âlem ister iltifat eder isterse etmez. Meseleyi asla buna bağlı götürmezsiniz. Hatta çok defa onların iltifatlarını gördüğünüzde “Değildir bu bana lâyık bu bende / Bana bu lütf ile ihsan nedendir?” der, nefsinizi sorgulamaya durursunuz. Çünkü kendinizi insanlardan bir insan olarak gördüğünüzden, yapılan bu iltifatların drobunu da numarasını da kendinize uyduramazsınız.

Daha baştan beklentisiz olarak işin içine girme, alma değil vermeyle başlama, adanmışlık duygusu ile hareket etme öyle ciddi bir güç kaynağıdır ki bunlara sahip olan insan, Allah’ın izni ve inayetiyle, hiçbir zaman ye’se kapılmaz, hâdiselerin karşısında her zaman dimdik durur ve sarsılmaz bir iman ve ümitle onların üzerine yürür. Bu aynı zamanda acz u fakr yoludur. Yani insan önce acizlik ve fakirliğinin farkında olacak, sonra da adanmışlık mülahazasıyla hareket edecek ve “Yaptıklarım geriye dönmedi, iltifat ve teveccüh olmadı, demek ki başarılı olamadım.” diye bir anlayışa kapılmayacak ve bundan dolayı hır gür çıkarmayacak, streslere girmeyecek, anguazlar yaşamayacak ve kaderi tenkit etmeyecektir. O hep;

“Gelse celalinden cefa
Yahut cemalinden vefa,
İkisi de cana safa,
Lütfun da hoş, kahrın da hoş.”
mülahazasına bağlı hareket edecektir.

Allah’ın Sonsuz Lütfuna Bırak!

O hâlde insan, âhirete ait amellerin mükâfatını, Cenab-ı Hakk’ın sonsuz lütuf ve ihsanına bırakmalı, dünyanın fani, geçici ve dar kıstaslarına hapsetmemelidir. Mesela İstanbul’un fethini, dünyanın darlığı içinde düşündüğünüzde sadece İstanbul’un fatihi olma söz konusudur. Ancak böyle bir fetihte beklentiler Cenab-ı Hakk’ın teveccühüne bağlandığında, âhirette ona terettüp eden varidat, ganimet ve Mele-i Âlâ’nın ona karşı duyduğu alâka neyse bütün bunlar, ukbanın enginliği içinde verilir. O hâlde burada bir sübhânallah deyip ötede bir cennet bahçesine sahip olma varken neden meseleyi burada sadece bir sübhânallah ölçüsünde mükâfata bağlayalım ki!

Bu açıdan, beklentisizlik hâli ve fedakârlık anlayışı, işi son nefesimize kadar ihlas ve samimiyetle götürebilmek adına çok önemli ve hayatî dinamiklerdir. Ehl-i dünya, bu dinamikleri bilmediğinden dolayı meseleyi sadece maddeye, paraya, mala mülke, makam mansıba bağlıyor ve ortaya çıkan neticeyi bununla ölçmeye çalışıyorlar. Hâlbuki fedakârlık ve beklentisizlik öyle bir değerdir ki maddî ölçüler içinde onun karşılığını bulabilmek mümkün değildir. Bu dinamikler, cennetler kıymetinde bir değere tekabül etmekte; sonsuz kudret ve rahmet sahibi Zat da ona göre bir mükâfat ve semere vaat etmektedir.

