Kayma Noktaları

Dördüncü Bölüm

KAYMA NOKTALARI

1. Kayma Noktaları

Cenab-ı Hak, ilâhî âdeti gereğince insanları hayatları boyunca çeşit çeşit imtihanlara tâbi tutar. Böylece tıpkı elmasın kömürden, altının da taş ve topraktan ayrılması gibi onların hasını hamından, saf olanını olmayanından ayırır. Aynı zamanda her bir imtihan, bir yönüyle bize kendimizi gösterme tecrübesidir. Yani ezelde kâmet-i kıymetimizi bilen Yüce Allah, bizi imtihan etmek suretiyle neye ne kadar mukavemet edebileceğimizi, bela ve musibetler karşısında nasıl bir tavır alacağımızı, nerede sabredip nerede yan çizeceğimizi, nerede dişimizi sıkıp dayanacağımızı, nerede kaderi tenkit manasına gelebilecek itirazvari tavırlara girebileceğimizi bizzat bize gösterir. Bakara Sûre-i Celîlesi’nde;

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ

Mağnem ölçüsünde mağreme maruz kalınması yani neticedeki mükâfat ve sevap nispetinde meşakkat ve zorluk çekilmesi önemli bir düstur olduğuna göre, insanın varacağı hedefin büyüklük ve kıymetine göre maruz kalınan imtihanın şiddeti de farklı olacaktır. Mesela şehit olup farklı bir hayat mertebesine uçma çok önemli bir mazhariyettir. Fakat böyle bir mazhariyetin elde edilmesi asıl anlamı itibarıyla Allah yolunda savaşmaya, yaralanmaya ve O’nun yolunda canın feda edilmesine bağlıdır. Bu sebepledir ki yüksek bir mefkûreye gönül veren ve bu yüksek mefkûrenin gereklerini yerine getirmeye çalışan bir insan, karşısına çıkan bela ve musibet her ne olursa olsun katlanmasını bilmeli, dişini sıkıp sabretmeli ve çok defa kendisine rağmen yaşayabilmelidir.

Hayatı bir baştan bir başa imtihanlar zinciri olan insan, bu dünyada sadece bela ve musibetlerle imtihan olmaz. Aynı zamanda o, maddî-manevi başarı ve ihsanlarla da imtihana tâbi tutulur. İnsan, hayatında öyle yerlere uğrayacak ve öyle menzillerden geçecektir ki bazı yerler onun başını döndürecek bazı makam ve pâyeler –Allah korusun– onun ayağını kaydıracak, geçip gittiği yerlerdeki bazı virüs ve mikroplar onun manevi hayatına musallat olacaktır. Kısaca insan, uğrayıp geçtiği yerlerde bazen rahatla, bazen şan u şöhretle bazen makam ve mansıpla bazen de alkış ve âlâyişle imtihana maruz kalacaktır.

İmtihan Çeşitleri

Kulluk yolunda yürüyenlerin ayaklarının kayabileceği bazı tehlikeli noktalar vardır ve biz bu kaygan zeminlere mezelle-i akdâm deriz. İnsanın sürçmesine ve düşmesine sebep olabilecek, onu muvakkaten de olsa yolundan edebilecek bu kaygan zeminleri bir çerçeve içinde ifade etmek oldukça zordur. Çünkü tarih boyunca, çok güçlü ve çalımlı bir edayla yola çıkan ama daha birkaç adım ilerlemeden üzerine bastığı bir nohut tanesinden dolayı tepetaklak giden ve hiç beklemediği bir virajdan uçuruma yuvarlanan binlerce insan olmuştur. Bazen küçük bir çakıl taşıyla tökezleyip yere kapaklanan insanoğlunun, kayacağı zaman ve zemini tahmin etmesi de her zaman mümkün olmayabilir.

