Güzel Ahlakı Kazanmanın Yolları

Birinci Bölüm

GÜZEL AHLAKI KAZANMANIN YOLLARI

İslam, ifrat ve tefritten uzak durarak sırat-ı müstakimi esas almayı yani her hususta itidalli, ölçülü olmayı emreder. Buna muvaffak olabilmek ve Cenab-ı Hakk’ın istediği ahlakî kıvama ulaşabilmek isteyen bir müminin evvela kendisinde mevcut bulunan fena huyları terk etmesi, daha sonra ise güzel sıfatlarla donanması gerekir. Buradaki öncelik sonralık, arka arkaya olmak zorunda değildir; aynı anda da olabilir. Zaten insanın fena huylarından kendini kurtarmaya çalışması, aynı anda güzel ahlak ile ahlaklanmasını da beraberinde getirir.

Evet, kişi şehevî hislerinden, hayvanî istek ve arzularından kurtulacak, cismâniyetinin peşinde koşmayı bırakacak, az yiyecek, az konuşacak, az uyuyacak ve böylece hayvaniyetten çıkıp kalb ve ruhun derece-i hayatına girmek suretiyle kalbine kelime-i tevhidi hakkını vererek söyletecek ve bu sayede zindandan kurtulmuş, Esmâ-i İlahiye’nin ferahfeza iklimine, Allah’ın izniyle, ermiş olacak. Cenab-ı Hakk’ın sonsuz akdes ve mukaddes feyizlerinin altında yağmura tutulmuş gibi yunup yıkanacak; öte yandan melekî yönlerini geliştirecek, güzel ahlakla bezenecek, doğru düşünecek, doğru konuşacak, sıdk, emanet, adalet gibi yüksek insanî sıfatlara sahip olacak. Rabbine iyi bir kul olma yolunda ceht ü gayret gösterecek, ibadet ü taati fıtratının ayrılmaz bir yanı hâline getirmeye çalışacak.. kendi eksik ve kusuru içinde evsaf-ı ilahiye ile muttasıf olma imkânını bulacaktır.

Ne var ki kendi eksiklerini ve kusurlarını görmediği sürece insanın bu seviyeye ulaşması mümkün değildir. Zira kişi, yanlışı yanlış olarak gördüğü nispette doğruyu bulma lüzumu duyacak ve bu uğurda gayret sarf edecek, buna mukabil Cenab-ı Hak da onu hidayete ulaştıracaktır.

Güzel ahlakı kazanmak, dolayısıyla kötü ahlaktan kurtulmak ve korunmak adına bazı hususları alt başlıklar hâlinde değerlendirmek yerinde olacaktır.

1. Kusurların Farkına Varma

Birer beşer olarak eksiklerimizi, ayıp ve kusurlarımızı bize hatırlatacak dinamiklere ihtiyaç duyarız. Zira kendi kusurlarımızı bilemediğimiz sürece o kusurlardan kurtulmamıza imkân yoktur.

Allah’ın marifetiyle dolu bir kalbe sahip olma yolunda ilerlemeye çalışırken, eksiklerimizin farkında değilsek, bu durum mârifetullahtan ilelebet mahrum kalacağımız anlamına gelir. Örneğin, geceleri kalkıp seccadelerimizi gözyaşlarımızla yıkıyor muyuz, her günahın ardından elli defa ellerimizi dizimize vurup ah ediyor muyuz, namazını kılmayan çoluk çocuğumuzdan dolayı iştahımız kesiliyor mu? Bütün bunlar Allah’a gerçekten inanmış olmanın muktezasıdır. Böyle davranmamak ise bir kusur, bir eksikliktir. İnsanın bu ve benzeri kusurlarını ve eksikliklerini hissetmesi gerekir. Hissetmek, eksikleri gidermenin ilk basamağıdır. İşte bu açıdan insanın, eksiklerini kendisine gösterecek birtakım hatırlatıcılara ihtiyacı vardır.

Bunları söylerken içimizdeki binbir türlü eğriliğin de farkına varabiliyorsak bu duayı şuurluca yaptığımızı söyleyebiliriz. Zira Rabbimizden ne istediğimizin farkındayız demektir. Kusurunun farkında olmayan kimseler ise günde kırk defa bu ahd ü peymanı yenilerler, fakat onların ne dediklerinden haberleri yoktur.

Mümin, inhiraflarını müşahede ettiği, kendini âdeta bir bataklığın içinde gördüğü zaman, اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَـق۪يمَdediği esnada, bataklıkta boğulmak üzere ya da kuyuya düşüp kurtulmaya çabalayan bir insanın hâlet-i ruhiyesiyle Hakk’a yönelir. Arkasına bakıp da eğrilerini gören, sabahlara kadar bir an olsun gözünü açıp da Rabbinin huzuruna gelmeden geçen gaflet dolu saatlerini düşünen ve böyle sürüp giden bir hayatın serencamesini gözünün önünden geçiren kişi Rabbine yönelir.

Bu durum biraz da tefekkür etmeye bağlıdır. Tefekkür istidadını kaybetmemiş, taşıdığı kalbin şuurunda olan bir insanda günahlar bir utanma hissi meydana getirir. Aksine, kalbi katılaşmış birinin bundan anlayabileceği bir şey yoktur. Bu sebeple bütün latifelerimizle hakaik-i uzmâya (yüce hakikatlere) âşina olmayı ve o hakikatlerle gönüllerimizi mamur kılmasını Cenab-ı Hak’tan niyaz etmeliyiz.

Asırlar boyunca pek çok ilim adamı, insanın kendi kusurlarını bilmesi istikametinde alternatif yollar ve yöntemler aramış ve geliştirmiştir. Günümüzde gerek sosyal bilimlerde gerekse fen bilimlerinde yaşanan muazzam inkişaflara imza atan insanoğlunun bugün manevî buhran ve tedenni (düşüş) açısından kendi kusur ve hatalarını görüp tedavi etmesi istikametinde de bir kısım yeni yöntemler geliştirmesi gerekmektedir. Bunun için ne kadar gayret edilse ve ne kadar bilim adamı seferber olsa yine de azdır; zira kusurlarını göremeyen insan, insanlığı ile beraber her şeyini kaybetmekle karşı karşıyadır. Maalesef insanın bozulması hiçbir bozulmaya benzemez.

a. Muhasebe Duygusu

İnsanın düşmesi muhtemel hata, kusur ve günahlar türlü türlüdür. Bunlardan bir kısmı, Kur’ân-ı Kerim ve Sünnet-i Sahiha’nın vaz’ettiği temel disiplinlerle açık ve net bir şekilde beyan edilmiş, çerçeveleri ortaya konmuş ve belirlenmiştir. Dolayısıyla insan, vahy-i ilahî tarafından günah olduğu bildirilip yasaklanan bu fiil, tavır ve davranışları temel kaynaklara müracaat etmek suretiyle öğrenebilir. İnanan bir insan, gücü yettiği ölçüde, bu yolda olmalı ve dinin temel meselelerini öğrenme azim ve gayreti içinde bulunmalıdır.

Hayatı dinin ana kaynaklarına bağlı şekilde götürebilmek için gereken hususları tafsilatıyla öğrenmenin herkes için kolaylıkla mümkün olmayacağını düşünenler olabilir. Ancak bu gaye istikametinde telif edilen ilmihaller ve ahlak kitapları, bir Müslümanın hayatını şer’-i şerife uygun yaşaması adına bilmesi gereken hemen her hususu ana hatlarıyla da olsa ihtiva etmektedir. Dolayısıyla bu eserleri okuyan bir insan için haram ve helaller, iyi ve kötü fiiller açık ve nettir. Bu sebeple, bu kategorideki hata ve günahlardan ilk fırsatta sıyrılıp kurtulma, arınıp temizlenme bir müminin öncelikli hedefi olmalıdır.

Evet, bir insan kirli bir akıntıya kendini kaptırmış, bu günah çukurlarından birine düşmüşse hiç vakit kaybetmeden tevbe ve istiğfarla Rabbine yönelerek O’nunla olan ahdini yenilemeli ve işlediği günahın mahcubiyetini bir ömür boyu vicdanında duyup hissederek iki büklüm olmalıdır. Kişi, işlediği günah için tevbe etmiş ve Allah da (celle celâluhu) onun tevbesini kabul buyurup onu affetmiş olabilir. –Tabii bunu biz bilemeyiz.– Hatta öyle bir tevbe ve istiğfarda bulunmuştur ki o tevbe ve istiğfar, işlenen günahın belki elli katını bile silip götürecek keyfiyettedir. Fakat kâmil bir mümin, üzerinden elli-altmış sene geçmiş olsa bile, bir günahını her hatırladığında, sanki dün işlemiş gibi ızdırap duymalı ve “Ya Rabbi! Sen varken, Sana inanıyorken, Senin dinin, dininin ortaya koyduğu prensipler güneşten daha parlak iken nasıl oldu da ben bu hataları irtikâp ettim?” mülahazasıyla sürekli nefsini sorgulamalıdır.

Böyle bir yaklaşım, o hatayı Allah’ın izni ve inayetiyle silip süpüreceği gibi insana sevap da kazandırır. İsterseniz siz bunu, ızdırap sevabı, yeni bir teveccüh sevabı, eski bir günaha yeni bir tevbe sevabı veya kadim bir isyana farklı bir inabe veya evbe sevabı şeklinde ifade edebilirsiniz. Bu sebeple denilebilir ki bir müminin geçmişte işlediği bir günah için pişmanlık ve ızdırapla kıvranışı, amel defterindeki kirli sayfaların sevap deterjanıyla temizlenip apak hâle gelmesi anlamına gelir.

İşlenen günahın unutulmaması, hep hüzün ve ızdırapla hatırlanması yeni hatalara düşülmesine de engel olur. Mesela kişi, “Rabbimle aramdaki münasebet açısından benim bu yaptığım pek çirkin oldu. Böyle bir tavır Allah’a karşı düpedüz bir saygısızlıktı. Ben bu saygısızlığı asla unutamam. Ömrüm olduğu sürece hep bu meselenin üzerinde duracağım.” anlayış ve mülahazasına sahipse, bu anlayıştaki biri, benzer bir günah çukuruna düşme durumuyla yüz yüze gelmemek için elinden gelen her şeyi yapar ve hep temkinli hareket eder. Öyle bir durumla karşılaştığında “Daha dün böyle bir küstahlıktan nefret ediyordun, şimdi günaha karşı gösterdiğin bu küçük temayül hangi akılla izah edilebilir?” diye düşünür ve nefsinin onu yoldan çıkarmasına izin vermez. Evet, irtikâp ettiği günahın ızdırabını bu şekilde gönlünde sürekli ve derinlemesine duyan bir kimsenin, yeniden aynı günaha girmesi oldukça zor bir ihtimaldir.

b. Hayırhah Edinme

İnsanın, hata ve kusurlarının farkına varıp onlardan kurtulabilmesi için vefalı bir arkadaş edinmesi çok önemlidir. Öyle bir arkadaş ki bizde bir gevşeklik, ülfet, günaha biraz meyil gördüğü, az bir kayma müşahede ettiği zaman hemen ikazda bulunsun, kulağımızı çeksin ve günahlara açıldığımız zaman da elimizden tutup bizi sahil-i selamete çıkarsın. Biz de kendimizde bir sönme müşahede ettiğimiz ve ayağımızın kaydığını hissettiğimiz zaman hemen kalkıp Hızır çeşmesine koşar gibi bu vefalı ve emin dostun, bu güzel arkadaşın iklimine koşalım ve “Sen bir bahçıvansın, hele beni bir gül bahçelerinde dolaştır, bir şeyler anlat bana! Beni şu hayatın girdaplarından, şu günah labirentlerinden çek al, al da aydınlık iklimlere ulaştır.” diyelim.

Ailevi bir sorun yaşadığımızda ya da ticari hayatımızda bir sarsıntı olduğunda nasıl hemen heyecanla işin erbabına başvuruyorsak, midemiz veya böbreğimiz sancılandığında nasıl soluğu doktorda alıyorsak, aynen öyle de ebedî hayatımızı tehdit eden günah mikropları ve şeytanın vesvese ve aldatmalarına karşı, manevî kuvvetimizi takviye edici ilaç ve şifaları bize sunacak insanlara yönelmeliyiz.

Efendimiz’i (sallallâhu aleyhi ve sellem), kalbine gelebilecek şeylere karşı ikaz eden Cebrail Aleyhisselam gibi, O’nun güzide sahabilerinden her birinin de ashâbdan birer kardeşi, arkadaşı vardı. Zira Resûl-i Ekrem (aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm), ashâbı birbiriyle kardeş yapmıştı. Kardeş kardeşe muavindir, muzahirdir (destekçidir), arka çıkar. Hem dünya hem âhiret için iyiliklere giden yolları gösterir, ayıp ve kusurlarını hatırlatır.

Ömer (radıyallâhu anh) bir başka seferinde Hazreti Huzeyfe’yi yakalıyor ve şöyle diyordu: “Resûl-i Ekrem, sana münafıkları isim isim bildirdi. Allah aşkına söyle, ben de onların içinde var mıyım?” Seyyidina Hazreti Ömer her ne kadar pek çok mevzuda geniş malumat sahibi bir insan olsa da Hazreti Huzeyfe’nin muttali olduğu bir kısım meseleler vardı ki Ömer (radıyallâhu anh) onları bilmiyordu. Hazreti Huzeyfe’nin herkesten farklı bir mazhariyeti vardı. Resûl-i Ekrem Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu sırdaş edinmiş ve münafıkları isim isim ona söylemişti. Dış görünüşleri itibarıyla Müslümanlardan farkı olmayan, belki hayatları boyunca camiye cemaate devam eden bu insanlar, içleri itibarıyla küfrün borazanlığını yapıyorlardı. Müminlerden çekindikleri için camiye geliyor, bazen cihada bile iştirak ediyorlardı. Zekât veriyor, ancak zekâtlarını ayırırken canlarından bir parça kopuyor gibi ızdırap çekiyorlardı. Bir münafığın cenazesi getirildiği zaman Hazreti Huzeyfe ortalardan kayboluyor, cenaze namazına iştirak etmiyordu. Bunu bilen Hazreti Ömer de Hazreti Huzeyfe’yi takip ediyor, Hz. Huzeyfe kılmıyorsa o da kılmıyordu.

Evet, koca Ömer (radıyallâhu anh), kusurlarını kendisine bildirecek insanları bulup durumunu sormak konusunda öylesine hassas yaşamıştı ki on senelik idarecilik hayatının nihayetinde sadece Müslümanlar değil zimmî, Yahudi ve Hıristiyanlar da olmak üzere herkes ondan razı olarak Rabbine kavuşma imkânını elde ediyordu. Evet, usulünce kusurlar söyleniyor, bu sayede ahlak-ı âliye elde ediliyor ve fena huylardan fersah fersah uzaklaşılıyordu. Asr-ı Saadet’ten günümüze kadar da selef-i sâlihîn hep böyle davrandı.

Harun Reşit’in hâcibi (sarayda padişahın huzuruna girecek kişilerin denetiminden sorumlu kişi) Fazl İbn Rebî anlatıyor: “Harun Reşit ile hac yapmak üzere Mekke-i Mükerreme’ye gittik. Harun, bir gece vakti yanıma geldi ve kendisini, ona nasihatte bulunacak birilerinin yanına götürmemi istedi. Biraz ders almak, biçare yıkık gönlünü tamir etmek istiyordu. Kendisini yakıp tutuşturacak bir ateş istiyordu. Aklıma ilk gelen kişi Süfyan İbn Uyeyne oldu. Süfyan İbn Uyeyne ki çok genç yaşta içtihat edebilecek seviyeye yükselmiş, her beş altı günde bir Kur’ân’ı hatmeden, gündüzlerini oruçla, gecelerini namazla geçiren büyük bir zat idi. Beraberce evine gittik. Fakr u zaruret içinde yaşıyordu. Evine varıp kapıyı çaldık. Kapıda halifenin durduğunu görünce nezaketle, “Zahmet verip gelmişsiniz. Çağırsaydınız ben gelirdim.” dedi. Bir müddet oturdular, İbn Uyeyne, Harun’a nasihat etti. Nasihatlerini bitirdikten sonra çıktık. Harun bana döndü ve “Tatmin olmadım. Başka birine daha gidelim.” dedi. Ben, “O zaman Abdurrezzak İbn Hemmam’a gidelim.” dedim. Abdurrezzak’ın evinden çıktıktan sonra da Harun Reşit yine aynı şeyi söyledi.