Sadece O’nun Hoşnutluğu

Ubûdiyet sırrını kavramış bir mümin, bütün amellerini sadece Allah’ın hoşnutluğuna bağlar. Sadece Allah Teâlâ’nın rızasına giden kapıyı açmaya, ona götüren koridoru kullanmaya çalışır. Cenab-ı Hak, onun ruhuna gücünü kazandırırsa ve onu kalbî hayat seviyesine çıkarırsa, bunu Rahman u Rahîm’in ayrı bir lütfu olarak görür. Böyle bir neticeyi hâsıl etse de etmese de o, Yüce Yaratıcı’ya tahsîs-i nazar ederek kullukta direnir. Hatta bazı harikuladeliklere, hâlisâne bir tavırla, ehlullahın baktığı gibi bakar ve kalbinden “Ben istenmesi gerekli olan şeylerin en büyüğünü istemiştim. Ben Seni istemiştim. Sen benim ol, başka hiçbir şeyim olmasa da olur. Çünkü ancak Seni bulursam her şeyi bulmuş, fakirlikten kurtulmuş olurum.” mülahazasını seslendirerek tam bir ubûdiyet şuuruyla yaşar.

Bu çetin yolda, takılıp yollarda kalmama garantisi olan, yalnızca beklentisiz olanlardır. Diğerleri her zaman aldanabilirler. Beklentisiz insanın kalbi hep şu mülahazalarla atar: “Ya Rabbi, sen bana meccânen (karşılıksız) sonsuz nimetler vermişsin! Ben her şeyi zaten peşinen almışım. Bana hayat nimetini vermişsin, beni insan olmakla şereflendirmişsin, İslamiyet nuruyla gönlümü aydınlatmışsın, marifet ve muhabbet koridorunda yürüme imkânı lütuf buyurmuşsun. Dine, vatan ve millete hizmet etme imkânları bahşetmişsin. Ben alacağımı zaten almışım ve beni bütün bu nimetlere karşı ubûdiyet gibi lezzetli, rahat ve hafif bir hizmetle mükellef kılmışsın. İşte şimdi bana düşen, Senin o ihsanlarını iyi değerlendirmek suretiyle hoşnutluğunu kazanmak. Gücümün yettiğince sana kul olmak, sonra da senin rahmet ve keremine iltica etmek.”

İşte bu mülahazalardan dolayı Hak dostları dualarında çok defa şöyle yakarırlar: “Ya Rabbi! Bizim var olmaya, şuna buna hiç ihtiyacımız yokken, Sen bize ihtiyacımız olmayan şeyleri bile nimet olarak verdin. Şimdiyse halisane kulluğa ihtiyacımız var. Senin lütf u keremine muhtacız. Biz yoktuk, var olmayı da hiç düşünemezdik, insan olmayı hiç mülahazaya almamıştık, alamazdık. Bunlar bizim ihtiyacımız değildi. Ama Sen kereminle lütfettin. Oysaki bundan sonra ayakta durabilmek için Sana çok muhtacız; sürçmemek, düşmemek için Sana çok muhtacız. Cennet yolunda kalabilmek için Sana çok muhtacız; zaaflarımıza takılmamak ve rızana yürümek için Sana çok muhtacız. Ey ihtiyacımız olmayan şeyleri nasip eden Allah’ım! İhtiyacımız olan bu şeyleri Senden diliyor ve dileniyoruz.”

20. Edep ve Nezaket

Edep; hâl, tavır ve davranış güzelliği demektir. İnsanlara iyi muamelede bulunma manasını da içeren edep, kemalini, Peygamber Efendimiz’in Sünnet-i Seniyye’sinde bulur. Dolayısıyla O’nun örnek hayatına göre bir çizgi takip etmek, edepte zirveye yürümenin en güzel vesilesidir. Zira edebin bütün yönlerini içeren güzel ahlakı tamamlamak üzerine gönderilen Son Peygamber O’dur.

İşte, Cibril-i Emin’in o hâli, bir melek haşyeti ve Cenab-ı Hakk’a karşı derin bir saygının neticesidir. Demek ki Allah’a karşı edeb bile bir manada herkesin kendi idrak ve ihsas ufkuna göre değişmektedir.

Peygamber Edebi

Peygamberlerin her hâl, tavır ve sözlerinde bu incelik vardır. Tek bir isimle, bir sıfatla ya da bir isnatla bile olsa eksik, kusur veya çirkinlik çağrıştıracak ifadelerden uzak durmak onların edep anlayışlarının gereğidir.