Demek ki haram bir lokma, yalan bir kelime, yasak bir bakış veya gayrimeşru bir dokunuş birer kayma noktası oluyor ve bazı latifelerin sönmesine, hatta ölmesine sebebiyet verebiliyor. İnsan başlangıçta hiç de önemsemediği bu küçük inhiraflar yüzünden zamanla yoldan çıkıyor, kendi kimliğinden uzaklaşıyor, değer ölçülerine karşı yabancılaşıyor ve her an düşebileceği bir kaygan zemine girmiş oluyor. Bazen sürçüyor bazen düşüyor bazen de yüzüstü kapaklanıyor ve bir daha da belini doğrultamıyor. Hep iki büklüm ve kambur olarak yürümeye mahkûm oluyor.

Hücumât-ı Sitte

Bediüzzaman Hazretleri’nin, “Hücumât-ı Sitte” diyerek ele aldığı en tehlikeli şeytânî tuzaklar da birer mezelle-i akdâmdır. Hubb-u câh, korku, tamâ, ırkçılık, enaniyet ve tenperverlik gibi kapanlara yakalanarak latifelerini öldüren insanların sayısı da hiç az değildir.

Makam arzusu, tanınma tutkusu ve şöhret düşkünlüğü demek olan hubb-u câh az çok hemen her insanda vardır ve başta ehl-i dünya olmak üzere pek çokları için öldürücü bir kayma noktasıdır.

Kimseden korkmamanın yegâne çaresinin, korkulması gereken gerçek kaynaktan korkmak olduğunu bilmeyenler için de havf bir ölüm çukurudur.

Bir şeyi hırsla istemek, açgözlülük ve doymazlık manalarına gelen tamâ ise bazı şer odaklarının, mü’minleri bile kendi menfur emellerine alet etmek için kullandıkları, gazab-ı ilahîyi celb eden ve hayat-ı ebediyeyi bitiren bir tuzaktır.

Devlet-i Aliyye’nin de sonunu hazırlayan sebeplerden biri olan ırkçılık, insanın en zayıf ve fenalığa en açık damarını teşkil eden enaniyet (benlik) ve hak erlerini bile dört duvar arasına hapseden tenperverlik (rahata düşkünlük) gibi hastalıklar da ayakları kaydıran tehlike noktalarıdır.

Şeytandan gelen bu hücum okları, isabet ettiği insanları ciddi şekilde yaralayan, yatağa düşüren ve hatta öldüren birer virüs gibidir. Mesela tamâ hissi, tûl-i emelden, uzun yaşama arzusundan ve bitmeyen isteklerden kaynaklanır. Ona yakalanan, hiç ölmeyecekmiş gibi hayata bağlanır. Gözü asla doymaz; onu da ister, öbürünü de. Bu isteklerini elde etmek için o kapı, bu kapı deyip sürünüp dururken hiç farkına varmadan çürür gider. Tenperverlik ve rahata düşkünlük insanı hâneperest yapar. Aslında aile ve yuva dünyevî bir kısım ihtiyaçları gidermeye matuf ve ahiret hayatına hazırlık hususunda yardımcı bir unsur olmasına rağmen, onu evvelen ve bizzat maksud bir iş şeklinde algılayıp bir hâneperestlik duygusu içine girme de çok hatarlı bir kayma noktasıdır. “Ya yuvamdan olursam ya ailemi kaybedersem! Allah korusun, ya çocuklarımdan cüda düşersem.” gibi mülahazalar insanın mukavemet sistemini kıran, onu bütün tehlikelere açık hâle getiren düşüncelerdir.

Hususiyle de günümüz insanları için en kaygan zeminlerden birisi enaniyettir. Hayatı kendi benliğine göre yorumlama, her şeyi şahsî takdir ve tercihlerine bağlama, umuma açık olan ve vicdan genişliğinden kaynaklandığı için fevkalade bir enginliği bulunan şeyleri kendi dar vicdanına, daha doğrusu daralttığı vicdanına göre değerlendirerek pek çok genişi daraltma, dolayısıyla dünya kadar himmet ona açık duruyorken kapıları sürgüleme ve istifadeye kapalı olma…

İşte bütün bunlar, iyi bir mü’min olma yollarında buzlanma hâsıl eden ve zincirleme kazalara sebebiyet veren faktörlerdir ve hepsi de bir yönüyle sefahet sebebidir.