Bu defa aklıma Fudayl İbn İyaz geldi. Beraber evine gittik, kapısını çaldık, ancak cevap veren olmadı. Ben, “Emirü’l-müminin buradadır.” dedim. İçerden ses geldi, “Benim emirü’l-müminin ile ne işim olur?” Fakat ısrarlar neticesinde kapıyı açmak zorunda kaldı. Sonra odanın bir köşesine çekildi. Evin içi karanlıktı. El yordamıyla yolumuzu bulmaya çalışırken bir aralık Harun’un yumuşak eli, Fudayl’ın nasırlı ellerine dokundu. Fudayl, “Eğer cehennemde yanmazsa ne güzel eller!” dedi. Fudayl, ilk nasihatini vermeye başlamıştı. Harun, Allah’ın adını vererek kendisine nasihat etmesini istedi.

Fudayl dedi ki: “Harun! Sen bir şey anlatılacak durumda değilsin. Sen halife olduğun zaman kimin fikrini aldın. “Ben nasıl yapayım?” diye kime gittin, kime müracaat ettin, kiminle istişare ettin. Selefin Ömer İbn Abdulaziz, halife olduğu zaman sözüne itimat ettiği insanlara danıştı. Hazreti Ömer’in torunu Salim İbn Abdullah’ı, tabiînin büyük imamı Muhammed İbn Ka’b el-Kurazî’yi, yine tabiînin büyük imamı Recâ İbn Hayve’yi çağırdı. Onlara: “Ben bir belaya duçar oldum, hilafet gibi ciddi bir yükün altına girdim. Allah beni böyle bir imtihana tâbi tuttu. Bu yükün altından nasıl kalkarım, hakkını nasıl veririm? Bir şeyler söyleyin, Allah aşkına beni yalnız bırakmayın!” dedi. Gördüğün gibi o, hilafeti bir bela, bir iptilâ saymıştı. Sen ve senin gibiler ise onu nimet bildiniz.

Salim, Ömer’e şu nasihatte bulundu: “Ey Ömer! Yarın Hakk’ın huzurunda yakanı kurtarmak istiyorsan, dünyaya karşı oruçlu gibi davran. Öyle bir oruca niyet et ki vefatın iftarın olsun.”

Muhammed İbn Ka’b’ın nasihati şöyle oldu: “Ömer! Ötede azaba duçar olmak istemiyorsan, müminlerin yaşlılarını baban, kendi akranlarını kardeşlerin, küçüklerini de evladın bil. Babana hürmet et, kardeşlerini aziz tut, evladına karşı da şefkatli ve merhametli ol.”

Recâ ise şöyle nasihat etti: “Ömer! Artık halifesin. Kendin için isteyip arzu ettiklerini tebaan için de isteyip olmasına çalışman, kendin için olmasını dilemediğin hiçbir şeyin tebaanın da başına gelmemesi için uğraşman gerektir. Bunları yaparsan Hakk’ın huzuruna gönül rahatlığı içinde gidebilirsin.”

“Ey Harun! Benim sana söyleyeceklerim de bunlardan başka değildir. Ayağının kayacağı gün hakkında senin adına endişe ederim. Yanında sana nasihat edecek kimse var mı?”

Harun ağladı, ağladı… Öyle ki baygınlık geçirdi. Ben, “Yeter artık! Emirü’l-müminini öldüreceksin. Biraz insaf et!” dedim. O, “Onu asıl siz öldüreceksiniz. Ona nasihat etmiyor, onu hep dünyaya çağırıyorsunuz. Asıl ben ona insaf ediyor, onun iyiliğine çalışıyorum.” diye cevap verdi.

Harun kendine geldiğinde yine Fudayl’a döndü ve: “Söyle, devam et!” dedi.

Fudayl: “Harun! Hilafet yüktür. Senin deden Hazreti Abbas, Resûl-i Ekrem’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip idarecilik istediğinde Efendimiz ona şöyle cevap verdi: “Amcacığım! Bu, ağır bir yüktür. Kıyamet günü de hasret ve nedamet sebebidir. Ondan uzak durmaya bak!”

Fudayl konuştukça Harun karşısında eriyordu. Bir taraftan hıçkıra hıçkıra ağlıyor, bir taraftan da, “Devam et, biraz daha anlat.” diyordu. O da anlattı, anlattı…

Harun, Fudayl’ın yanından ayrılırken ona, “Bir şeye ihtiyacın var mı, birine borcun filan var mı?” diye sordu. Fudayl, “Evet, çok ihtiyacım, çok borcum var; ancak ihtiyacım da borcum da Allah’adır. O’na olan borçlarım diğer borçlarımı unutturdu. Borçlarımın hesabını sorarsa vay halime!” diye cevap verdi. Harun ona bin dinar uzattı, “Ailene, çoluk çocuğuna harcarsın, ele güne muhtaç olmaz, Rabbine ibadet etmeye devam edersin.” dedi. Fudayl, “Fesübhânallah. Ben sana kurtuluş yolundan bahsediyor, seni âhirete çağırıyorum. Sen ise beni dünyaya çağırıyorsun.” dedi ve kelamı kesti, ardından tek kelime etmedi.

Evet, koca halife, koskocaman bir devletin başkanı kendine nasihat edecek, doğruyu gösterecek, onun elinden tutup kalb ve ruhun derece-i hayatına çıkaracak birilerini arıyordu.

İnsan devamlı hayırhah, nasihatçi arayışında olmalıdır. Hak dostu ne güzel söylemiştir: “Ne kazandın bu mülk-i fani-i fenaya geleli.” Yani bu dünyada insanın kazandığı/kazanacağı en mühim şey, bir hak dostu bulup onu yâr-ı vefadar olarak kabul etmek olacaktır. Dostu ona kusurlarını söyleyecek, o da dostunu dinleyip istikamet bulacaktır.

c. Eleştirilere Kulak Verme

İnsanın hata ve kusurlarını fark etmesinin bir diğer yolu, kendisini sevmeyen kimselerin kendisi hakkındaki sözlerine kulak vermektir. Zira düşmanlar, kişinin eksik ve kusurlarını bulup ortaya çıkarmak için çaba sarf ederler. Peki düşmanlarınız sizin için neler söylüyor, hangi eleştirilerde bulunuyor, hangi konularda hatalı olduğunuzu dile getiriyorlar? Aslında, eleştirileri haksız dahi olsa bu durum, en azından sizin iç kontrol mekânizmanızı harekete geçirebilir.

Hasımlarınızın sizin hakkınızda yaptığı tenkitler bazen haksız bazen de oldukça yerinde ve isabetli olabilir. O tenkitlere değer vermek, o noktalarda hassasiyeti artırmak size hiçbir zaman zarar vermez; bilakis sırat-ı müstakim üzere bulunulan konum daha da pekişmiş olur. Bu, kişi için bir bakıma teminat olur ve inşallah, kıldan ince kılıçtan keskin sıratı, çakıp kaybolan bir şimşek hızıyla geçme imkânı sağlar.

d. Toplum İçinde Yaşama

Kusurların fark edilmesine yardımcı olacak bir diğer önemli husus, toplumun arasına karışmak ve insanlarla bir arada olmaktır. Fertlerin işlediği yanlışlar olsa da, genel olarak maşerî vicdan (toplumun ortak vicdanı) doğruya yönelmiştir ve bu yönüyle, onun fertlerin hatalarını düzeltici bir etkisi vardır. Bu nedenle, halvetten ziyade halk içinde bulunmak, uzlet ve inzivadan ziyade halkla beraber yaşamak, halkın içinde olup onları irşat ederken bir yandan da dersler alıp kendine çekidüzen vermek ahlak-ı âliye-yi İslamiyeyi (yüksek İslam ahlakını) kazandıran önemli faktörlerden biridir.

e. Kur’ân ve Sünnet Penceresinden Bakma

Ahlak-ı âliyeyi, Kur’ân ve Sünnet ışığında arayıp görmek, eksikliklerimizi fark etmek açısından önemli bir husustur. Tavır ve davranışlarımıza Kur’ân ve Sünnet’in rasat noktalarından baktığımız zaman belki pek çok eksiklikler görecek ve onları düzeltmeye koyulacağız.

Kur’ân-ı Kerim’in birçok yerinde müminlerin hususiyetleri zikredilir ve bazen doğrudan bazen de dolaylı olarak inanmış insanların bu özelliklere sahip olmaları istenir. Zira güzel ahlak, imanın gereğidir. İman eden bir insan, Kur’ân’da zikredilenler başta olmak üzere, güzel ahlaka dair hasletleri elde etme gayreti içinde olmalıdır. Kötü ahlak ve fenalıklar ise küfür ve nifak topraklarında yeşerir. Bir insan münafıkâne bir hayat yaşıyor, iki yüzlü ve riyakâr ise onda mutlaka şekavet, kötü alışkanlıklar olacaktır; vaktini ve imkânlarını boşa harcama, kalbi öldürürcesine kahkaha atma, gafilâne bir hayat yaşama gibi durumlar ortaya çıkacaktır. Buna mukabil, hayatın muhasebesi yapılmayacak, tefekkür edilmeyecek, dünya âhiret hesabına göre değerlendirilmeyecektir.

Evet, Kur’ân ve Sünnet, bizim için, her şeyi ölçüp tartacağımız bir mihenk taşıdır. Tavır ve davranışlarımızı onlara göre değerlendirir, neyin doğru neyin yanlış olduğunu onların penceresinden baktığımızda daha net görürüz. Bu açıdan insan, Kur’ân okudukça, Sünnet ile meşgul oldukça davranışlarındaki eğriliklerin farkına varacak ve onları düzeltme yolunda adımlar atacaktır.

2. Güzel Ahlak Yolunda Atılacak Adımlar

a. İradenin Hakkını Verme

Ahlak-ı âliye ve ibadet hayatımıza ait hususlarda ciddiyet ve vakar, temkin ve itminan insanı olmamız ve bu vasıfları fıtratımızın bir buudu hâline getirerek benliğimizle bütünleştirmemiz şarttır. Ne var ki bunu elde edebilmek ve bu seviyeye çıkabilmek, çıktıktan sonra da onu koruyabilmek oldukça zordur.

Bir insan, kalbî, ruhî ve fikrî hayat adına bir şeyler anlatıyor ve anlattıklarıyla muhataplarının ufkunu açıyorsa, konuşmaları faydalı kabul edilir. Aksi hâlde, konuşmaları israf-ı kelam cümlesi içinde mütalaa edilir. Akan bir derenin kenarında abdest alırken bile suyun israfını yasaklayan bir dinde, insanın sudan çok daha kıymetli olan, birer cevher değerindeki kelimelerini israf etmesi nasıl caiz olabilir? O hâlde yeme, içme ve giyim-kuşamda olduğu gibi konuşmada da ölçülü olunmalı, bir tema veya ana fikrin kaç kelimeyle ifade edilebileceği hesaplanmalı ve buna göre konuşma gerçekleşmelidir. Sözler öyle seçilmeli ki ne kelimeler ne de zaman israf edilsin.

Bilindiği üzere ehlullah, “kıllet-i kelam, kıllet-i taam, kıllet-i menâm” (az konuşma, az yeme, az uyuma) prensibini benimseyerek insanın dünya ve ukbâ hayatı adına çok önemli üç meseleyi kendilerine hayat düsturu edinmişlerdir. İşte böyle, sözü tartarak, süzerek, ağızdan çıkacak her kelimeyi düşünceye vize ettirerek konuşma bir ahlak işidir. İnsanın bu ahlakı kazanabilmesi ve fıtratının bir parçası hâline getirebilmesi de elbette zaman ve çaba ister.

Misal olarak namazı ele alalım: Öncelikle vaktinde eda etmekten başlayarak, duya duya ve âdeta yudumlaya yudumlaya kılmak, sürekli bir pratik yapmayı, alışkanlık kazanmayı gerektirir. Yani, insanın –hâşâ– namazını sırtından bir yük atıyorcasına, kerhen kılmayı bırakıp, Allah’ın icabet kapılarını kendisine açacağı bir seviyede aşk ve şevkle, duya duya kılması elbette birden ulaşılabilecek bir zirve değildir. Fakat insan onu da işlete işlete fıtratına mâl edebilir, daha doğrusu etmek zorundadır.

Netice itibarıyla insan, nefsinin bütün arzu ve isteklerine rağmen, iradesinin hakkını vererek yaşamalıdır. Bunun için de Kur’ân ve Sünnet’in rehberliğinde, insanı insan yapan vasıfları fıtratının bir parçası hâline getirme ve onları hayatına hayat kılma istikametinde adım adım ilerlemeli, her aşamanın hakkını vermeli ve böyle bir zirveye ulaşmanın gayret ve vakte vâbeste olduğunu hep hatırda tutarak, gözünü hedefinden bir an olsun ayırmadan yürümeli, yürümelidir.

b. Ceht ve Gayret

Daha önce de ifade ettiğimiz üzere, Cenab-ı Hakk’ın, kâinatta tecelli eden isimlerinin temsiline “güzel ahlak” diyoruz. Peki bu temsili gerçekleştirip ahlaklı insanlar sınıfına nasıl dahil olacağız?

Bu mevzuda Cenab-ı Hakk’ın hususi lütuflarına mazhar olan ve bizzat Allah tarafından korunan bazı kimseler vardır. Başta peygamberler, Cenab-ı Allah’ın hususi korumasına mazhar olmuşlardır. Onların dışında da aslında her insan, sergüzeşt-i hayatını dikkatle süzse, hayatının belli dönemeçlerinde hep korunmuş olduğunu hisseder. Geriye baktığında, içine düşmesi kuvvetle muhtemel olduğu hâlde Allah’ın koruması sayesinde kurtulduğu gayyaları görebilir. Birçok girizgâhta, bir “şaki” (bedbaht) olabilecekken, kendisi farkına varmadan, şuuru taalluk etmeden “said” (bahtiyar) olacağı bir yola Allah’ın lütfuyla sevk edilmiştir. Herkesin bu dönüm noktalarını hatırlaması, belki her gün bunları vicdanında duyması ve Rabbine sonsuz minnet ve şükranlarını arz etmesi gerekir. Pek çok insan, Allah’ın bu tür lütuflarına mazhar olmuş, sonrasında da aklının ve iradesinin hakkını vererek o lütuflara liyakatini ispat etmiştir. Bu, Allah’ın fazlı ve lütfu neticesinde gerçekleşen, işin vehbî yönüdür. Meselenin sebeplere bakan tarafına gelince ahlak, gayret ve çaba ile elde edilir. Bu açıdan, mahiyetinde bulunan potansiyel ile esma-i ilahîyeyi temsil eden insan, fıtratındaki bu potansiyeli inkişaf ettirmek için gayret sarf etmeli, ahlak-ı âliyeyi benliğinin bir parçası hâline getirebilmek ve başına gelen her durumda bu ahlaktan taviz vermemek için sürekli egzersiz yapmalıdır.

Ahlak, sürekli uygulandıkça insanın içine yerleşir ve köklü bir huy, bir fıtrat hâline gelir. Bir hasta, acı da tatlı da olsa hekimin kendisi için yazdığı reçetede yer alan ilaçlarını alır. Benzer şekilde, güzel ahlakın gerektirdiği hususlar da hiçbir yanı eksik bırakılmadan dikkate alınmalı ve nefisler bu konuda eğitilmelidir. Pek çok insanda küfür, bir alışkanlık hâline gelerek varlığını sürdürdüğü gibi iman ve imana ait yüce ahlak da bir alışkanlık olarak mevcudiyetini devam ettirir.