Resûl-i Ekrem’e Karşı Edep

O Varken Siz Söze Karışmayın!

İlk âyette yer alan “Allah ve Resûlü’nün önüne geçmeyin!” ifadesi, Allah’a ve Resûlullah’a karşı gelmeyin, Allah ve Resûlü bir meselede hüküm verdiğinde o hükme razı olun, demektir. Daha özelleştirirsek ve Resûlullah’a karşı edeple ilgili düşünecek olursak; bir soru sorulduğunda, bir meselenin izahı ya da bir problemin çözülmesi istendiğinde “O varken siz söze karışmayın, sözünü kesmeyin.” demektir. Allah Teâlâ, kendi murad-ı sübhânisini O’nunla bildirmiştir. O’nun mesajına uyma, Allah’a uyma demektir. Dolayısıyla O, mesajını ortaya koyduğu zaman siz araya girip farklı fikir beyan etmeyin, Peygamber’e akıl vermeye kalkmayın. Bunların yanısıra âyetten, yolda giderken bir izin ya da ihtiyaç olmaksızın O’nun önünde yürümeyin ve sofrada ondan önce yemeğe başlamayın, gibi âdâb-ı muaşerete dair manalar da çıkarmak mümkündür. Peygamber’e karşı edepli olma, Allah karşısında edepli olma manasına gelir. Çünkü O, bize Allah’ı tanıtarak, ilahî mesajını bildirerek ve O’nun razı olacağı şeyleri öğreterek yolumuzu aydınlatan ve ebedî saadet yolunu açan zattır.

Edebi Tabiat Hâline Getirmeliyiz

Kur’ân’ın edep çağrısı her bir mümin için geçerlidir. Rabbimiz’e, Peygamber Efendimiz’e, anne-babamıza, ulemaya, Hak dostlarına, Hak yolunda olan idarecilere, bütün insanlığa karşı saygı ve edep çerçevesinde hareket etmemiz Müslüman olmamızın gereğidir. Enbiyâ-ı izamın, ashâb-ı kiramın ve selef-i salihinin hayatları bizim için birer edep tablosudur. Bizim de saygı duymamız ve karşılarında edep sınırlarını asla aşmamamız gereken muallimlerimiz, mürşidlerimiz, rehberlerimiz ya da şöyle böyle kendisine çok borçlu olduğumuz insanlar vardır. Onlara karşı edep de nezd-i uluhiyette sevap getirici ve Allah’ın rızasını kazandırıcı vesilelerdendir. Hele bu edebimiz Allah’tan ötürü ise, yani mahlukâtı Allah’tan ötürü sevdiğimiz gibi insanlara karşı da Allah’tan ötürü edepli davranıyorsak, o zaman gerçekten kazanma yolunda yürüyoruz demektir.

Her meselede olduğu gibi edebin de insan tabiatının bir derinliği hâline gelmesi gerekiyor. İnsan işleye işleye, düşüne düşüne, üzerinde dura dura edebi tabiat hâline getirebilir. Dolayısıyla birine karşı edepli davranırken sunilik yapmamış, karakterini sergilemiş olur. Böylece, riyadan, süm’adan ve başkalarına kendini satmaktan uzak kalır. Ayrıca, tabiî olmayan şeylerde her zaman kesintiler meydana gelebilir, suni davranışlar zamanla insana zor gelmeye başlar ve iradeyi zorlar. İnsan, irade gücünü her meselede ortaya koyamayabilir, her an iradesinin hakkını veremeyebilir. Fakat bir şey tabiat hâline getirilirse, tabiatın rüzgârı arkaya alınır ve o iş kesintisiz devam eder.