İman ve İslâm dairesi içinde bulunsa da insanın her an bu tür virüslere yakalanma ihtimali vardır. Mesela salih bir daire içinde bulunduğu hâlde bir insan, şöhret duygusuna kapılarak din adına ortaya koyduğu amellerin çehresini kirletebilir. Bir başkası ise ortaya koyduğu seçkin eserler ile kendisinden bahsedilmesini ve parmakla gösterilen bir insan olmayı arzu edebilir. Ama bu durum onu yerin dibine batırabilir. Ayrıca insanın maruz kaldığı böyle olumsuz bir duygu, daha başka negatifliklere de bir çağrıdır. Mesela şöhret duygusu gelip bir kere insanın sırtına bindi mi, onun insana daha başka ne türlü kötülükler yaptırabileceğini kestiremezsiniz.

Bunlar, Müslüman bir daire içinde bulunduğu hâlde, her inanan gönlün karşı karşıya kalabileceği tehlikelerdir. Allah korusun, öbür dünyada insana “keşke” dedirtebilir. İhlas düsturlarını kendisine rehber edinmediğinden ötürü, ortaya koyduğu başarıları kendine bağlayan, şöhret uğruna kullanan ve tebcil ü takdir peşinde koşanlar ahirette, “Keşke bir takdir, bir alkış uğruna bütün bu amelleri kendi elimle kendim zayi etmeseydim, boşa çıkarmasaydım! Bir hiç uğruna boşluğa yelken açmasaydım! Keşke sonucu ölüm olan akıntılara kapılmasaydım.” gibi kuru telehhüf, teessüf ve tahassürlerle kıvranacak ve hep pişmanlık soluklayacaklardır. Fakat ne acıdır ki onların bütün bu sızlanışlarının kendilerine hiçbir yararı olmayacak, bilakis ızdıraplarını katlayacak ve musibetlerini ikileştirecektir.

Bu bölümde, Bediüzzaman Hazretleri’nin dikkatlerimizi üzerine çektiği bu kayma noktalarını daha etraflıca ele almaya çalışacağız.

2. Hubb-u cah (Makam ve Şöhret Düşkünlüğü)

Hubb sevgi, bağlılık, tutku demektir; câh ise makam, mansıb, pâye, şöhret ve itibar manalarına gelmektedir. Dolayısıyla hubb-u câh makam sevgisi, pâye tutkusu, şöhret düşkünlüğü, rütbe hırsı ve itibar arzusu gibi manaları çağrıştıran bir terkip olarak dilimize girmiştir. Bediüzzaman Hazretleri kendini beğenme, övünme, insanlara görünme, methedilmeyi bekleme ve halk nazarında saygın bir kişi olmayı isteme gibi desiseleri de hubb-u câhın tarifine dâhil etmiş ve insanın en zayıf damarı olarak onu göstermiştir.

Özellikle de dünya hayatını her şey sanan insanlarda yükselme merakı, makam arzusu ve teveccüh tutkusu had safhada olur. Onlar içinde siyasî, adlî, mülkî ya da askerî bir makamı elde edebilmek için can atan çoktur. İnsanlara çok parlak görünen bir kısım pâyelere ulaşmak ve halkın teveccühünü kazanmak için çırpınır dururlar. Bunların çoğu kalblerini itminana erdireceğini zannettikleri bir makama yükselmek için üst üste tavizler verirler. Şayet, o arzularına nâil olurlarsa bu defa da bir yandan diğer beklentilerini gerçekleştirmek, diğer taraftan da o makamı korumak maksadıyla yeni tavizleri normal karşılarlar.

Nice insan vardır ki gayet ciddi, pek doğru ve çok hâlisâne mülahazalarla yola çıkmışlardır fakat Allah’la münasebetleri ve dava düşünceleri, dünyanın göz alıcı güzellikleri karşısında başlarının dönmesini engelleyebilecek kadar kuvvetli olmayınca bir süre sonra dökülüp yolda kalmışlardır. Bir zaman samimi bir niyetle ve millete hizmet etmeye matuf iyi düşüncelerle idareye talip olmuşlardır. Heyhat ki yeterli bir donanıma sahip olmadıklarından ve Allah’la münasebetlerini sağlam tutmadıklarından her gün biraz daha asıl gayelerinden uzaklaşmış ve vasıtaları gaye yerine koymuşlardır.