İnsan, insan olmanın gereği olarak mahiyetinde bulunan ve zararlı gibi görünen bazı istidatları ya da mahiyetindeki kuvvelerin olumsuz yönlerini iyi kullanmaya çalışmalı ve onlardan dahi istifade yollarını aramalıdır. Mesela, insanın mahiyetindeki temel hislerden, kuvvelerden biri kuvve-i şeheviyedir. Bu his insana, insanlığın yeryüzünde devam etmesi, yeryüzünün imar edilmesi, medeniyetler kurulması, farklı kavimlerin dünyaya yayılması ve oralarda Allah’ın adının anılması için verilmiştir. Böylece Hazreti Allah, esmasıyla insanda tecelli eder ve kâinattaki seyircilere insan meşherini (sergisini) arz eder. Şehvet hissinin insanın mahiyetine yerleştirilmesindeki maksad-ı ilahî işte budur. Bu hissi suistimal eden bir insan, helal haram demeden her yola tevessül eder ve her yolla bu hissini tatmin etmeye bakar. Bu uğurda her şeyi meşru ve mübah kabul eder. Herkesin ırzına, namusuna göz diker. Gaye-i hayalini yalnız bu hissini tatmine bağlamış, bundan başka düşüncesi olmayan nice sefih ve sefil ruhlar görürsünüz. Bunlar gırtlaklarına kadar günaha, gayrimeşru yollara sapmışlar, dolayısıyla Cenab-ı Hak tarafından meshe (suretini veya siretini değiştirerek cezalandırma) maruz kalmışlar, insan olarak yaratılmalarına rağmen hayvanlardan daha aşağı bir seviyeye düşmüşlerdir. Aslında bu, onların kendilerini içine sürükledikleri bir iç ve dış deformasyondan başka bir şey değildir.

Kuvve-i şeheviye hissini görmezlikten gelmek insan fıtratını inkâr etmek, yani tefrittir. Fıtrat ve tabiat inkâr edildiğinde bunun çok farklı komplikasyonları olacak, insan ifrat hâlinde olduğu gibi bu tefrit durumunda da sırat-ı müstakimden uzaklaşmış olacaktır. Bu konudaki itidal çizgisi, Kur’ân ve Sünnet’in belirlediği sınırlar içinde helale razı olmak ve haramdan kaçınmaktır. Gayrimeşru daire içindeki her bir lezzette binlerce elemin bulunduğuna inanmak ve o dikenli tarlaların içine hiç girmemektir.

Kur’ân’ın ve Resûl-i Ekrem’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) rehberliğinde bir hayat süren insan, yukarıda zikrettiğimiz şekilde, fıtratına derç edilen her bir kuvveyi, istidadı yerinde kullanarak ahlakının bir derinliği hâline getirecektir. Binaenaleyh Allah’ın isimlerini temsil eden insan, bir yönüyle ahlak-ı âliye-i ilâhiye ile ahlaklanmış olacak, bir yönüyle de beşer olmanın gereği olarak mahiyetine konulan his ve istidatları suistimal etmeyip her konuda sırat-ı müstakimi bulacaktır. Buna ulaşmanın yolu, iradenin hakkını vermekten geçer. Unutulmamalıdır ki insan, Allah’a (celle celâluhu) kulluk konusunda ciddi ceht ü gayret sarf ettiği takdirde Rabbi ona yardımcı olacaktır.

“Sen Mevlâ’yı sevende Mevlâ seni sevmez mi?
Rızasına ivende Hak rızasın vermez mi?
Sen Hakk’ın kapısında canlar feda eylesen,
Emrince hizmet etsen, Allah ecrin vermez mi?”

Siz Allah’a (celle celâluhu) teveccüh ederseniz O da size teveccüh muamelesinde bulunur, siz nazarlarınızı O’na yöneltirseniz O da size bakar, siz kalbinizi O’na açarsanız O da kalbinizi boş bırakmaz.

c. Vaaz u Nasihat Dinlemek

Nasihat edenleri dinlemek, kalbimizin yumuşayıp güzel ahlaka dair hususları kabul etmesine vesile olur. İnsan; aklı, mantığı ve muhakemesiyle hususiyet arz eden bir varlık olduğu gibi; coşan gönlü, ürperen vicdanı, yaşaran gözleriyle de bir kalb, bir ruh ve bir duygular yumağıdır. Bu itibarla da o, iç âleminde derinleşmeye, ruh dünyasında zenginleşmeye, tefekkür hayatında genişlemeye muhtaçtır.

O hâlde insanın, yüreğini coşturup yumuşatacak, içindeki kararmış his ve duyguların kirini, pasını izale ederek ebedî âlemlere şevkini kamçılayacak, bu arada dinî ve ilmî meselelerle fikir dünyasını aydınlatacak vaiz ve nasihatçileri dinlemesi ekmek, hava kadar mühim bir ihtiyaçtır. Bu sebeple insan, “Bunu biliyorum, bir daha neden aynı şeyi dinleyeyim ki!” dememelidir. İnsan, sürekli yer, içer ama yeme içme ihtiyacı hiç azalmaz. Kalb ve ruhun gıdası sayılan, aynı zamanda şeytan ve günahların şerrinden koruyan nasihatleri dinlemek de böyledir; yani insan için bitmeyen bir ihtiyaçtır.

Halk arasında, vaaz ve sohbetlere devam eden birçok kişinin içki ve kumar gibi zararlı alışkanlıkları bıraktığını, pek çok fenalık ve kötülüğü terk ettiğini, hayır ve hasenata yöneldiğini duyar ve dinlersiniz. Hatta vaaz u nasihat eden kişi bir aşk ve heyecan insanı olmasa, gözü yaşlı ve ihlaslı anlatmasa bile yine tesir edebilir; çünkü tesir ettiren Allah’tır.

d. Dua

İhlas, sadakat, vefa, gıybet etmeme ve suizanda bulunmama gibi yüksek hasletler, inanan her insanın, hayatına hâkim kılmak zorunda olduğu, güzel ahlaka ait esaslardandır. Herkesin bu düşünce ve kanaatte olması, bu anlayışı benimsemesi ve onu topluma kazandırmak için mücadele vermesi gerekir. Tabiî bu, hemen olacak bir şey değildir. İyi ve kötü ahlaka ait bu esasların hayata intikali, şahsın fıtratıyla bütünleşmesi bir süreç ister.

Bu süreçte dikkat edilmesi gerekli olan en önemli şey, şahsın bu konudaki azmi ve kararlılığıdır. Mesela ihlası ele alalım: İhlas, namaz kılan hemen herkesin sabah akşam dualarında istediği bir husustur. “Allah’ım, beni ihlaslı kullarından eyle!” hemen her gün çoklarımızın tekrar ettiği dualardandır. Ancak, biz bu isteğimizde acaba ne kadar samimiyiz? Allah’a hâlis bir kul olmak, ibadet ve ubudiyette hulûsu yakalamak bizim için ne kadar önemlidir? İhlasın neticesi olan Allah’ın rızasını ne kadar talep ediyoruz? Kavlen istediğimiz bu şeyleri, fiilen isteme hususunda neredeyiz? Evlenmekten çocuk sahibi olmaya, ondan memuriyete devam etmeye veya son vermeye ya da Allah rızasının bulunduğunu zannettiğimiz daha başka işlerimizde bir tercihle karşılaştığımızda, acaba gönül rahatlığı içinde “Rıza-i Bâri’yi tercih ediyorum.” diyebilir miyiz?

Hayatta karşılaştığımız her meselede ihlas ve rızayı tercih edemiyor ve kavlen istediğimiz hususların fiilen peşinde değilsek hiç şüphesiz Allah’a karşı saygısızlık yapıyor ve yalan söylüyoruz demektir. Hafizanallah.

Ev bark, çoluk çocuk sahibi olmayı, araba, yazlık kışlık gibi dünya mallarına sahip bulunmayı, işlerimizden bol kazanç elde etmeyi istediğimiz ölçüde ihlas, rıza, sadakat, vefa istemiyorsak veya gönüllerde bunlar, birinciler kadar yer tutmuyorsa, Allah’a karşı saygısızlık yapmayalım ve dil ucuyla “Ben Allah’ın ihlaslı bir kulu olmak istiyorum.” demekten sakınalım. Allah’ın rızası, dünyevî ve uhrevî hiçbir şeyle tartılmayacak kadar büyüktür. Öyleyse ayaklarımızın dibinde olması gereken şeylerle Allah’ın rızasını aynı seviyede tutamayız. Biz dünyaya dünya kadar, ukbaya da ukbanın kıymeti ölçüsünde değer vermekle mükellefiz.

Duaların bizlere hedef vermesi ile alâkalı iki örnek arz etmek istiyorum. Birincisi, Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün mescitte Ebû Ümame el-Bâhilî’yi üzgün bir hâlde otururken görür. Sebebini sorduğunda “Fakirlik!” cevabını alır. Bunun üzerine Kâinatın İftihar Tablosu (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona şu duayı öğretir:

اَللّٰهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْهَمِّ وَالْحَزَنِ وَالْعَجْزِ وَالْكَسَلِ وَالْجُبْنِ وَالْبُخْلِ وَمِنْ غَلَبَةِ الدَّيْنِ وَ قَهْرِ الرِّجَالِ

Tasa, gam ve hüzünden Allah’a sığınan bir insan –halk ifadesiyle– yan gelip yatar mı? Tasaya ve hüzne sevk edecek şeylere hiç kendini kaptırır mı? Aksine ayağa kalkıp bunlardan kurtulmanın yollarını mı araştırır? Bir kenarda –velev ki bu mescit, hatta Mescid-i Nebevî bile olsa– oturmak ve el âlemin avucuna bakmak tembellik ve âcizlik değil midir?

Bu duanın bütün unsurları, fakirlikten mescide sığınan bir insana hem kurtuluş yollarını göstermekte hem de bir hedef sunmaktadır. Artık bu aşamada kulun görevi, dua ettiği şeyleri fiiliyata dökmekten ibarettir.

İkinci örnek olarak çocuk iken başımdan geçen bir olayı vereyim: Babam bana, “Gece iki bin defa Nasr Sûresi’ni okuyan, Efendimiz’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) rüyasında görür.” demişti. Çocuk yüreğimle buna inandım ve o gece iki bin defa Nasr Sûresi’ni okuyarak öylece uyudum. O gün, bu okuma işi sabaha kadar sürseydi bile yorulmadan devam ederdim. Çünkü benim Resûlullah’ı görme iştiyakım, değil bir geceyi, belki yüzlerce geceyi feda ettirecek çaptaydı. Demek ki insan bir şeye dilbeste (gönül vermiş) ise onu elde etme yollarını mutlaka araştırır.

Sonuç olarak, güzel ahlakın unsurlarıyla bezenme adına yapılması gerekenler ne kadar önemliyse, bu meziyetleri dille istemek ve Rabb-i Rahîm’e dua dua yalvarmak da bir o kadar önemlidir. Bu ikisi, bir bütünün parçalarından ibarettir ve dua, birçok açıdan yeri başka bir şeyle doldurulamayacak çok önemli bir ibadettir.

e. Çevre Faktörü

Güzel ahlakı benliğimize mâl etmenin kanaatimce en önemli vesilelerinden biri de çevremizi ve dostlarımızı iyi seçmektir. Yaşadığı çevrenin insana iyi veya kötü tesiri vardır; okul kadar, kitap kadar hatta bazen daha fazla etki edebilir. Evet, iyi bir dost, iyi bir komşu, iyi bir yol arkadaşının, kişiyi hayra yönlendirmede rolü çok büyüktür. Bu açıdan insan, çevresini, dostlarını ve içinde bulunacağı topluluğu özenle seçmelidir ki onlar ahlaklı bir hayat sürme konusunda kendisine destek olsunlar

Allah, insanı sosyal bir varlık olarak yaratmıştır. Yalnız yaşayan bir insan, dört bir yandan hücum eden dalalet rüzgârları karşısında kuvvetsiz, desteksiz kalabilir. Bunun da ötesinde şeytanın zehirli okları karşısında boy hedefi hâline gelebilir. Er ya da geç şeytanın tuzağına düşebilir, şeytana paçayı kaptırabilir ve onun kızıl pençesine av olabilir. Şeytanın zihne ve hayale attığı her kötü düşünce, yalnızlık ve can sıkıntısının verimsiz toprağında boy verip büyüyebilecek birer çekirdek gibidir. Fikirleri, gönlü ve ruhu kötülük ve günah çekirdekleriyle dolmuş yalnız bir insanda bu çekirdekler, büyük bir ihtimalle, iç tazyik ve zorlamalarla dal budak hâlinde dışarı taşacak ve günah meyvelerini verecektir. Her insan, zaman zaman kendisini zorlayan bu tür düşünce ve hayallerin nasıl bir sıkışıklığa yol açtığını ve bu kötü düşüncelerin daha çekirdek aşamasındayken kurutulması gerektiğini kim bilir kaç defa tecrübe etmiş ve pişmanlık içinde kıvranmıştır.

İnsan yalnız kalmaktan yılandan çıyandan kaçar gibi kaçmalıdır; çünkü yalnızlık yılanca, çıyanca düşüncelerin insan ruhunu sarmasına sebebiyet verebilir. Bu yüzden, insanın yanında iyi şeylerde duygu ve düşünce birliği kurabileceği kişilerin bulunmasına özen göstermesi gerekir. Başka bir deyişle kişi, kendini rahatlıkla atmosferlerine salabileceği salih insanlardan oluşan bir topluluk içinde bulunmayı olmazsa olmaz bir gereklilik kabul etmelidir. Zira mümin kardeşlerimiz ve arkadaşlarımız, zihin, kalb ve ruhumuzun şeytana ait kötülük tohumlarıyla işgal edilmemesi ve bu tohumların daha başlangıçta temizlenmesi adına bizim yardımcılarımızdır.

Kendi kalbimiz, irademiz bizi canlı ve diri tutmaya yetmeyebilir. Bakışlarımız buğulanır, sinelerimizi sis ve duman sarar; kalbimiz katılaşır, aşk ve heyecanımız, günlük işler ve bu renkli (!) hayat içinde solup erimeye başlayabilir. Sonuç olarak, meydana gelebilecek bir kabz hâliyle –Allah korusun– sefahate ve dalalete düşebiliriz. Ama en az üç kişi bir arada olsak diğer iki şevkli ve canlı arkadaşımızdan birinin bast atmosferine misafir olabilir, onun rahmet oluğundan beslenir, esintileriyle serinler ve o hava ve atmosfer içinde aşk u şevk teneffüs edebiliriz.

İyi çevre, iyi arkadaşlar insanı iyiliğe, akıbetinde ise iyilerin menzili olan cennete; kötü arkadaş ise kötü şeylere ve nihayet –hafizanallah– kötülerin varacağı yer olan cehenneme götürür. Nitekim Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hadislerinde şöyle buyururlar:

إِنَّمَا مَثَلُ الْجَلِيسِ الصَّالِحِ، وَالْجَلِيسِ السَّوْءِ، كَحَامِلِ الْمِسْكِ وَنَافِخِ الْكِيرِ، فَحَامِلُ الْمِسْكِ إِمَّا أَنْ يُحْذِيَكَ وَإِمَّا أَنْ تَبْتَاعَ مِنْهُ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ مِنْهُ رِيحًا طَيِّبَةً، وَنَافِخُ الْكِيرِ إِمَّا أَنْ يُحْرِقَ ثِيَابَكَ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ رِيحًا خَبِيثَةً

f. İhsan Ruhu

Ahlak-ı âliye-yi İslamiyeyi elde etmenin mühim vesilelerinden biri de insanda ihsan şuurunun gelişmesidir. İhsan şuuru, insanın önünde bir meşher (sergi alanı) gibi arz-ı endam eden şu kitab-ı kebir-i kâinatın tekvînî âyetlerinin dikkatli gözlerle okunması sayesinde inkişaf edecektir. Nihayetinde kişi, her yerde hâzır ve nâzır olan Hazreti Allah’a, O’nu görüyor gibi inanır hâle gelecektir. İhsan şuuru sayesinde kötülüklere karşı nefsini gemlemiş, iyiliklere karşı da şevkini artırmış olacaktır. Öyle ki bu şevkle, arşiyeler (manevî yücelik) çizecek, zıllî planda (hakikatin gölge düzeyinde yansıması) miraçlar yaşayacak ve ümmeti olduğu Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) arkasındaki yerini almaya çalışacaktır.