Bir zamanlar bizim terbiye sistemimizde edep, herkesin tabiatının bir yanı olmuştu. O devrin sonlarına yetişmiş birisi olarak ben bile onu biraz olsun gördüm, yaşadım. Biz birbirimize hitap ederken efendim derdik. Hatta en küçük kardeşlerimize bile efendi diye seslenirdik. Öyle ki annem ve babam, belki çocukken beni ismimle çağırmışlardır ama belli bir yaştan sonra bana asla sadece adımla hitap etmediler. Bir anne-baba, oğlu paşa da olsa, yine “Ahmet gel, Mehmet kalk” diyebilir. Fakat annem bana hep “Hacı Efendi” derdi. Kardeşlerim de birbirlerine “Efendi” diye seslenir ve hep saygı ifade eden bir üslupla konuşurlardı.

Bizim dünyamızda, herkes muhatabını “zat-ı âliniz” sözüyle taltif ederdi, bir teklifte bulunacaksa “lütfedin” derdi. Bir büyük karşısında, tek kişi söz konusu ise “bendeniz” ve “halâyıkınız”; birkaç kişiden bahsedilecekse “bendegân” ve “köleleriniz” denmeden söze girilmezdi. O gün herkes dediği, ettiği ve ortaya koyduğu her şeyde gayet içten ve ince bir tavır sergiler, hep edeple oturur-kalkardı. Bu nezaket, o toplumda tabiat ve ahlak hâline gelmişti. Bu nazik ifade ve üslup, düşünülmeden ortaya konurdu ve milli terbiyemizin gereğiydi. Bu üslupta bir zorlanma, bir riya olmazdı.

Bugün insanlığın yeniden o terbiye sistemine, o edep ve o nezakete ihtiyacı var. Bugün “Bîedeb mahrum bâşed ez lûtf-i Rab” (Edepten mahrum olan, Allah’ın lütfundan da mahrum olur.) kaidesine mâsadak olmuş beşer öyle bir edebe muhtaç. Alabildiğine kabalaşmış, olabildiğine hoyratlaşmış ağızlara edep öğretme, onları güzel konuşma usulü ve uygun hitap üslubuyla tanıştırma çok önemlidir. Bazıları sayın, bey, efendi gibi ifadelerin samimiyeti bozduğunu düşünürler. Şahsen ben bu düşünceye katılmıyorum. Bu bir üslup meselesidir ve bizim güzel üslubumuz her zaman korunmalıdır.

Eskiden tekke ve medreselerin kapısında “Edeb ya hû!” yazılıydı. Bu söz, “Ey insan edebe dikkat et!” demekti. Daha kapıdan girerken karşılaşılan böyle bir ikaz, o dergahların töresiydi. Ona benzer şekilde hemen her yerde, her durumda ve her konumda insanlara edep telkin edilirdi. O edep, Kur’ân’ın insanda görmek istediği bir özellikti. Hazreti Mevlâna’nın, “Efendi, bil ki Allah kelamı olan Kur’ân âyet âyet edeptir. Akla sordum: ‘İman nedir?’ Akıl, kalb kulağına ‘İman edeptir.’ dedi.” sözleriyle nazara verdiği hâl, tavır ve söz güzelliğiydi.

Başkaları üzerinde müessir olan şey, altı boş süslü sözler değil, insanî tavırlardır. Kalbin sesi soluğu olmayan süslü–püslü sözlerin insanlara uzun süreli tesir ettiği görülmemiştir. Sadece söz tesirli olsaydı, dünya çapında en büyük edipler kitleler üzerinde müessir olur ve kalıcı tesirler icra ederlerdi. Her biri birer sistem kurar ve ekoller oluştururlardı ki insanlar onlardan hiç ayrılmazdı. Fakat bazı yanlarıyla onları takdir eden ve yazdıklarını beğenen bir kısım insanlar vardır ama genelde onları bir rehber, bir önder kabul edip arkalarından giden ve bu sayede kurtuluşa ereceğine inanan insan neredeyse hiç yoktur. Müessir olanlar, sözlerinden daha çok hâl, tavır, davranış ve edepleriyle tesirli olmuşlardır.