Hubb-u câhı bir kere tadınca artık onun tiryakisi olmuş ve ne pahasına olursa olsun onsuz bir hayat düşünemez hâle gelmişlerdir. Her şey kabul ettikleri bir mevkiye yükselebilmek için, bir-iki taviz vermekle başladıkları yolun her durağında başka yeni bir tavizle daha karşı karşıya kalmışlardır. Çünkü makam ve mansıp bağımlısı olan bir insan, aynı zamanda bir teveccüh tiryakisidir. O her yerde takdir edilmeyi bekler, alkışlanmayı ister, beğenilmeyi ve methedilmeyi diler. Artık o, makamla beraber şöhretin, teveccühün, takdirin ve alkışın da bağımlısıdır.

Gaye ve Vesile

Bir makama ulaşmayı ve bir pâyeyi elde etmeyi isteyen her insanı aynı kategoride değerlendirmek de yanlış olur. Bazı insanlar nispî pâyelerin geçici olduğunu bilir, elde imkân varken onları Hak yolunda değerlendirir, bulundukları makamları daha anlamlı hâle getirir ve taşıdıkları unvanlara yepyeni bir ruh verirler. Kendi zatî değerleri sayesinde makamlarının kıymetini de yükseltirler. Bazıları da pâye ve mansıpların gölgesinde bir kısım arzularını gerçekleştirmeye uğraşırlar ve üzerlerinde çok bol bir elbise gibi duran o makamı dolduramadıklarından oldukça gülünç durumlara düşerler. Beklentilerinin ve kendilerinden beklenenlerin altında kalır ve ezilirler. İkincilerin durumu hubb-u câh virüsüne yenik düşmüş kimseler için örnek teşkil etse de birincilerin duygu ve düşüncelerini makam sevdası, şöhret tutkusu ya da kıdem arzusu şeklinde değerlendirmek haksızlık olur.

Vatan ve millet aşığı bir insan da belli bir makama sahip olmayı isteyebilir. Fakat onun bu isteği vazife şuuruna, ülküye ve ülkeye hizmet düşüncesine bağlıdır. O, söz konusu makamın tiryakisi değildir, onu kalıcı olarak da görmüyordur. O makam böyle bir insanın nazarında sadece bir vesiledir, kendi ülkesine ve ülküsüne hizmet etme gayesine yardımcı bir vasıtadır. Bu düşüncedeki bir dava adamı, o makamı gaye kabul etmediği için ona ulaşmak ya da bulunduğu konumu korumak maksadıyla tavizler vermek durumunda da kalmaz. Onu en başta rıza-i ilahî adına, sonra da insanlığa hizmet hesabına bir basamak sayar.

Şahsı adına bu kadar müstağni ama aynı zamanda hizmet delisi bir insan, nerede ve hangi mevkide olursa olsun çok rahattır. Kadr u kıymeti bilinmiş-bilinmemiş, ufkuna göre bir vazife kendisine tevdi edilmiş-edilmemiş, şanına yaraşır bir makama getirilmiş ya da getirilmemiş; onun için bunların hepsi müsavidir. Çünkü o, her şeyin ve herkesin ötesinde bir hikmet eli müşahede etmektedir. Her hâdise karşısında Cenab-ı Hakk’a tevekkül eder, ilahî rahmet ve inayete sığınır. Onu yer yer tasalandıran ve zaman zaman hüzne boğan tek husus vardır. O da o an bulunduğu konumun hakkını verememe endişesidir.