Resûl-i Ekrem’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize getirdiği şeylerin gönüllerimizde yer bulması, onları kabul edip yaşamamıza ve içimizde ihsan sırrının zuhur etmesine bağlıdır. Bu durum Allah’a, O’nu görüyormuşçasına kulluk etmekle; siz O’nu görmeseniz bile O’nun sizi gördüğü şuurunu ruhunuzda derinlemesine hissetmekle gerçekleşir. Bu şuur ve anlayışın her insanın ruhuna yerleştirilmesi gerekir. Bu ufka ulaşmış insan kendi kendini kontrol edecek, muhasebesini yapacak ve davranışlarını ayarlayacaktır. Her ferdin peşine bir bekçi dikmek değil, kalbine bir yasakçı yerleştirmektir asıl olan. İnsan, Allah korkusu ile iki büklüm olacak, Rabbin adını duyduğu zaman huşû ve haşyetle gerilecek, bunun neticesi olarak da ahlak-ı âliye ile donanacak, rahmetin arşına tutunacak ve öylece terakki ederek kendi miracını gerçekleştirecektir.

Allah Resûlü, bu yoldan geçmiş ve arkasından gelen ümmetine de bu yolu açık bırakarak onları aynı yolculuğa teşvik etmişti. Ashâb bu şuur içindeydi. Bir âyet-i kerimede Cenab-ı Hak şöyle buyurur:

وَالَّذ۪ينَ اِذَا ذُكِّرُوا بِاٰيَاتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا

Bir gün Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir mecliste şu âyet-i kerimeyi okudu:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا قُٓوا اَنْفُسَكُمْ وَاَهْل۪يكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلٰٓئِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللهَ مَٓا اَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ

Allah korkusundan âdeta yüreği parçalanan bir kişinin inhiraf etmesinin imkânı var mıdır? Yağma ve talanda bulunması, ırz ve namus çiğnemesi mümkün müdür? Bir gönülde mehâbetullah ve mehâfetullah (Allah korkusu) böylesine derinlemesine kök salarsa o gönlün sahibi, bir fenalığa elini uzatacağı zaman ateşten bir kıvılcıma elini uzatıyor gibi çekinecek, “Aman ya Rabbî, Sana sığınırım!” diyecektir.

Bir insanın insanlığa sunabileceği en büyük iyilik, bu ruhun gönüllerde kök salıp gelişmesine vesile olmaktır. Bunun için hangi müesseseleri kurmak, misyonları tesis etmek gerekiyorsa bunları yapmalı ve gelecek nesillere bunlar kutlu bir miras olarak bırakılmalıdır. Hiç şüphe yok ki son üç asır boyunca yozlaşan, soluklaşan manevî hayatımız ve bu manevî hayatın güdükleştirdiği içtimai yapı ancak bu sayede ihya olacaktır.

Hâsılı, günümüzde havadan, sudan daha çok muhtaç olduğumuz ahlak-ı âliye-i İslamiyenin gönüllerimizde kök salması büyük ölçüde fertlerdeki ihsan şuurunun geliştirilmesine bağlıdır.

3. Kötü Ahlaktan Korunmanın Yolları

Yüksek ahlakı edinmek için yapılması gerekenler olduğu gibi, kötü ahlaktan korunmak için de yerine getirilmesi gereken hususlar vardır. Nasıl ki sabır ve iradeyi hayırda kullanmak işin bir yanını oluşturuyorsa, şerden uzak durmak da diğer yanını tamamlar. Aynen bunun gibi, iyi ahlakı kazanmak kadar kötü ahlaktan korunmak da sabır ve iradeye bağlıdır. Bu minvalde, ahlakın kötüsünden uzak durmak adına bazı hususları şöyle sıralamak mümkündür:

a. Sedd-i Zerâi Prensibi

Kayma noktalarına ve inhiraflara karşı alınabilecek en önemli tedbirlerden biri, usul-i fıkıhtaki sedd-i zerâi düsturuna uygun şekilde hareket etmektir. Sözlükte “bir şeye götüren vesileleri ortadan kaldırma” manasına gelen sedd-i zerâi, ıstılahta, haddizatında haram olmadığı hâlde harama götüren ya da götürme ihtimali yüksek olan bazı mübah fiillerin mahzurlu kabul edilip yasaklanması şeklinde ifade edilir. Konumuz açısından manevî hayatımız bakımından tehlikeli mevkilerden ve fenalık dürtülerine sebebiyet verebilecek yerlerden uzak durmak; haramlardan olduğu gibi harama ve kötü ahlaka sürükleyebilecek şeylerden de kaçınmak anlamındadır.

Evet, manevî hayatımızda oluşan bir leke veya pas, Cenab-ı Allah’tan gelen tecellilerin mahiyetimize tam aksetmesine mâni olur ve bir körlük oluşturur. Her bir günah, ikinci bir günaha çağrıdır. Bir hata, ikinci hata için bir davetiyedir. Bir kere düşme, insanın ikinci kere ve ciddi olarak düşmesinin mukaddimesi sayılabilir. Kaydığınız bir yerde toparlanmaya muvaffak olduysanız şükretmeniz ve o mekânın zemininin kaygan olduğunu, yine kayıp düşebileceğinizi düşünerek oraya yaklaşmamanız iktiza eder. Her şeye rağmen oradan uzak durma iradesi göstermezseniz, biraz da sarsılma psikolojisi ile kayıp tekrar düşmeniz mukadderdir.

Aslında, daha baştan öyle bir atmosfere hiç girmemek, sürekli tedbirli ve temkinli yaşamak, tasavvuftaki ‘yakaza’ kavramının işaret ettiği ufukta dolaşmak; yani sürekli olarak O’na ait duyguların feverânını ve feyezânını (coşkusunu) hissetmek, insanı hep O’nun huzuruna çekecek bir çevrede bulunmak çok önemlidir. Bunlar, iman, İslam ve ihsanın yanı başında yer alan düşmeme, kapaklanmama ve batmama için çok önemli seralardır. İnsan kalbî ve ruhî hayatını korumak için bu seralara sığınmalı ve bu hususta iradesinin hakkını vermeye gayret etmelidir.

b. Doğrulup Yola Devam Etme

c. İmanı Güçlendirme

Kötü ahlaktan korunmak, kayıp düşme ihtimalini azaltmak için bir diğer vesile ise titiz ve dikkatli yaşamaktır. Bunun da birkaç yönü vardır. Bunlardan biri, imanı güçlendirmek için doymak bilmeyen bir ruh hâletine sahip olmaktır. Buna, “Âyetü’l-Kübra Risalesi”nde kâinattan Hâlık’ını soran seyyahın hâli örnek olarak verilebilir. O mütefekkir yolcunun, kâinattaki her sayfayı okudukça imanı kuvvetlenip marifeti daha da ziyadeleşir ve gönlünde iman-ı billâh hakikati bir derece daha inkişaf eder. O, sema ve arz gibi kâinat sayfalarından pek çoğunu dinlediği hâlde doymaz. Mesela, denizlerin ve nehirlerin zikirlerine kulak verir ve sürekli “Hel min mezîd!” (Daha yok mu?) deyip durur. İşte, o seyyah gibi hel min mezîd insanı olmak çok önemlidir.

Mümin her gün kendi kendine, “Ben Rabbim’i şu kadar biliyorum; fakat bu yetmez, O’nu öyle bilmeliyim ki imanım, marifetim, O’na karşı alâkam, –bazen aşk, bazen muhabbet, bazen iştiyak, bazen O’nun inayeti manasında gelen cezb ve bazen de o inayete kendini salma manasında incizap şeklinde tecelli eden alâkam– daha da kuvvetlensin ve mertebe kat etsin.” demelidir. Madem aksa’l-gâyât’a (gayelerin en yükseğine) talibiz, dualarımızda onu istiyoruz; öyleyse bugünkü marifetimizin dünküyle aynı seviyede olmasına rıza gösteremeyiz. İki günümüzün eşit olmasını kabullenemez ve onu bir aldanmışlık sayarız. Bu sebeple, başkaları hakkında hüsnüzan etsek de şahsımız adına iman ve marifet hususundaki küçük bir kayma ihtimalini bile çok büyük bir tehlike olarak nazar-ı itibara almalı ve o ihtimalin gerçekleşmesine katiyen fırsat vermemeliyiz.

d. Allah’a Sığınma

Kötü ahlaktan ve onun sebep olacağı inhiraflardan korunmak hususunda Allah’a sığınmak da çok önemli bir teminattır. Abdest sırasında sağ ayağımızı yıkarken, اَللَّهُمَّ ثَبِّتْ قَدَمَيَّ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الْاَقْدَامُ “Allah’ım, Sırat köprüsünde ayakların kaydığı o günde ayaklarımı kaydırma, sabit eyle!” diyerek ötede, “kıldan ince, kılıçtan keskince” diye tarif edilen o müthiş köprünün üzerinde ayaklarımızı kaydırmamasını Rabbimizden dileriz. Bunun gibi burada da sırat-ı müstakimde sabit-kadem olmak için yalvarmamız bir emniyet vesilesi olacaktır.

Evet, burada kayanların çoğu orada da kayar, burada en kaygan zeminleri Allah’ın izniyle aşanlar ise orada –biiznillah– sabitkadem olurlar. Bununla beraber burada kayan herkesin orada da kayacağı söylenemez. Bir insan bir yerde kayarsa ve bu kaymanın endişesini ruhunda taşıyarak hemen bir tevbe kurnasına koşup arınır ve Allah’a dönerse Allah Teâlâ onu hiç günah işlememiş gibi tertemiz bir hâle getirebilir.

İşte şeytanın iğvâsından (baştan çıkarma) korunmanın garantisi, bizzat şeytanın da itirafıyla, Allah’ın has kulu olmaktır. Bunun için de Rabbimize iltica etme, O’nun himayesine sığınma çok önemlidir. Cenab-ı Hakk’ın hususi himayesi altında olmasına rağmen İnsanlığın İftihar Tablosu Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dua ederdi:

أَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطَانِ مِنْ نَفْخِهِ وَنَفْثِهِ وَهَمْزِهِ

Evet, şeytandan ve onun hilelerinden sakınmak, Allah’a sığınmak gerekir. Zira şeytan, insanları aldatma konusunda çok profesyoneldir. Öyle hileler, öyle oyunlar bilir ki bu oyunlarını kullanarak şimdiye kadar nice devi devirmiştir. Mesela, teheccüde kalkmak isteyen birinin kalkmaması için gece boyu elli türlü oyun oynar, ona türlü telkinlerde bulunur. Bunda başarısız olduğu ve o insan her şeye rağmen sıcak yatağını terk edip teheccüde kalktığında da boş durmaz; o, abdest almaya giderken ayrı bir oyun oynar, namaza durduğunda daha farklı bir oyunla onun karşısına çıkar. Namazına riya sokmaya, kalbine ucub duygusu atmaya çalışır…

Evet, şeytanın o kadar farklı oyunu vardır ki onlarla başa çıkmak bir hayli zordur, ciddi bir azim ve irade ister ve her zaman Cenab-ı Hakk’ın inayet ve sıyanetine sığınmayı gerektirir. Bu açıdan bize düşen, şeytanın oyunlarına karşı bir surla yetinmeyerek o surun dışına bir sur daha, bir sur daha yapmak ve ne kadar fazla sur örersek örelim, onu çok görmemektir. Bakın İnsanlığın İftihar Tablosu (aleyhissalâtü vesselâm) istirahat buyurmadan önce, Kur’ân-ı Kerim’den Mülk Sûresi, Yâsîn Sûresi, Secde Sûresi, Muavvizeteyn Sûreleri, Bakara Sûresi’nin son iki âyetini okur ve aynı zamanda;

اَللّٰهُمَّ أَسْلَمْتُ نَفْسِي إِلَيْكَ وَوَجَّهْتُ وَجْهِي إِلَيْكَ وَفَوَّضْتُ أَمْرِي إِلَيْكَ وَأَلْجَأْتُ ظَهْرِي إِلَيْكَ رَغْبَةً وَرَهْبَةً إِلَيْكَ لَا مَلْجَأَ وَلَا مَنْجَى مِنْكَ إِلَّا إِلَيْكَ اٰمَنْتُ بِكِتَابِكَ الَّذِي أَنْزَلْتَ وَبِنَبِيِّكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ

e. Fena Hasletleri Hayra Yönlendirme

İnsan, câmi (kapsamlı) bir varlık olması itibarıyla hem âlem-i ulvî hem de âlem-i süflîye ait bir kısım istidatlarla donatılmıştır. Yani onun hem mülk hem melekût hem cismani hem ruhani hem bedenî hem de kalbî hususiyetleri vardır. Dolayısıyla onun yükselip kurtuluşa ermesi, mahiyetine konulan bütün bu nüveleri, yaratılış gayeleri istikametinde kullanmasına bağlıdır.

Evet, özetle, zahirî yönleri itibarıyla negatif gibi görünen bu duygular zapturapt altına alınır ve hayra yönlendirilirse insanın cennete girmesinin en önemli vesilelerinden biri olabilir.

f. İradeyi Kullanma

Allah, insanı hayvan gibi dar bir daireye koymamıştır. Başka bir ifadeyle o, insiyaklarının/içgüdülerinin kulu, kölesi değildir. Yüce Yaratıcı, insana irade vermiş ve lütfedeceği nimetleri de şart-ı âdi planında insanın iradesinin hakkını vermesine bağlamıştır. Gerçi insanın işlediği amellerle Cenab-ı Hakk’ın ona lütfettiği nimetler arasında sebep sonuç ilişkisine göre bir münasebet yoktur. Fakat Allah (celle celâluhu), lütuflarını ona bağlamıştır.

Mesela Cenab-ı Hak, “Elinizi kaldırdığınız zaman gökteki yıldızları başınıza dökerim.” demiş olsaydı, elinizi kaldırdığınızda yıldızlar yere dökülürdü. Ancak el kaldırma gibi basit bir fiilin bu kadar büyük bir sonucunun olması âdiyattan değildir. Dolayısıyla bu ikisi arasında sebep sonuç münasebeti açısından doğrudan bir ilişki aramaktan öte, meseleyi başka bir gücün devreye girmesine bağlamak en mantıklısıdır. İnsanın yapmış olduğu ibadetler ve hak yolunda katlandığı bazı zorluklar karşısında Cenab-ı Hakk’ın ona vadettiği mükâfat ve lütuflar o kadar büyüktür ki arada sebep sonuç ilişkisine göre bir münasebet aranmamalıdır. Demek ki Allah (celle celâluhu), insanın iradesiyle yapmış olduğu amelleri âdeta bir nüve gibi kabul ediyor ve bunları ileride cennetin ebedî ağaçları, bağları, bahçeleri hâlinde ona geri iade ediyor.

Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah akşam dilinden düşürmediği şu dua, âdeta şeytanın yukarıdaki sözüne mukabildir:

اَللَّهُمَّ اسْتُرْ عَوْرَاتِي وَآمِنْ رَوْعَاتِي، اَللَّهُمَّ احْفَظْنِي مِنْ بَيْنِ يَدَيَّ وَمِنْ خَلْفِي وَعَنْ يَمِينِي وَعَنْ شِمَالِي وَمِنْ فَوْقِي، وَأَعُوذُ بِعَظَمَتِكَ أَنْ أُغْتَالَ مِنْ تَحْتِي

g. Yalnız Kalmama

İyi arkadaş edinme çok önemlidir. Çünkü insan her zaman kendi kendine ayakta duramaz. İnsanı çadıra benzetecek olursak o, kendi varlığının çadırının hem orta direği hem de çevre kazıkları olamaz. Kişi, bir orta direk gibi kendi varlık çadırını omuzlarına aldığı zaman, o çadırın çevresini tutan kazıklar gibi ona bu hususta yardımcı olacak arkadaşlar edinmelidir. Zira o yapı ancak böyle ayakta durabilir. Kubbedeki taşlar baş başa vermezse dökülür. Bu açıdan Efendimiz (aleyhissalâtü vesselam):

اَلرَّاكِبُ شَيْطَانٌ وَالرَّاكِبَانِ شَيْطَانَانِ وَالثَّلَاثَةُ رَكْبٌ

h. Zihni ve Şuuraltını Temiz Tutma

Vicdan mekanizmasının dört ana unsurundan biri olan zihnin gerçek gayesi marifetullahtır. Bundan dolayı onun, sürekli Allah’a ulaştıran yollar, o yollardaki handikaplar ve bu handikapların aşılması için gereken nazarî bilgilerle meşgul olması, sonra da bu nazarî bilgileri tatbik edebilmesini sağlayacak malumatla beslenmesi gerekir. Ne var ki anlama, öğrenme ve hatırlama kabiliyeti olarak şuuraltı ve şuur üstü müktesebat adına elde ettiği bütün bilgileri muhafaza eden ve âdeta bir arşiv, bir kütüphane vazifesi gören zihin; çoğu zaman sakat düşüncelerin, yanlış kabullerin ve bâtıl inançların istilasına da maruz kalır ve çirkin görüntü, kaba ses ve kötü söz atıklarıyla dolar. Bu arada, marifetullahla uzak yakın alâkası olmayan her şey zihinde küçük veya büyük bir leke bırakır ve onun kirlenmesine sebebiyet verir.

Her günah, her hata ve her kötülük zihinde mutlaka bir iz bırakır. İnsan çok defa böyle bir zihin kirlenmesinin farkına varmasa da zamanla onun tezahürlerini gönlünde ve duygularında hissedebilir. Böyle bir kirlenme, hayırlı işlere devam etme arzusunu kırar, salih amellerde süreklilik isteğini azaltır ve fenalıklara meyli arttırır.

Evet, günümüzün insanları zihin kirliliği gibi bir afete daha çok maruz kaldıklarından dolayı talihsiz sayılırlar. Bugün çarşıda, sokakta pek çok günahla karşılaşmak kuvvetle muhtemeldir. Hatta bir kısım yeni teknolojiler yüzünden mahzurlu pek çok şey hanelerin içine kadar girmiş, ruh dünyalarımızda bulantı hâsıl edecek manzaralar maalesef sıradanlaşmıştır. Kulaklar âdeta kir taşıyor, diller kir üretiyor. Uygunsuz sözler dinleniyor, çirkin laflar ediliyor, sürekli şunun-bunun aleyhinde atılıp tutuluyor; konuşmalar gıybetlerle başlıyor, yalanlarla devam ediyor ve sonunda iftiralarla noktalanıyor. Konuşanlar kirletiyor, onlara müsamaha gösterip dinleyenler de onların vebaline ortak olup kirleniyorlar. Böylece çok ciddi bir zihin kirliliği yaşanıyor.

Dışarıdan gelecek günah hücumlarına karşı ümmetini koruma mevzuunda çok hassas davranan Peygamber Efendimiz (aleyhi ekmelüttehâyâ), kadın-erkek herkesin iffete kilitlendiği bir dönemde hem de Hac vakfesini yapıp Arafat’tan döndükleri bir sırada, terkisine aldığı (Hazreti Abbas’ın oğlu) Fazl’ın başını sağa sola çeviriyor ve böylece etraftaki kadınlara gözünün ilişmemesi için ona yardımcı oluyordu. Asır saadet asrı, mevsim hac mevsimi, terkisine binilen zat Allah Resûlü ve harama bakmaması için başı sağa ola çevrilen de iffetinden hiç kimsenin şüphe etmeyeceği Hazreti Fazl idi. Bu şartlar altında bile nazarına başka hayaller girmesin ve serseri bir ok kalbini delmesin diye Fazl’ın yüzünü bir o yana bir bu yana çevirmesi Efendimiz’in bu konudaki hassasiyetini gösteriyor ve ümmetine misal teşkil ediyordu.

Dahilden Kaynaklanan Zihin Kirliliği

Hariçten gelen bu leke ve kirlerin yanında, bir de dış dünyanın içe yansımalarından ve onların hâsıl ettiği yakışıksız düşüncelerden kalan izler oluyor. “Falan neden şöyle dedi, filan niye bunu yaptı?” şeklindeki bulanık fikirler hayalinizi delip geçiyor, bir kıymık gibi tasavvurlarınıza saplanıyor, hislerinizi yaralıyor. Hatta içinize dert olan o sözlerin ve davranışların muhatabı siz olmasanız bile, onlara maruz kalanların durumlarını müzakere etmek sizin vazifenizmiş gibi davranıyorsunuz. Oysa bu meseleye çözüm bulma imkânınız olmadığı hâlde beyhude suizanlara kapılıyor, kuşkularınızı büyütüyor, kendi kendinizi yiyip bitiriyor ve böylece farklı bir zihin kirliliğiyle karşı karşıya kalıyorsunuz. Şahsen, böyle bir zihnî kirliliğin daha yaygın olduğunu görüyor, çoğu insanın bu derde müptela olduğunu müşahede ediyor ve bundan derin bir üzüntü duyuyorum.

İnsan kötülüklere açık yerlerden ve günaha girme ihtimali olan ortamlardan uzak durarak, dışarıdan bulaşabilecek günah lekelerine karşı tedbir alabilir ve onlardan korunabilir. Fakat hayallerden ve tasavvurlardan kaçmak çok zordur. Oturup kalkarken, yiyip içerken onlar hep sizinle beraberdir. Onlardan uzaklaşmak için uykuya sığınmaya çalışsanız bile daha gözlerinizi yummadan şeytan onları inci taneleri gibi önünüze saçıverir. Bu defa uykuyu da unutur, başlarsınız çocukların bilye oynamaları gibi hayal ve tasavvurlarla oynamaya. “Falan neden bu kadar vefasız, filan niye bu denli duygusuz, öbürünün Allah’la münasebeti niçin o kadar sığ?” sorgulamalarıyla zihninizi meşgul edersiniz. Aslında, o mevzularda yapılması gereken şeyler Kur’ân ve Sünnet tarafından ortaya konmuş; meselelerin usulüne uygun olarak anlatılması ve insanların irşat edilmesi için gereken hususlar belirlenmiştir. Belirlenen esaslara göre tavır almak ve hareket etmek varken, hiçbir faydası olmadığı hâlde bu tür mülahazalara dalmak hayallerin ve tasavvurların suizanlara dönüşmesine ve dolayısıyla zihin kirliliğine sebep olmaktadır.

Bazılarına günde yüz defa estağfirullah dedirten de böyle bir zihin kirliliğidir. Siz, öyle bir kirlenmeye karşı ciddi tavır alsanız da makinalı tüfekten boşalan mermiler gibi peşi peşine gelip en hassas duygularınıza çarpan sesler, sözler ve görüntüler tahayyüllerinizi ve tasavvurlarınızı bir şekilde yakalar. Kimi zaman tuhaf bakışlar, garip duruşlar, sakat anlayışlar kimi zaman da kendinden kaçışlar gelip onlara çarpar. Siz ne kadar görüp duyduklarınızı realitelerle dengelemeye çalışsanız da hayalleriniz ve tasavvurlarınız, parçalayıcı bir canavardan kaçan çaresiz av gibi kalır, koşamaz. Kalbiniz, şuurunuz ve mantığınız ölçüsünde mukavemet gösteremez. Mantık ve güç sınırı tanımayan, zaman ve mekân kaydına girmeyen hayal, çok süratli olsa da, çoğu zaman fena duygulara paçayı kaptırır, kötü düşüncelere yakalanır. Neticede çok kıymetli dakikalar faydasız hayallerle eriyip gider ve zihin de yararsız düşüncelerin istilasına uğrayarak bir çeşit esarete düşer.

Evet, pas tutan bir kalbin bütün ufukları kararır ve artık o, iyiyi kötüden ayırma kabiliyetini kaybeder. Beyazı siyah, siyahı da beyaz görmeye başlar ve bir daha da kendine gelmesi, fıtrî saffetini elde etmesi çok zor olur. Hatta bazen yeniden özüne ermesi bütün bütün imkânsızlaşır. Gafleti ve fenalıkları yüzünden deformasyon geçiren bir insanın üst üste kaymalar yaşaması da kaçınılmaz hâle gelir.

Zihin Kirliliğinin Sonuçları

Diğer taraftan, zihin kirliliği insanı mâlâyaniyatta (dünya ve âhiret adına faydası olmayan şeyler) gezdirir; mâlihulya dediğimiz bir kısım kuruntuların içinde dolaştırır ve insanın saniyelerini, dakikalarını, saatlerini çalıp götürür. İnsan, faydalı şeyler okuyup güzel hayallere dalacağına, güzel görüp güzel düşüneceğine, uhrevî hayatı ve Allah’la münasebeti adına dolup dolup boşalarak zevk-i ruhaniler içinde dolaşacağı yerde, zihni kirlenir ve kalbi dağılırsa boş hülyalarla vakit geçirir, zamanını heder eder, duygu ve düşünceleri hesabına da çok büyük inhiraflara düşer.

Zihin kirliliğinin belki de en zararlı neticesi kelam-ı nefsî şeklinde akla gelen sebb u şetm’ler yani dile dökülmese bile bir düşünce şeklinde belirip kalbi ve kafayı meşgul eden yakışıksız sözler, çirkin laflar, karalama ve kınamalardır. Mesela, bir insanın namazını verip veriştirmesine, duasındaki dikkatsizliğine ya da çarşı-pazardaki laubaliliğine takılmışsanız, bunlar önce birer buğu hâlinde zihninizde beliriverir. Başlangıçta sadece bir hayalken daha sonra tasavvur kalıbına dökülür. Siz meseleyi orada kesip atmaz, aksine mülahazalarınız üzerinde daha da yoğunlaşırsanız, tasavvurunuz taakkule (idrake) ve hatta tasdike dönüşür. O şahıs hakkında hükmünüzü verir ve “Vay mücrim vay!” dersiniz. Belki ağzınız hareket etmez, diliniz dönmez ve dudaklarınızdan hiçbir kelime dökülmez ama o insanı ne zaman ansanız içinizden hep “mücrim” hükmü geçer. İşte, bunlar da kalbi öldüren ve ruhu felç eden illetler cümlesindendir.

Evet, insanlarda kendilerini sorgulama düşüncesini canlı tutmak hayatî öneme sahiptir. Böylelikle herkes, başkalarının kocaman günahlarını bile göremeyecek kadar kendi kusurlarının telafisiyle meşgul olabilir. Rüyasında bir günaha girse “Benim hayalim fıska açık olmasaydı bu günah rüyama girmezdi!” deyip istiğfarla kendini kınar hale gelebilir.

Evet, gerçek huzur ve saadete, zihnin dağınıklık ve perişaniyetten kurtarılması, kalbin itminan ve istirahate ermesi neticesinde ulaşılabilir. Zihni kirlenmemiş her insan, istediği zaman, kanatlanan ruhu sayesinde kalbinin sonsuz iklimlerine doğru açılarak hakiki mutluluğu elde edebilir. Böyle bir bahtiyarlığı yakalamanın en önemli şartı, zihin kütüphanesini tertemiz fikirlerle donatmak ve kalb haznesini selim duygularla nurlandırmaktır.

Yunan filozof Epiktetos, mevzuyla alâkalı ibretâmiz (ders verici) ikazında şöyle der: “Fena hülyalara yakalanınca ilk fırsatta onlardan kurtulmaya ve hemen o tehlikeli alandan uzaklaşmaya çalış. Yoksa hayallerin seni öyle vadilere sürükler ki bir daha geriye dönemezsin.”

Şuuraltı ve Olumlu Ön Kabuller

Şuuraltının doğru beslenmesi çok önemlidir. Mesela çocuklarımıza, şuuraltılarının oluştuğu dönemde, onların seviye ve konumlarını göz önünde bulundurarak iman ve İslam’ın esaslarına dair, ilmihâlin bize sunduğu bilgiler doğrultusunda şartlandırma yapmak faydalı bir yol ve metottur. Her ne kadar şuuraltının beslenme dönemi için 0-5 ve 0-7 gibi yaş aralıklarından bahsedilse de bu, mutlak değil, izafîdir. İnsan dimağının aktif olduğu, etrafını çok iyi okuduğu ve çevresinden kotardığı şeyleri sürekli dimağına yerleştirdiği dönem −yedi yaşından sonra azalma gösterse de− on, belki on beş yaşına kadar devam edebilir. Bu dönemde çocukların muhakeme kabiliyetleri büyükler gibi olmadığından meselelerin neden ve niçinleri üzerinde çok fazla durmadan açık ve net bir üslupla vereceğimizi vermek önem arz eder. Evet, herhangi bir şüphe ve tereddüde mahal bırakmayacak şekilde, kesin ve net bir üslupla, “Allah birdir, peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) O’nun Resûlü’dür, Cenab-ı Hakk’ın mesajı O’nun eliyle bize gelmiştir, kader vardır.” gibi temel dinî bilgilerin çocuğa muhkem bir üslupla öğretilmesi gerekir.

Malum olduğu üzere, çocuğun başlangıçta anne sütüyle beslendiği, ardından mama türü gıdalar aldığı, daha sonra kaşık kullanarak yemeğini yediği ve sert yiyecekleri dişleriyle koparıp beslendiği farklı gelişim dönemleri vardır. Şuurlu anne ve babalar, her bir dönemi ve o dönemin gereklerini çok iyi hesaplayarak, çocuğun yaşına ve gelişimine göre beslenmesini çeşitlendirirler. İşte bunun gibi, çocuğun yaşına ve gelişim durumuna göre, bilginin keyfiyet ve derinliği ve o bilgiyi veriş tarzı değişkenlik arz etmelidir. İlk yaşlarında pek çok bilginin icmalen (özet olarak) ve basit şekilde verilmesine karşılık ileri yaşlarda ihtiyaç ve sorularına göre daha komplike bilgiler verilir, mevzuların neden ve niçini üzerinde durulur, derinlemesine izahlar yapılır.

Bu dönemde meseleyi çok fazla akla ve mantığa dayandırmadan sadece Allah’ın var olduğu hakikatini çocuklara ifade edersiniz. Zira bu yaş çocukları kendi kafalarında mücerret (soyut) hakikatlere cisimler, mekânlar takdir edebilirler. Belki bazı şeyleri rüyalarında bile görebilirler. Anlattığınız cennet ve cehennemi hayallerinde kendilerine göre farklı kurgulayabilirler. Fakat sonraki dönemlerde bu anlatılanların akıl ve mantıkla teyit edilip mevcut ilimlerle desteklenerek, aklî ve mantıkî herhangi bir boşluk bırakmadan farklı bir formatta yeniden anlatılması gerekir. Buna bir yönüyle bir tür şartlanmışlık diyebiliriz. Fakat bu, ferdin düşünüp araştırıp değerlendirdikten sonra aklının, araştırmalarının ve vicdanî ihtisaslarının “Evet” dediği ve bütün bunların teyidini alarak kabullendiği bir şartlanmışlık olacaktır. Bunun için özellikle, şuuraltının oluştuğu dönemde şartlandırma yöntemiyle hak ve hakikatlerin anlatılması çok önemlidir, hatta bir bakıma zorunludur.

Rahatlıkla söylenebilir ki günümüzde İslam coğrafyasındaki insanların yaşadığı bazı boşluklar, onların şuuraltı beslenme devresinde bir dönem boş bırakılmasından kaynaklanmaktadır. Evet, günümüzde donanımlı ebeveyn sayısı çok azdır. Şuurlu olanlar da kendi işleriyle meşgul olup çocuklarını ihmal etmişlerdir. Yüksek ahlakî değerler açısından ev bomboş, sokak bomboş, okul bomboş, cami de ruhsuz ve manasızdır. Bu müesseselerin hiçbirinde akıl, mantık, his ve heyecana hitap eden yeterli bir kıvam yoktur. Dolayısıyla buralarda yetişen nesillere boşluğun çocukları nazarıyla bakabilirsiniz. Zira onlar, ellerinden tutulup sahip çıkılmadıkları için boşlukta neşet etmiş talihsiz bir nesildir.