21. İnsaf

İnsaf; kim tarafından seslendirilirse seslendirilsin hak ve hakikati kabul ve itiraf etmek, herkese karşı merhamet ve adaletle muamelede bulunmak, kendi haklarının yanı sıra başkalarının hukukunu da gözetmek; nefis, heva ve hevese değil, vicdan, mantık ve evrensel insanî değerlere uygun davranışlar sergilemek ve hakkın en küçüğüne dahi riâyetkâr olmak demektir.

Bazen hak, bazen adalet ve bazen de doğruluktan hiç ayrılmama manalarını ifade etmek için kullanılan insaf tabiri, hak iddiasında bulunurken asla başkalarına karşı haksızlık yapmamanın, hatta kendi nefsi için elde etmeyi istediği bir şeyi diğer insanlar için de dilemenin ve gerekirse onlara öncelik tanımanın ve hakkı yerine getirme hususunda ifrat ve tefritten uzak kalarak her zaman dengeli davranmanın unvanıdır.

İnsan bir meseleyi kendi mantık ve muhakemesine göre değerlendirirken bazen ferdî mülahazalarını merkeze oturtup o mevzuya nefis ve cismâniyet açısından nazar edebilir. Bunu yaparken de çoğu zaman yanılabilir, yanlış hükümlere varabilir ve kendisini mutlak haklı sanabilir. Böyle bir durumda, şahsî duygu, düşünce, temayül ve istekleri farklı olduğu hâlde –işin aslına vâkıf olur olmaz– hakkın yanında yer alması ve nefsine rağmen bir tavır belirlemesi insafın ifadesidir. Her zaman dine saygılı davranma, ahlakı hakperestlik hasletiyle yoğurma, hep doğrunun peşinde bulunma ve nefsani meyillerin baskısına rağmen vicdanın sesine uyarak hakkı tutup kaldırma, insaflı olmanın gereğidir.

İnsafsız adam gaddardır, merhametsizdir. Suizan etmek için her fırsatı kullanır, bir kötülükten dolayı belki onlarca iyiliği görmezlikten gelir ve hüsnüzandan hep nasipsiz kalır. İslam ahlakı, insaf ve hüsnüzannı tavsiye ettiği hâlde insafsız kişi haksızlığı ve kötü düşünceyi esas alır. Dolayısıyla da bir bahçedeki tek çürük elmaya takılarak bütün bahçenin çorak ve bozuk olduğu hükmüne varır. Haddizatında, devlet hazinesindeki bir silik para o hazineyi kıymetten düşürmez fakat insafsızın nazarında o silik para hükmündeki bir kötü hasletten dolayı insan denen hazine değersiz bir metaa dönüşebilir.

Güzel Düşün, Güzellikleri Gör!

Hak katında yapılan güzel amelin on, günahın ise bir sayılması sırrıyla bir hata, onca hasenâta karşı kalbi bulandırmamalıdır. İnsaflı mümin, her zaman güzel düşünmeye ve iyilikleri görmeye çalışmalı. Bir insanı herhangi bir hatasından dolayı hemen ademe mahkûm etmemeli ve belki onun bir iyiliğini bütün kötülüklerine keffaret bilmelidir.

O sahabinin şahsî alâkasına bunca teveccüh gösterildiği nazar-ı itibara alınınca, i’lâ-i kelimetullahın insana neler kazandıracağı ve Allah’ın adının kalblere nakşedilmesi için gayret gösterenlerin hata ve kusurları karşısında nasıl bir tavır takınılması gerektiği hakkında isabetli bir değerlendirme yapılabilir.