Hazm-ı Nefs

Tarihte imanda derinleşmiş hakiki mü’minlerin teveccüh beklentisinden hep uzak durmaya çalıştığını görmekteyiz. Mesela, İstanbul’u fethedenler o büyük başarıdan dolayı alkış beklentisi içinde olmadıkları gibi Belgrat’tan başarıyla geriye dönenler de alkış beklentisi içinde değildiler. Yavuz Cennetmekân (aleyhirrahmetü ve’l-ğufran) Hazretleri, Mercidabık ve Ridaniye seferlerinden dönüp Üsküdar’a geldiğinde halkın alkışlarından kaçmak için gece yarısına kadar Üsküdar’da kalmış, halk uykuya dalınca kalkmış ve gece yarısı sessizce Topkapı Sarayı’na girmiştir. Ayrıca Kanuni’nin büyük bir seferden döndüğünde izbe bir yerde yatmayı tercih etmesi ve Tarık İbn Ziyad’ın İspanya’yı fethettikten sonra yatağını bir dehlize serdirmesi de bu açıdan üzerinde durulması gereken önemli tarihî hâdiselerdir.

Bu büyük şahsiyetlerin nefislerine karşı takındıkları bu tutuma, tasavvuf ıstılahında hazm-ı nefs denir. Mü’min, hangi konumda bulunursa bulunsun hangi başarıya ulaşırsa ulaşsın nefsinin hakkından gelerek onu baskı ve kontrol altında tutmalı ve sözünü ona dinletmesini bilmelidir. Böylece nefis, emmâre olmaktan levvâmeye, levvâmeden mülhemeye, mülhemeden mutmainneye, oradan râdıyye ve mardıyyeye ve hatta şahsın istidat ve kabiliyetine göre zekiyye ve sâfiye mertebelerine yükselecek ve melekleri bile geride bırakacaktır. Ancak bunun yolu öncelikle nefsi zapturapt altına almaktan geçer. Nefse hâkim olmanın yollarından birisi de teveccüh-ü nâstan kaçınmak ve istemeyerek de olsa böyle bir duruma maruz kalınmışsa onu da istidraç endişesiyle karşılamaktır. Bu sebeple iyi bir ruh terbiyesi almış insan asla teveccüh-ü nâsı istemez ve beklemez. Teveccühe esas teşkil edebilecek hususlarla karşı karşıya kaldığında elini ve gönlünü Allah’a açarak hatta kimi zaman Allah’a el açtığını dahi belli etmeden ya bir secdede ya bir rükûda ya da bir tesbihat esnasında “Ne olur Allah’ım! Bir an dahi olsa beni benimle baş başa bırakma ve bu teveccüh beklentisini benim içimden çekip al!” diye dua eder.

Karantinalar Oluşturun!

İçimizde böyle bir temayül ortaya çıkmış veya bir arkadaşımızda böyle bir eğilim baş göstermişse bu duygunun başkalarına da sirayet etmemesi, onların hislerinin de depreşmesine sebebiyet vermemesi için, vakit fevt etmeden hemen karantinalar oluşturulup yayılmasını önlemek gerekir. Çünkü manevi hastalıklar maddî hastalıklardan daha tehlikelidir, daha hızlı bulaşır ve tedavisi de daha zordur. Bir kere makam, mansıp, şöhret gibi bir virüse yakalanan bir insanı geriye döndürmek oldukça zordur. Bu sebeple her zaman bu tür duygulara karşı teyakkuz içinde, hazır ve tetikte olunmalıdır. Yapabiliyorsak kendi marifet gücümüzü bir bağışıklık ve mukavemet sistemi gibi kullanarak bu virüslere karşı sürekli anti-şöhret, anti-nâm ve anti-şan antikorları üreterek onları henüz menşeinde etkisiz hâle getirip kökünü kurutmamız gerekir.

İşte biz de iç âlemimizde şöhretperestlik hesabına harekete geçen en ufak bir kıpırdanma karşısında hemen teyakkuza geçmeli, kendimizi yerden yere vurmalı, sürekli nefsimizle yaka paça olmalı ve böylece o öldüren virüslere karşı kalbimizin kapılarını bütünüyle kapalı tutmalıyız. Çünkü başta da ifade edildiği gibi insan bir kere şöhret, nâm u nişan, hubb u câh deryasına açılınca onun geriye dönmesi bir hayli zordur.