Hâlbuki şuuraltı müktesebat, insanın hayatı boyunca karşılaşacağı sıkıntı ve problemler karşısında bir can simidi gibidir. Zira insan, hayatın değişik dönemlerinde akıl, mantık ve ilmî müktesebatıyla üstesinden gelemeyeceği meselelerle karşılaşabilir. İşte bu durumda, bir dönem güvendiği ve kendisi için birer kanaat önderi konumunda bulunan annesi, babası veya hocasının daha önce ona verdiği, kazandırdığı duygu ve düşünceler onun imdadına yetişir.

Belli bir dönemde insan, evde anne ve babasından, mahallesinde cami ve mektepten sıhhatli bilgiler almış ve onları dosyalar hâlinde korteksine yerleştirmişse karşısına çıkacak meselelerin üstesinden gelmesinde bu birikimin ona çok fayda sağlayacağına ve neticede o problem, vesvese ve tereddütlerin üstesinden geleceğine inanıyorum. Bu dönemde şuuraltı âdeta bir köprü vazifesi görecektir. Zaten şuuraltı bilgilerinizle siz o ilk sarsıntıyı atlattığınızda daha sonra akıl ve mantığınızla kalan sorunu çözer, sarsıntının üstesinden gelirsiniz. Mesela uzmanlara ve konuyla ilgili kaynaklara müracaat eder, meselenin aslını öğrenir ve böylece zihninizdeki problemi çözersiniz. Pek çoğumuz benzeri tecrübeler yaşamış, hayatımızda karşılaştığımız bazı sarsıntıları ilk başta akıl ve mantık zeminine oturtamamış, bu yüzden anne ve babamızdan edindiğimiz kazanımlarla durumun üstesinden gelmişizdir. Daha sonra da o meseleyi mantık ve muhakeme zemininde çözüme kavuşturmuşuzdur.

O hâlde bize emanet edilen çocuklarımızın ilerleyen yaşlarında insî ve cinnî şeytanların vesvese ve tuzaklarına düşmemeleri için şuuraltı beslenme dönemlerini çok iyi değerlendirmeli ve o safhalarda herhangi bir boşluğa fırsat vermemeliyiz.

4. Melekûta Açılma

a. Nefsin Arzu ve Hevesâtını Aşma

İnsanı melekûta yükseltebilecek hususların başında nefsin arzu ve isteklerini aşmak gelir. Tasavvufî ifadesiyle buna fena fillah yani insanın, Allah’ın isteklerinde fâni olması denir. İnsan, hayatına Allah’ın istekleri hâkim olduğu nispette şehevî duygulardan, behîmî hislerden, hayvanî garîzelerden (güdülerden) uzak kalabilir. Kendini aştığı, ten kafesinden kurtulduğu nispette kalb ve ruhun hayatına yükselmeye, cismâniyet ve hayvaniyetten uzaklaşmaya muvaffak olabilir. Artık o, sair canlılar gibi değildir. Şuur sahibi bir insan olarak eşya ve hâdiselerden ders almasını bilir. Toplum içinde insanlardan bir insan olarak yaşamakta; fakat onun nazarları melekût âlemini seyretmektedir. Zira o, artık cismani hayattan ruhunun ve kalbinin hayatına geçmiştir. Cemaatle birlikte aynı secdeyi yapar ancak başını Arş’ın eteklerine sürüyormuş gibi derin bir haz içindedir. Diğerleriyle birlikte “Allahu Ekber” der ancak bunu âdeta Arş’ın üzerinde söylüyor gibi söyler, Arş’ın titrediğine şahit olur. Sonra vecd içinde kendinden geçer ve bu tatlı âlemin huzur ve neşvesini ihlâl edecek şeylere karşı rahatsızlık hissetmeye başlar. Çünkü o, artık cismâniyetini yaşamıyordur. Hayvaniyetten sıyrılmış, huzur-u kibriyaya yükselmiştir ve melekût âleminin müşahedesi içindedir.

Evet, ahlak-ı âliyenin birinci basamağı, insanın benliğini aşmasıdır. Yeryüzüne Allah’ın halifesi olarak gönderilmiş insan, O’na ait esmâyı temsil edecektir. Herkes sıfat-ı ilahîye muhitinde, kendi kâmet ü kıymetine, iz’an ve anlayışına göre bir hayret âlemine girecek, vücub ve vücud âlemini düşündükçe dehşetten kendinden geçecek, Rabbiyle münasebet içinde o âleme göre bir vaziyet alacaktır. Böylece yeryüzünde Allah’ın halifesi olduğunu gösterecek ve O’nunla münasebetini devam ettirecektir. Rab’le münasebet, aslında insanın dünyevî münasebetlerine mâni değildir. Bunlar birbirlerine engel oluyorsa bu durum, insanın dengeyi gözetememesinden kaynaklanır. Denge korunabildiği takdirde insan, ailesiyle birlikteyken de Rabbin huzurunda dolaşabilir. Çoluk çocuğuyla beraber iken aynı zamanda meleklerin arasında kâh rükûda kâh secdede demler geçirebilir.

Sofiler, Müslüman şahsiyetinin oluşması ve insanın yeni bir fıtrat kazanması için seyr u sülûk-i ruhaniyi tavsiye etmişlerdir. Fakat bunun da kendine göre değişik yol ve yöntemleri vardır. Büyük zatlar, biraz da kendi yaşadıkları dönemde Müslümanları baskı altına alan faktörleri göz önünde bulundurmuş ve bunlara karşı mücadele edebilecek sistemler kurmuşlardır. Kimisi sistemini nüfûs-u seb’a (yedi nefis) mertebesine kimisi de letâif-i aşere (on latîfe) üzerine tesis etmiştir.

Bu esasların birincisi olan acz-i mutlak, insanın arzu ettiği her şeyi yapamayacağının şuurunda olması demektir. Hâdiseler, Cenab-ı Hakk’ın belirlemiş olduğu plan ve programa göre meydana gelir ve biz bunlara müdahale edemeyiz. Bu konuda iradenin fonksiyonunu inkâr etmesek de neticeleri yaratanın Allah (celle celâluhu) olduğu muhakkaktır. Öyleyse insan, Sonsuz Kudret ve Sonsuz İrade karşısında kendisini deryada damla gibi görmeli ve O’nun karşısındaki yerini ve konumunu kabul etmelidir.

Zikredilen bu esaslar ne kadar önemli olursa olsun, sadece birkaç kez okunup üzerinde sathi düşünüldüğünde tam manasıyla insan, tabiatıyla bütünleşemez. Bunların insanın tabiatının bir derinliği hâline gelmesi ciddi bir teemmül (enine boyuna düşünme), tedebbür (meselelerin önünü arkasını birlikte düşünüp değerlendirme) ve tezekküre bağlıdır. İnsan; Kur’ân, kâinat ve kendi varlığı üzerinde derinlemesine tefekkür etmeli ve her sohbeti evirip çevirip bu mülahazaların açılımına bağlamalıdır. O, neye malik olduğunu, ne kadar gücünün ve sermayesinin bulunduğunu sürekli düşünmelidir. Esasında insanın şevk u şükür mülahazalarına ulaşması, böyle bir aktif düşünce sistemine bağlıdır.

Diğer bir esas olan şükür, görülen herhangi bir iyiliğe karşı gösterilen memnuniyet ve minnettarlık manalarına gelir. O, insana bahşedilen duygu, düşünce, âzâ ve cevarihi (organlar) yaratılış gayeleri istikametinde kullanmaktır ki kalble, lisanla ifa edilebileceği gibi bütün uzuvlarla da yerine getirilebilir. Şükür, nimete mazhar olanın onu verene karşı iki büklüm olması, sevgi ve alâka ile O’na yönelmesi, bütün mazhariyetlerini itiraf etmesidir.

Kimi aşa ekmeğe, evlad ü ıyale ve barınacağı mekâna kimi bunlarla beraber varlığa, sıhhate ve afiyete kimi bir adım daha ileri giderek imana, irfana, ruhani zevklere ve itminana kimi de hamd ve minnet şuuruna şükreder. Bu sonuncusuyla insan acz, fakr ve yetersizliklerini birer sermaye olarak kullanabilir de teşekkür devr-i dâimleri (salih daireleri) içine girerse, gerçek şükredenlerden olur.

Şiddetli arzu, aşırı istek, mârifet kaynaklı neşe, sevinç ve hasret manalarını ihtiva eden şevk; her zaman nokta-i istinat ve nokta-i istimdadının (manevî dayanak ve yardım talebi) şuurunda olan, dolayısıyla da hiçbir zaman ümitsizlik ve inkisara düşmeyenlerin hâlidir.

Tefekküre gelince o; âfâk ve enfüsün tetkik u temaşasıyla (hem dış hem de iç dünyayı derinlemesine inceleyerek) her şeyi hikmete bağlayan aydınlık ruhların yoludur. Onu, her gün yepyeni bir heyecanla âfâk ve enfüsü hallaç etme vüs’atinde (geniş perspektifinde) disiplinli düşünme şeklinde tarif edebiliriz. Herhangi bir mevzuda geniş, derin ve sistemli düşünme manalarına gelen tefekkür; erbabınca kalbin çırası, ruhun gıdası, bilginin ruhu ve İslamî hayatın da kanı, canı ve ziyasıdır. Tefekkür olmayınca kalb karanlıklaşır, ruh hafakanlara girer ve İslamî hayat da kadavralaşır.

Gökler ve yer bütün eczâ ve mürekkebâtıyla (parçaları ve birleşik unsurlarıyla) Allah’ın mülkü olduğundan, varlık kitabında mütalâa edilen her hâdise, her şe’n (durum) ve nizam, Yüce Yaratıcı’nın şeriat-ı fıtriyedeki ahkâm (hükümlerini) ve tasarruf keyfiyetlerini de okumak demektir. Bu kitabı hakkıyla okuyabilen ve okuduğu şeylere göre hayatını düzenleyen birinin yolu herhâlde hidayet ve takva, varacağı yer cennet, içtiği de kevser olacaktır. O, her şeyin gerçek sahibi Mün’im-i Hakiki’yi tanıyıp O’na iman ve imandaki şuur ile inkıyat ederek (boyun eğerek), melaike, enbiya ve sıddıkların öncülüğünde hep şükür-nimet, nimet-şükür daireleri içinde dolaşır, yığınların mahvoldukları vadilerde Yüce Yaratıcı’nın lütuflarına mazhariyetin hakkını verir ve ömrünü bir tefekkür üveyki gibi geçirir. Şayet bir tümseğe ayağı takılsa fikir dünyasını zikirle buudlaştırır; tedbirden teslime, temkinden tefvize geçer, âlemin mesafelere esir düştüğü yerlerde o, göklerde tayerân ederek (uçarak) gider, hedefine ulaşır.

İnsan gerek Hazreti Pîr’in ortaya koyduğu bu yolla gerekse daha başka yöntemlerle manevî terakki basamaklarında yükselmeye çalışmalıdır. O, bir taraftan bulunduğu makamın hakkını verirken diğer yandan da sürekli nazarlarını daha yüksek makamlara dikmeli ve doymak bilmeyen bir marifetullah yolcusu olarak her zaman “Daha yok mu?” demelidir. Eğer bulunduğu makamda mazhar olduğu vâridat ve mevhibeleri (ilhamları ve manevî lütufları) iyi değerlendirebilirse bu durum, onun içinde yeni şeylere karşı iştiyak uyandıracak ve böyle bir yolcu sürekli değişik kapıların tokmağına dokunacaktır.

İçinde uyanan iştiyaklar istikametinde hareket eden böyle bir hak yolcusu sürekli çıtayı yükseltmeye çalışacak ve yükselttikçe de buna göre hareket etme imkânını yakalayacaktır. Böylece o, salih bir dairenin içine gireceğinden içinde sürekli yeni yeni iştiyaklar oluşacak ve bu iştiyaklarla da yeni yeni mertebelere talip olacaktır. Yani insan, şart-ı âdi planında (normal şartlarda) gayretini ortaya koyduğu zaman, müessir-i hakiki olan ilahî meşiet (Allah’ın dilemesi ve iradesi) harekete geçecek ve onu arzu ettiği mertebelere ulaştıracaktır. Elbette bütün bunların içselleştirilmesi ve insanın tabiatı hâline gelmesi birdenbire mümkün olmayacaktır. Bu, ciddi bir gayrete ve o gayrette devam ve istikrara bağlıdır.

b. Yeme ve İçmede Dengeyi Koruma

Yemeye içmeye düşkün, şehevî arzularının esiri olan bir insan, nefsinin arzularını aşma, Rabbin emir ve isteklerinde fâni olma hususunda zorluklar yaşayacaktır. Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri bu hususu şöyle dile getirir:

“Ey dîde, nedir uyku, gel uyan gecelerde

Kevkeblerin et seyrini seyran gecelerde

Bak hey’et-i âlemde bu hikmetleri seyret

Bul Sâniini, ol âna hayran gecelerde

Çün gündüz olursun nice ağyâr ile gafil

Koy gafleti, dildârdan utan gecelerde

……

Az ye, az uyu, hayrete var, fâni ol ândan

Bul can-ı beka, ol âna mihman gecelerde.”

Yiyip içtikleri midesinde ağırlık yapmayan, kendini gaflete kaptırmayan, dünya sevgisi ağır basıp da Allah’ın hakkını unutmayan kullar geceleri kalkacak; Rabbin rahmetine, O’nun mihmandarlığına koşacaklardır. Ne var ki kişinin bunları yapabilmesi için yeme içmesine dikkat etmesi, çok ve çeşit çeşit yemekten sakınması, kendini gaflete salmaması gerekir.

Yukarıda insanın melekûta yükselebilmesinin ilk adımı olarak nefsinin arzu ve isteklerini aşması gerektiğinden söz ettik. Dilediği gibi yiyip içen bir insanın kendini aşması mümkün değildir. Zira haddinden fazla yemek içmek insanda gaflet meydana getirir. Bunun sonucunda da şehevî duygular kamçılanır. Kişinin kazancı, nefsinin isteklerini karşılama hususunda yetersiz kalıyorsa bu sefer o hırsa kapılır ve gözünü başkasının elindekine diker. Peşi sıra haset gelir, nefret gelir, kin gelir…

Kendini yeme içmeye ve nefsin sınır tanımaz arzularına kaptıran, ihtiyaçlarının ötesinde şeylere el uzatmaya alışan, cismâniyetinin esiri olup, ateşe koşan kelebekler gibi, kalbini ve ruhunu cismâniyetinin peşine takarak ateşe sürükleyen nice zavallı insan vardır. Bunlar tiryakiliklerinin, alışkanlıklarının, çevre dayatmasının kurbanı olur, derken âdeta canavarlaşır ve önlerine gelene saldırır dururlar. Çeşitli hilelerle sürekli başkalarının ellerindekini elde etmenin yollarını düşünürler. Kişi cismani arzularına ve isteklerine bir kere boyun eğdi mi artık her türlü şehevî his karşısında secde etmeye hazır hâle gelmiş demektir. Gün gelir, arzularını karşısına bir put gibi diker ve artık onlara kullukta bulunmaya başlar. Kur’ân-ı Kerim bu tip insanları anlatırken şöyle buyurur:

أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ

İnsan, heva ve heveslerini ilah edinir, arzularının esiri olur, beşerî duyguları karşısında iki büklüm bulunursa onun Allah’a kul olması düşünülemez. Kur’ân-ı Kerim, Allah’ı inkâr edenleri anlattığı bir yerde şu ifadeleri kullanır:

وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ

“Kâfirler dünyada zevk peşinde koşar ve hayvanlar gibi yer-içerler.”