Tenkit, İdeale Yürümek İçin Yapılır

Günümüzde insafsızlığın en fazla boy atıp geliştiği ve müthiş bir maraz hâlini aldığı saha; garaz, cerbeze ve gurura dayalı tenkit sahasıdır. Aslında bir kimsenin ya da bir şeyin iyi veya kötü taraflarını, menfi veya müspet yanlarını bulup meydana çıkarmak, ortada olanla olması gereken arasında mukayese yapmak demek olan tenkit, ideale yürümede önemli bir vesiledir. Bu manada yapılacak bir tenkit, pek çok maslahatlara gebedir. Ne var ki onun da bir üslubu ve uygun bir şekli vardır. Her şeyden önce, tenkit eden kimse insaflı olmalı, söyleyeceklerini nefsi hesabına değil hak adına söylemeli ve hayır mülahazasından başka bir niyeti bulunmamalıdır. Tenkidin sâiki, hak aşkı ve hakikati bulma arzusu olmalıdır; insaflı bir münekkit sadece hak ve hakikatin ortaya çıkmasını maksat yapmalıdır. Aksi hâlde gurur ve cerbezeye bağlı olarak yapılan insafsız tenkit muhatabı gücendirir, hakikatin tüm berraklığıyla ortaya çıkmasına ya da muhataplar tarafından kabullenilmesine engel teşkil eder ve dolayısıyla hak yaralanır.

Bilindiği üzere, herhangi bir hakikatin vuzuha kavuşması adına fikir teatisinde bulunma, belli kural ve kaideler çerçevesinde beyin fırtınası yapma, müşterek düşünme, karşılıklı konuşma ve insaflı ifade sayesinde ferdî mülahazaları ortak akla havale etme ameliyesine münazara denir. Günümüzde bunun adı tartışma olmuştur ve maalesef bunların pek çoğunun insafsızlık zemininde cereyan ettiğine şahit oluyoruz.

Bugün, fikir düellosu da diyebileceğimiz cidal, mugâlata ve demagoji platformlarındaki atışmalara iştirak eden hemen herkesin bir kısım ön kabulleri oluyor ve tartışmacılar genellikle hakikatin ortaya çıkmasından daha ziyade ne yapıp edip kendi mülahazalarını karşı tarafa kabul ettirmenin mücadelesini veriyorlar. Öyle ki bu hususta ölesiye gayret sarf ediyor, yer yer kelime ve mantık oyunlarına giriyor; hasımlarını kışkırtma, ilzam etme ve mahcup düşürme gibi yakışıksız şeylere başvuruyor ve hakikate karşı hep kapalı duruyorlar. Hakikatlerin ortaya çıkmasından daha çok, karşı tarafın düşünce, ifade ve felsefesine zıt argümanlar geliştirerek konuşmaları diyalektiğe çeviriyorlar ve birbirini mat etme, küçük düşürme ve devre dışı bırakma mülahazasıyla hareket ediyorlar. Bu türlü tartışmalara katiyen münazara denmez; dense dense zihnî ve fikrî özürlülerin atışması denir. Heyhat ki şimdilerde münazara meclisleri diyalektik meydanlarına dönüşmüş bir hâldedir.

Bu hastalığın yegâne çaresi; insafın elden bırakılmaması, hakkın hatırının her zaman âlî tutulması ve hiçbir hatıra feda edilmemesidir. Münazaraya katılan herkesin kendi kendini itham etmesi ve nefsine değil daima muhatabına taraftar olmasıdır.

Biz İnsaflı mıyız?