Onlar, nankörlük, küfür ve küfran içindedirler. Kalblerindeki marifet ve muhabbet istidadını köreltmeleri sebebiyle kâfir olmuşlardır. Hayattan kâm alma derdindedirler. Zevklerinin ve arzularının esiri hâline gelmişlerdir. Yeme içmelerine bir sınır koymazlar. Bu hususta gerçek insanî değerlerden çok uzaktırlar. Âdeta hayvanlar gibidirler; ne oruç bilirler ne perhiz, ne haram bilirler ne helal…

Âyetin devamında bunların akıbeti bildirilmektedir:

وَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ

Şerefli olarak yaratılan ve yüksek meziyetlerle donatılan insan, Allah’ın bu lütuflarını unutur ve insanlığından, kalbinden ve ruhundan uzaklaşırsa öbür âlemde insana layık bir muameleyle karşılaşmayacak ve “Keşke toprak olsaydım!” diyerek esef edip duracaktır. İmam Buhârî’nin rivayet ettiği bir hadis-i şerifte Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur:

مَا مَلَأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرًّا مِنْ بَطْنٍ

Dolu bir mide insanın başına beladır. Gecenin o tatlı dakikalarında insanı Rabbinden uzaklaştırır ve onun için bir gaflet perdesi olur. Onu, şehevî hislerinin kölesi hâline getirir. Bu sebeple, insanın doldurduğu kapların en kötüsü midesidir.

İnsan hep yumuşacık elbiselere bürünmek, rahat döşeklerde yatmak yerine kendisini hayatın meşakkatlerine alıştırmalıdır. Rahata alışan bir kişi, kendisinden zor işler beklendiğinde vazifesini eda edemez. Günde üç defa önüne inip kalkan sofralardan uzak kalamaz, yumuşak döşeğinden, rahat evinden ayrılamaz. Zor zamanlarda, rahatımdan mahrum kalacağım diye ödü kopar. Kendisinden fedakârlık istendiğinde yerine getiremez. Getirse bile ancak geçici birtakım fedakârlıklarda bulunur. Böyle konfor alanından çıkamayan birinin azim ve kararlılıkla devam isteyen işlerde başarılı olması mümkün değildir.

Evet, arzularınıza gem vuramazsanız Cenab-ı Allah’ın isteklerini hakkıyla yerine getiremezsiniz. Hâlbuki Allah’ın muradı sizin her türlü talebinizin önünde ve üstünde olmalıdır. Şayet bütün hayatınızı nefsin arzu ve istekleriyle doldurursanız Rabbiniz “Benim de isteklerim var.” dediğinde O’na ne cevap vereceksiniz?

Efendimiz’in Yeme İçme Konusundaki Ölçüsü

Âişe-i Sıddîka (radıyallahü anhâ) ise hane-i saadetin bir gerçeğini şöyle anlatıyor:

مَا شَبِعَ آلُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُنْذُ قَدِمَ المَدِينَةَ مِنْ طَعَامِ بُرٍّ ثَلاَثَ لَيَالٍ تِبَاعًا حَتَّى قُبِضَ

O’nun bu hali imkânı olmadığı için değildi. O, kendisini Rabbinden uzaklaştıracak her şeye karşı âdeta harp ilan etmişti. Peygamberlikle serfirazdı ve bunun gereği olarak insanlar arasında neşr-i hak (hakkı yayma) ve tebliğ vazifesinde bulunuyordu. Aynı zamanda Allah’a öyle bir kullukta bulunuyordu ki kulluğunun semeresi olarak miraç ile şereflendiriliyordu. Miraç, peygamberliğe verilmiş bir lütuf gibi görünse de Resûl-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem), yerde gösterdiği üstün kullukla göklere yükselmeyi hak etmiş, Cenab-ı Hak da o liyakate bir mükâfat olarak O’nu göklerde gezdirmişti.

Melekût âlemine ulaşmak, cismâniyet ve hayvaniyetten sıyrılmaya bağlıdır. Bu yola talip olan insan, kalb ve ruhun derece-i hayatına girebilmek için bir hekimin reçetesine uyar gibi gerekenlere dikkatle riayet etmeli ve hayatını buna göre düzenlemelidir. Bu durum aynı zamanda sahip olduğu bedenin zekatıdır. Beden, heva-i nefsin peşinden koşmayı ve şehevani duyguların esaretinde yaşamayı bırakıp günahları sırtından attıktan sonra ancak saffete kavuşur. İşte bu açıdan insan kendini perhize alıştırmalı, hayatını bir ölçü ve denge içinde sürdürmelidir. Hem maddi hem de manevî hayatın istikameti işte böyle bir perhize bağlıdır.

Hak dostları, ağızlarına götürecekleri bir yudum soğuk sudan bile hesaba çekileceklerini düşünmüş ve hayatlarının sonuna kadar bunun endişesiyle yaşamışlardır. Seyyidina Hazreti Ömer’e bir bardak soğuk su getirdiklerinde o, cennet nimetlerinden bir şeyler eksilebilir mülahazasıyla o suyu geri çevirmiş, içmemiştir.

Belki herkesin bu ölçüde hassas olması beklenemez; ancak şu dünya hayatında, nefsin istekleri arasında Rabbimizin isteklerine en azından emir ve nehiyleri ölçüsünde öncelik vermek kulluğumuzun bir gereği olmalıdır. Bizi sair hayvanat gibi yerde sürünen, dört ayak üzerinde yürüyen bir varlık olarak değil, el ayak, göz ve kulakla birlikte akıl ve şuur vererek diğer mahlûkatın üstüne çıkaran, bize kerem ve şeref bahşedip ahsen-i takvime mazhar kılan Hazreti Allah, elbette bizden diğer mahlûkatından farklı bir duruş ve sorumluluk beklemektedir.

Çok Çeşit Yemekten Sakınmak

Dikkat edilmesi gereken bir diğer husus da çok çeşit yemek yemekten sakınmaktır. Zira bu durum bir taraftan insanda suni bir iştahın meydana gelmesine ve dolayısıyla haddinden fazla yemek yemeye sebebiyet verir, diğer taraftan ise israfa girilmiş olur. Aynı zamanda sağlığa da zararlıdır. Bunun neticesi olarak insan kendini gaflete salar, Allah’a karşı yapacağı kulluk vazifelerinde tembel davranır.

Büyükler, abdest bozmaya bile utanarak giderlermiş, zira haddinden fazla abdest bozmanın, insanın gereğinden fazla yiyip içtiğini gösterdiğini düşünürlermiş. İmam Nevevî’ye, niçin bu kadar az yemek yediğini sorduklarında o şöyle cevap verirmiş: “Çok yemek yiyince abdest bozma ihtiyacı hâsıl oluyor. O zaman da Rabbimden utanıyorum. Zira Rab, ‘Kulum, ben seni namazgâha gidip gelesin, insanlara faydalı olasın, kulluktan dûr olmayasın diye yarattım. Yoksa mutfakla ihtiyaç mahalli arasında gidip gelesin diye değil!’ dese ben ona ne cevap veririm?”

Evet, az insafla, iz’anla düşününce o büyük imamın ne kadar haklı olduğu anlaşılacaktır. Zira insan, Rabbiyle münasebetini devam ettirsin, bu münasebet içinde insanlara faydalı olsun, onların irfan hayatına bir şeyler ilave etsin diye yaratılmıştır. İmam Bûsîrî konuyla ilgili şöyle der:

وَالنَّفْسُ كَـالطِّفْلِ إِنْ تُهْمِلْهُ شَبَّ عَلَىٰ ... حُبِّ الرَّضَاعِ، وَإِنْ تَفْطِمْهُ يَنْفَطِمِ

“Nefis, tıpkı bir çocuk gibidir. Kendi hâline bırakırsan büyür, koca delikanlı olur ama yine de süt emmek ister. Ama bir kere kararlı bir şekilde sütten kesersen sütü bırakıverir.”

Ehl-i küfrün akıbetiyle alâkalı Kur’ân’da şöyle buyrulur:

إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ

Cenâb-ı Hak, insan olarak dünyaya gelmiş, ancak insanlığını koruyamamış; sureten insan kalmış, fakat sîreti itibarıyla deformasyona uğramış kimseleri cehennem odunu olarak tavsif etmektedir. Zira insan bu âlemde içi başka dışı başka bir hayat sürebilir fakat Allah (celle celâluhu), öbür âlemde herkesin bedenini, kalbinin ve ruhunun yanına götürecektir.

Kur’ân-ı Kerim heva-yı nefislerini tanrı edinmiş, nefsin ve şehevatın kulu kölesi olmuş kimseleri hayvanlara benzetir:

أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلاً ۝ أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ كَاْلأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً

c. İradenin Hakkını Verme

Bizler iradelerimizle imtihan oluyoruz. Bu kadar küçük bir şeyle (temayül veya temayülde tasarruf) nasıl böyle büyük neticeler elde edilebiliyor? Evet, Bediüzzaman Hazretleri’nin ısrarla üzerinde durduğu gibi bir çekirdekten koca bir çam ağacının meydana gelmesi, bir yumurtadan veya daha doğru bir ifadeyle yumurtanın içindeki küçücük bir noktadan civcivin oluşması, hepsi Allah’ın kudret ve kuvvetinin birer tecellisidir. İşte o çekirdeğin veya o noktanın bir ağaç ve civcivdeki rolü ne ise bizim iradelerimizin de –ne ölçüde olursa olsun– yapageldiğimiz işler ve o işlerin neticelerindeki rolü odur.

Mahiyeti ne olursa olsun, mademki Allah bazı şeyleri iradenin üzerine bina etmiştir, öyleyse ona itibar etmek lazımdır. Zira Allah, bizim mesuliyetimizi iradelerimiz üzerine kurmuştur, dolayısıyla geleceğimiz adına irade, bir bakıma plan ve proje gibidir. Onun için Ehl-i Sünnet olarak biz ne Mutezilîler gibi ifrata ne de Cebrîler gibi tefrite düşmeliyiz. İradeye gerçek değerini vererek dengeyi sağlamalıyız. Evet, bazıları insan iradesinin hiçbir kıymeti olmadığını iddia etmek, bazıları da onu her şey görmek suretiyle imtihanı kaybediyor. Hâlbuki bu konuda itidal çizgisi şudur: “İnsan iradesi, itibarî bir varlıktır, bu yönüyle çok cılız bir mahiyeti vardır, dolayısıyla da her şey onun üzerine bina edilemez. Öte yandan madem Allah (celle celâluhu), onun üzerine çok şey bina etmiştir. Öyleyse iradenin küçüklüğüne bakarak aldanmamalı, onu değersiz görüp hiçbir şey sayma yanlışına düşmemelidir.”

İradenin, Allah’ın gösterdiği istikamette ve makul sınırlar içinde kullanılması da çok önemlidir. Mesela sizler, savunageldiğiniz dava adına ölesiye koşturur; ancak iradenizin hakkını tam vermez, onu dengeli bir şekilde kullanmaz veya kuvvetlendirecek unsurlarla beslemezseniz her an önü alınamaz yanlışlıklar içine düşme tehlikesiyle karşı karşıya kalabilirsiniz. Hâlbuki irade, mantıkî ve hissî boşluklara çarpmamalı, destekleyici unsurlarla daima beslenmelidir. Hatta bu bağlamda o mutlaka şuur ile birleştirilmelidir. İradeniz işte o zaman vahiy veya ilhamın aydınlatıcı tayfları altında, ister ubudiyet isterse hizmet alanında çok farklı buutlara ulaşacaktır. Böylece Allah, yapılan ibadet ve hizmetlerin birini binlere yükseltecektir.

Netice itibarıyla bize hep bir kul olduğumuz şuuruyla hareket etmek düşer. Allah’a karşı, –hâşâ– “Ben böyle yaparsam Sen böyle yapar mısın?” türünden gizli de olsa pazarlık yapıyor gibi tavırlar takınmak çok yakışıksızdır ve bunlar katiyen kulluk âdâbıyla telif edilemez. Biz, bize düşeni yapıp şe’n-i Rubûbiyet’in gereğine karışmadığımız takdirde irade ile alâkalı imtihanı kazanabiliriz. Bunun aksine bir şey söylememiz mümkün değildir.

İstiğfar ve Dua İradeyi Güçlendirir

İnsan şehevâtla yani yiyip içme, yatıp kalkma ve bütün bu bedenî arzuları gıcıklayıcı duygu ve düşüncelerle çepeçevre sarılmıştır. Aslında şehevâtı bazılarının anladığı gibi sadece insanın karşı cinse beslediği arzu şeklinde yorumlamak doğru değildir. Onun daha geniş bir manası vardır: Kumar oynama, içki içme, zina etme şehevâtın bir buudu olduğu gibi tûl-i emel, aşırı yeme içme, gereksiz gezme dolaşma da şehevâtın ayrı birer buudunu teşkil eder. İnsan bunlardan herhangi birisine takıldığı takdirde nefs-i emmaresine av olur ve gün gelir tamamen onun esiri ve bağımlısı durumuna düşer. İşte bütün bunlara karşı istiğfar, her türlü şerrin ve şerre meyelânın kökünü kesen bir tılsım mahiyetindedir.

Bu anlamdaki istiğfarı biraz daha açabiliriz. Meyelân-ı şerrin (kötü eğilimler) kökünü kesen istiğfar, geçmiş günahlara nedamet etmek (pişmanlık duymak), hâlihazırdaki istikameti korumak ve gelecekteki günahlara karşı tavır belirleyip bu duruşta kararlı olmak ve dahası Allah’a yöneldiğini vicdanında derinden hissetmek demektir.

Evet, Rabbimiz’in kapısına, –haşa– âciz, iktidarsız bir varlığa gider gibi değil de bizlere her gün bin cennet verse hazinelerinde zerre kadar eksiklik olmayacak Ganiyy-i Mutlak’a müracaat ettiğimiz şuuruyla, himmetimizi âlî tutup mülahazalarımızın derinliği ile gitmeliyiz.

Bizler de başlangıçta biraz zorlanarak da olsa zamanla hem duanın hem de istiğfarın tiryakisi hâline gelebiliriz.

d. Evrâd u Ezkâr

Zikir, mümini Allah’a en seri şekilde yaklaştıran bir ibadet, gaflet bulutlarını dağıtan ve onu melekût âlemine yükselten çok tesirli bir rüzgardır. Kelime manası itibarıyla anma, hatırlama, hatırdan çıkarmama demek olan zikir, ıstılahî (terim) manasıyla, insanın hayatı duyarak yaşaması, varlığın koridorlarında gezerken hemen her nesneden Allah’a ait bir mesaj alması demektir.

Evrad ü ezkârla meşgul olma, bir müminin günlük yaşantısının olmazsa olmaz bir parçası olmalıdır. İnsan gerekirse kendini zorlamalı ve gününün iki üç saatini evrad ü ezkârla bezemelidir. Bunu yaparken de “Allah’ım! Daha fazlasını yapardım ama gücüm bu kadarına yetiyor. Sen lütfunla azlarımı çok eyle!” demelidir. Bunun için zaman çok iyi değerlendirilmeli ve günlük evrad gün içine yayılarak her fırsatta mutlaka bir şeyler okunmalıdır. Mesela, günlük işlerinin arasında zihni yorulan bir mümin, fırsat bulduğu zaman odasının içinde dinlenmek için bir fasıl evradla meşgul olmalı veya iman ve düşünce ufkunu açacak şeyler okumalıdır. Bu şekilde davranmak, onun için Allah’a sığınmanın, korunmanın ve emniyet içinde olmanın en isabetli ve garantili yollarından biridir.

Yukarıda da ifade edildiği gibi temrinat (egzersiz) yapa yapa diller ve gönüller mutlaka evrâd ü ezkâra alıştırılmalıdır. Mesela, askere giden bir kişi, rütbece kendisinden yüksek olanlara sürekli ‘komutanım’ dediği için dili bu ifadeye alışır. Sivil hayata döndüğünde ise bir süre önüne gelen herkese ‘komutanım’ demeye devam eder. İnsanın dili gibi kalbi ve letâifi de alışır ve egzersiz yapa yapa zorlukları ve engebeleri aşarak maksuduna ulaşır.

Zikir sadece bazı şeyleri dille tekrar etmek demek değildir; aynı zamanda o, bir kısım ulvî manaları anmak suretiyle tefekkür etme ameliyesidir. Bu açıdan, mesela Mus’ab İbn Umeyr ve Sa’d İbn Muaz gibi zatları, kahramanlıkları ve Hakk’a yürüyüşleriyle hatırlamak da bir zikirdir. Böyle bir hatırlama, gaflet içinde bulunan insanın sersemliğini dağıtacak, intibaha gelip (uyanıp) yeniden kendini keşfetmesine, konumu itibarıyla hem bütün varlığı hem de kendi varlığını doğru okuyup yorumlamasına ve böylece Cenab-ı Hakk’ın marifetine yürümesine vesile olacaktır.

Evet, insanın kendini doğru okuması, konumunu doğru belirlemesi, durduğu yer ile durması gereken yere bakıp aradaki mesafeyi doğru ölçmesi gibi enfüste (iç âlemde) yapacağı bütün tefekkür, tedebbür ve tezekkür ameliyeleri, zikir kategorisi içinde değerlendirilebileceği gibi âfâk-ı âlemde (dış dünyada) nazarlarını gezdirerek yapacağı tefekkür de zikir kapsamına girebilir.

Konuma Göre Evrâd u Ezkâr

Herkesin, konumunun gerektirdiği temsil durumuna göre evrâd u ezkârı olmalıdır. Mesela ben, kendimi beş on insanın okuduğu evrâd kadar evrâd okumaya mecbur hissetmeliyim. Ve kendi kendime demeliyim ki: “Madem o kadar insan, hak etmediğin hâlde sana teveccüh ediyor, haddini aşkın o teveccühü onları Hakk’a tevcih adına bir fırsat, bir nimet bilmeli, onun hakkını vermeli ve herkesten daha çok Allah ile irtibatını kavi tutarak bir taraftan bu nimete şükretmeli, öte taraftan nimetin devamına talebini böyle dile getirmelisin.” Böyle diyor ve elimden geldiğince bunu tatbik etmeye çalışıyorum. Buradan hareketle müezzin, imam, vaiz, müftü vb. değişik dinî hizmet ünitelerinin başında bulunan insanlar, temsildeki yerlerine göre evrâd u ezkârlarını çoğaltmalı ve mutlaka Rabbileri ile olan münasebetlerini kuvvetlendirmelidirler. Aksi hâlde bulundukları makamın hakkını eda etmemiş olurlar.

Lütfen kimse “O kadar yoğun işin arasında vakit bulamıyoruz, gece geç vakitlerde eve yorgun olarak geliyoruz.” türünden mazeretler ileri sürmesin. Böyle uydurma mazeretlerin arkasına sığınanlar, dönüp günlük hayatlarına baksalar bir hiç uğruna ne kıymetli zamanlarını harcadıklarını görüp utanacaklardır. Maalesef insanımız zamanzededir. Bazen bir bardak çay için saatlerini harcar bazen de en hayatî işleri adına vakit bulamaz. Günlük hayatımızı gözden geçirdiğimizde buna bir hayli misal bulabiliriz. Boş ve abes şeylerle zayi ettiğimiz dünya kadar zamanımızın olduğunu söylemeye gerek yok. Bir taraftan böylesine cömertçe harcanan zaman, öte taraftan en hayatî mevzulara vakit bulamama... Bunun telifini yapmada biraz zorlanacağız.

Netice itibarıyla, bir kere daha hatırlatmalıyım ki mutlaka herkesin evrâd ü ezkâra ayıracağı bir zamanı olmalı ve bu konuda hiçbir mazeret ileri sürmemelidir.

Bütün Azalarla Zikir

Zikir hem dil hem kalb hem beden hem de vicdanla yerine getirilen bir vazife ve bir kulluk borcudur. Cenab-ı Hakk’ı o güzel isimleriyle, kudsî sıfatlarıyla yâd etmek, O’na hamd ü senada bulunmak ve tesbîh u temcîdlerle (Allah’ı yüceltme) gürlemek, yeri geldiğinde Kitab’ı okumak, yeri geldiğinde de aczini fakrını dua ve münacat lisanıyla ilan etmek... Bütün bunlar, dil ile yapılan zikirlerdir. Allah’ın varlığına dair delillerin mülahazasıyla oturup kalkmak, enfüsî ve âfâkî yollarla varlık ve varlığın perde arkasının sırlarını araştırmak; varlık kitabında sürekli parlayıp duran ve her an bize ayrı ayrı şeyler fısıldayan ilahî isim ve sıfatları düşünmek ve basiret yoluyla uhrevî güzellikleri temaşa etmek de bir kalbî zikirdir. İlahî emir ve yasakları, kulluk adına sırtımıza yüklenen mükellefiyetleri vicdanında hissederek, iştiyakla emirleri yerine getirmeye çalışmak ve derin bir mesuliyet şuuruyla yasaklardan kaçınmak ise bedenî zikirdir.

Bir başka yerde de şöyle ferman eder:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لأُولِي اْلأَلْبَابِ ۝ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَاْلأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Âyet-i kerimede zikirden tefekküre, tefekkürden zikre gidiş gelişler dikkati çekmektedir. Ayakta, otururken ya da uzanmış hâlde bile Allah’ı içten bir duyuşla zikretmeyi sürdüren ve hayatlarının her anını zikirle derinleştiren insanların, ömürlerini sürekli zikir ve fikir arasında gidip gelerek anlamlandırdığı ifade edilmektedir.

Hususiyle iradenin hakkının verilmesi gereken yerlerde yani insanın zorlandığı durumlarda meseleyi getirip O’na bağlamak zannediyorum daha çok sevap kazandırır. Yani birileri insanları laubaliliğe, mâlâyani, boş, lüzumsuz, hatta zararlı şeylere çağırabilir. İşte insan, boş ve faydasız işlere çağırıldığı bir yerde, iradesinin hakkını vererek akıllıca davranırsa, “Hayır, Allah’ı analım, sohbet-i cânânla şenlenelim.” diyerek teklifleri gerçi çevirirse bu iradi duruş belki diğerlerinden daha güçlü ve daha makbul olabilir.

Bu açıdan, zikir atmosferini korumanın zor olduğu, insanın cismâniyet tarafından tehlike vadilerine çekildiği yerlerde dimdik durup sürekli Allah demek; dil, beden ve kalble hep O’nu anmak, O’nu hatırdan hiç çıkarmamak, her şeyi O’na arz ediyor mülahazasıyla yapmak çok daha önemlidir ve insana daha çok sevap kazandırır. Laubaliliğe, faydasız meşgalelere ve mâlâyani şeylere açık yerleri bile Cenab-ı Hakk’ı zikirle ve mahlûkatı tefekkürle süsleme, zikir ve fikirle nurlandırma çok faziletlidir.

e. Tefekkür

Tefekkür, herhangi bir konuda başı ve sonu, hedef ve gayesi net olarak belirlenmiş, disiplinli, derin ve sistemli düşünme manasına gelir. Aynı zamanda o, insanın kendi iç dünyası hakkında kendini düşünmeye zorlaması, eşya ve hâdiseleri sürekli hallaç etmesi ve bütün bunları tekrar ve tekrar mütalaaya alarak engin ve derin düşüncelere açılması demektir.

Aslı itibarıyla Arapça bir kelime olan tefekkür, tefe’ul babından gelir. Bu babın özelliği ise tekellüftür. Yani bir defada gerçekleşmeyecek bir işi gerçekleştirmek için insanın ciddi bir gayret ortaya koyup kendini zorlaması, işin gerektirdiği süreçleri takip etmesi ve bu istikamette iradesinin hakkını vermesidir. Dolayısıyla diyebiliriz ki tefekkür kelimesi, türediği kip itibarıyla dahi, basit bir düşünce ameliyesinden ziyade sistemli, derin ve süreklilik arz eden bir düşünme faaliyetini ifade etmektedir.

Tefekkür aynı zamanda Müslümanlığın da temel disiplinlerinden biridir. Zira Kur’ân-ı Kerim pek çok âyet-i kerimede yaratılıştan, insandan, yer ve gökten, yağmurun yağışından, bitkilerden, bulutlardan, rüzgârdan, yıldızlardan, atmosferden, canlıların yaratılışından, onların rızıklarından, kısaca âfâk ve enfüsten (dış ve iç âlemler) bahsettikten sonra meseleyi hep tefekküre bağlamıştır. Mesela Cenab-ı Hak, yer ve göklerin yaratılışını, gece ve gündüz sürelerinin değişmesini, insanların yararına olan, denizlerde gemilerin yaptığı seyahatleri, ölü yeryüzünün semadan indirilen yağmurla diriltilmesini ve orada pek çok canlı yaratılmasını, rüzgarların hareketini, yeryüzü ve sema arasında emre âmâde duran bulutları zikrettikten sonra bütün bunlarda aklını kullanıp tefekkür eden insanlar için Allah’ın (celle celâluhu) varlığına ve birliğine dair pek çok âyetler, deliller bulunduğunu belirtmiştir.

Kur’ân-ı Kerim’de buna benzer çok sayıda âyet bulunmaktadır. Birkaç örnek zikretmekle iktifa edebiliriz:

Misal olarak zikrettiğimiz âyet-i kerimelerde görüldüğü gibi bazen mesele akla bazen fikre bazen de ilme bağlanmıştır. Bunlar arasında nüanslar bulunsa da temelde hepsinin aynı noktaya işaret ettiği görülür; bu da Allah’ın (celle celâluhu) âfâk ve enfüste yarattığı deliller üzerinde insanın aklını kullanarak düşünmesi ve tefekküre dalmasıdır. Zikrettiğimiz âyetler, yalnızca birkaç örnekten ibarettir ve Kur’ân’da, kâinatta olup biten hâdiselerin nazara verilip konunun aklın farklı fonksiyonlarına havale edilmesine dair onlarca, yüzlerce misal göstermek mümkündür.

Müminlerin, gerek âfâkî gerekse enfüsî tefekkürde derinleşmeleri çok önemlidir. Enfüsî tefekkür mevzuu olarak insanı, sadece fizyolojisi ve anatomisi itibarıyla ele alacak olsanız bile o, hakikaten saygı duyulması gereken bir âbide şeklinde karşınıza çıkacaktır. İnsan iç ve dış yapısıyla o kadar mükemmeldir ki, farzımuhal, Allah’tan (celle celâluhu) başka birisine secde etmek caiz olsaydı insana secde edilirdi. Fakat Allah (celle celâluhu) Kendisinden başka hiç kimseye secde edilmesine müsaade etmemiştir. Bununla birlikte meleklerin Hazreti Âdem’e (aleyhisselâm) secde etmelerinin emredilmesi, emre itaatteki inceliğin anlaşılması adına bir imtihan gereğidir. Ayrıca Allah’a (celle celâluhu) yapılan secdede Hazreti Âdem’in bir mihrap, bir kıble olması, böyle bir konum, faikiyet ve hususiyeti ihraz eden başka bir varlık olmadığını göstermektedir. Zira Hazreti Âdem, bir yönüyle madde ve mananın, fizikî ve ruhani âlemlerin birleşme noktası gibidir. Farklı bir ifadeyle o, Cenab-ı Hakk’ın bütün esmâ-i hüsnâsının tecelli ettiği en cami (kapsamlı) aynadır. İşte böylesine mükemmel bir varlık olan insanı maddî ve manevî buutlarıyla okumaya başladığınızda derin derin tefekküre dalmamanız mümkün değildir. Evet, insanı, ister maddî yanıyla isterseniz mahiyet-i maneviyesi itibarıyla ele alın, doğru okunabildiği takdirde insana çok şey anlatan bir kitap gibidir. Hususiyle nefsi, kalbi, duyguları, iradesi, şuuru ve şuurunun şuurunda olması itibarıyla insana bakıldığında onun nasıl muhteşem bir mekanizmaya sahip olduğu görülecektir. Böyle bir sistemin dümeninde bulunması, onu işletmesi ve onun merkez noktasına tahtını kurması itibarıyla, onu en iyi anlayan yine insanın kendisidir. Eğer enfüse açılabilir, maddî ve manevî yönleriyle kendi mahiyetini iyi tanıyabilirse âfâka da ulaşabilir. Farklı bir ifadeyle kendi iç âlemlerinde sistemli bir tefekkürle kendini keşfeden insan, nazarlarını dış âlemlere çevirdiğinde çiçek çiçek gezen bir arı gibi, çeşit çeşit bal özleriyle geri dönecektir.

Tefekkür Usulü

Tefekkür, evvela bir ilk ve ön bilgiye dayanır. Avamca ve cahilane tefekkürler –onlara da tefekkür denilecekse– kuru birer tahayyüldür ve zamanla bıkkınlık hâsıl eder, daha sonra da insan onu anlamsız görmeye başlar. Varlığa avamca bir nazarla bakıp kâinatın baş döndürücü güzellikleri karşısında şairane ilhamlarla coşmak tefekkür adına yeterli değildir. Bu sebeple insanın evvela tefekkür edeceği mevzuu bilmesi, onunla ilgili belli ölçüde malumatının olması gerekir. Makro âlemde yıldızların, gezegenlerin hareketlerini, mikro âlemde mikroskobik varlıkların hususiyetlerini, normo âlemde insan ve onu çevreleyen mahlukatı, onların insanla münasebetini bilmek, tefekkür adına ilk adımdır. İnsan daha sonra, hâlihazırda ulaştığı ilim ufku itibarıyla bu ilk bilgi sayesinde yeni terkipler, tahliller yapacak; onlar üzerinde derinleşecek ve daha ileri sonuçlara ulaşacaktır. Vardığı bu sonuçları da ileride varacağı daha başka hükümler için mukaddime yaparak silsile hâlinde yeni yeni neticeler çıkaracak, tefekküründe derinleşecek ve çok buutlu bir tefekkür ufkuna erecektir. Bütün bunlar, engin malumat sahibi olmaya bağlıdır. Malumatsız insanın tefekkür etmesine imkân yoktur. Bunun için çok ve çeşitli kitap okumak çok önemlidir. Daha sonra ise elde edilen bu malumatın sağlam bir tefekkür usulüyle değerlendirilmesi ve şeriat-ı fıtriyenin ve âyât-ı tekvîniyenin selim bir nazarla mütalaa edilmesi gerekir.

İnsan bu şekilde geliştirdiği sağlam bir metotla tefekkür eder ve tefekkürü hayatının çok önemli bir parçası hâline getirirse, o insanda iman esaslarının hakikatleri inkişaf eder ve artık her şey onun nazarına çok farklı görünür. Bu ufka ulaşan biri her gördüğü şeyde, kendisini yaratan Zât’ın isim ve sıfatlarının tecellilerini görmeye başlar, ne yana dönse O’ndan rayihalar duyar. Bu da onun kalbinde derin bir Allah sevgisinin oluşmasına vesile olur. Ardından da o muhabbet-i ilahîyenin verdiği zevk-i ruhaniyle sermest yaşamaya başlar, ötelere doğru kanatlanır.

Tefekkürde bu noktayı yakalamış birinin bazen bir saatlik tefekkürü, bundan mahrum bir başkasının yaptığı bin senelik ibadete denk gelebilir. Böyle bir anlayış ve şuur içinde Rabbine teveccüh etmeyen insanın, bin sene bir yerde dursa da, düşünceleri ve ufku itibarıyla derinleşemediğinde, katettiği mesafe, tefekkürle katedilen mesafeye denk gelmeyecektir. Ancak bu, yapılan ibadetin bir kıymetinin olmadığı şeklinde de anlaşılmamalıdır. Zira Allah’a kulluk namına yapılan ne bir kıyam ne bir rükû ne de bir secde boşa gider. Her halükârda Cenab-ı Hak Kendisine yapılan kulluğu zayi etmez ve mutlaka mükâfatlandırır. Ne var ki tefekkürle gelen varidat ve tefekkürün ibadetlere kattığı derinlik çok farklıdır.