Bazen başka din ve felsefelerin müntesipleri hakkında “Keşke bu insanlar biraz insaflı olsalar da Kur’ân-ı Kerim’e ve Resûl-i Ekrem Efendimiz’in mesajına da bir baksalar! İnsaf onların da gözlerini açabilir ve farklı yorumlara ulaşmalarına vesile olabilir. Keşke ön yargılarından bir an kurtulsalar da İslam’ı insafla ele alsalar!” şeklinde bir kısım mülahazalara dalıyor ve muhataplarımızı insaflı, önyargısız değerlendirme yapmaya çağırıyoruz. Fakat onları insaflı olmaya davet ederken acaba işin bize düşen kısmını hesaba katıyor muyuz? Acaba biz hakkı ve hakikati onlara ne seviyede götürebildik? İnandırıcı ve emniyet telkin edici bir tavır sergileyebildik mi? Onlardaki insaf duygusunu harekete geçirecek keyfiyette bir temsil ortaya koyabildik mi?

Müslümanlar olarak belki dünyanın pek çok ülkesine gittik, bazı yerlerde hatırı sayılır bir nüfusa da ulaştık. Fakat o nüfusa denk bir nüfuza sahip olamadık. Çünkü ekseriyetle dünyevî maksatlara bağlı olarak, bazılarının kapılarında halayık gibi çalıştık. Efendiler kapıkullarını dinlemedikleri gibi ellerinin altında işçi olarak çalıştığımız insanlar da bizim sözlerimize kulak vermediler. Bizi genellikle birer köle gibi gördüler ve işleri bitince de halayıklarını kapı dışarı etmenin yollarını araştırdılar. Bu itibarla da Müslümanlar pek çok beldeye gitmiş olsa bile, İslam’ın mesajı o beldelerin insanlarına ulaşması gerektiği şekil ve seviyede ulaşmıştır diyemeyiz.

Öyleyse önce biz insaf etmeli değil miyiz? Dünyanın dört bir yanına doğru dürüst gidemediğimiz, inandırıcı bir hâl, tavır ve keyfiyet sergileyemediğimiz ve çok güzel olan Kur’ân hakikatlerini aynı güzellikte temsil edemediğimiz için evvela kendimizi sorgulamamız gerekmez mi? Şayet muhataplarımız “Anlatılanlar çok güzel, fakat o hakikatleri hayata hayat kılan bir topluluk göremedik. O ahlak-ı âliye ile ahlaklanmış insanlara şahit olamadık. Kılı kırk yararcasına yaşayan fazilet âbidelerine rastlayamadık. Nerede günaha sonuna kadar kapalı ve kapanmaya da hâhişkâr insanlar? Hani mümince yaşamanın canlı mümessilleri? Böylelerini görmeden bizden inanmamızı beklemeyin!” diyorlarsa ve ötede bu mazeretlerini dile getirirlerse, Allah huzurunda biz ne yaparız? Bu açıdan, insaf diyerek başkalarını hakperest olmaya çağırırken, karşı tarafta o insaf duygusunu tetikleyecek bir görüntü vermemiz gerektiğini de unutmamalıyız.

İnsanlığın İftihar Tablosu’nu (sallallâhu aleyhi ve sellem) görenler “Biz bugüne kadar Senin hiçbir yalanına şahit olmadık!” demediler mi? “Senin emin ve güvenilir bir insan olduğun hususunda asla şüphe duymadık!” ikrarında bulunmadılar mı? Resûl-i Ekrem Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) o muallâ ve mübeccel hâli bir yönüyle muhataplarının Kur’ân-ı Kerim’e eğilmelerine, İslam’ın mesajına kulak vermelerine ve Sâdık u Masdûk’u dinlemelerine referans oldu. Rehber-i Ekmel’in eşsiz temsili vicdanlarda insaf duygusunu harekete geçirdi.

Bugün de gönüllere tesir eden ve insanları insafa getiren, temsildir. “Şu sözleri duyarak hakkı buldum!” diyen pek azdır fakat “Falan samimi müminin hâlis şöyle bir hâlini görüp hidayete erdim!” diyen insanların sayısı çoktur. Haddizatında, hidayete vesile sözler de hep gönül dili ve hâl şivesinin semeresi olan ifadelerdir. Zira tebliğ, ancak hakiki temsil ile gerçek kıymetine ulaşır.