Bir kere o gaflet deryasına açılır, şov türünden hâdiselerin arkasına takılır, iltifattan zevk almaya, takdir u tebcillerden lezzet duymaya başlarsanız zamanla yapacağınız her işte takdir beklentisine girer, iltifat intizarında bulunur ve alkış dilencisi hâline gelirsiniz. Şöhret tiryakisi olmuşları harekete geçirebilmek, bir iş yapmasını sağlamak için de her seferinde maddi manevi iltifatlara tabi tutmak gerekecektir. Yapılan iltifatlar, takdir u tebciller zaman içinde ona kâfi gelmeyecek, onlarla tatmin olmayacaktır. Uyuşturucu müptelası bir zavallının, uyuşturucuya olan bağımlılığının gittikçe artması ve aldığı o zehrin dozunu her seferinde biraz daha artırması gibi, şöhret düşkünü bir nefis de hep daha fazlasını, daha fazlasını talep edecektir. Artık onu tedavi etmek de bir hayli zordur. Çünkü şöhret tutkusu başını döndürmüş, bakışını bulandırmış, aklını başından almıştır. Bu sebeple böylelerinin kurtuluşu, tabir caizse, gaybî bir inayet eline kalmıştır. İşte bütün bunlardan dolayı diyoruz ki bu büyük âfetin önünü daha baştan kesmeli, ölümcül virüslere karşı kendi düşünce dünyamızı daha baştan karantinaya almalıyız.

Teveccühü Hizmete Tevcih Et!

İnsanlar etrafınızda halkalar oluşturmuş size teveccüh ediyor, sizin tavsiyelerinizi dinliyorlarsa ve siz de onların bu teveccühlerini savma imkânına sahip değilseniz bu durumda bir içtihat hatası olarak size olan teveccühlerini, yapılması gerekli olan işlere yönlendirerek değerlendirebilirsiniz. Mesela siz, size teveccühte bulunanlara şöyle diyebilirsiniz: “Eğitim müesseseleri ve kültür lokalleri milletimiz ve insanlık için hayatî ehemmiyeti haiz. Bu sebeple her yerde okullar açın, kültür lokalleri yapın. Eğer tek başınıza yapamıyorsanız imkânlarınızı bir araya getirin ve daha büyük işlere, daha büyük hizmetlere talip olun. Böylece dünyanın değişik yerlerinde ruhunuzun ilhamlarını başka sinelere boşaltacak zemin ve platformlar oluşturun!”

Yoksa elâlemin sizi alkışlamasının, göklere çıkarmasının ahiretiniz hesabına size hiçbir faydası yoktur. Bunlar sizin için bir kazanım değildir, sadece nefsani hislerinizi tatmin eder. Aslında bunu, bir tatminden ziyade, insanı sürekli o türlü beklentilere sevk edip ona sürekli stres ve sıkıntı yaşatan bir afet olarak ifade etmek daha doğru olacaktır. Böyle bir beklenti, insanı teveccüh ve alkış konusunda açgözlü hâle getirmekten başka bir işe yaramaz.

Hâsılı, siz, bir taraftan halkın size olan teveccühlerini savma ameliyesi gerçekleştirirken diğer taraftan da o teveccühleri şöyle-böyle semereli hâle getirmeye bakmalısınız. İnsanların size olan itimatlarını, hüsnüzanlarını ve tavsiyelerinize inanmalarını siz de onların uhrevî hayatları adına değerlendirme yoluna gitmelisiniz.

3. Korku Hissi

Kasem olsun ki sizi, içinize salacağımız bir kısım korkularla imtihan ve iptilaya tâbi tutacağız. Defaatle başınıza korku salacak, ehl-i dünyayı size musallat edecek; böylece kim korkuyor, kim korkmuyor, haricî vücut noktasında bunu ortaya çıkaracağız. Kimin korkup korkmadığını ilim noktasından Cenab-ı Hak (celle celâluhu) biliyor. Fakat kudret ve iradenin taalluk sahası olan haricî vücut noktasında kimin korkup kimin korkmadığını ortaya koymak için O sizi durmadan imtihana tâbi tutacaktır. Bu imtihanlardan biri de korku’dur. İnsan zelzeleden, açlıktan, susuzluktan, maddî-mânevî düşmandan korkar ve bunlar onun için bir imtihan olur.

İman Hem Nurdur Hem Kuvvettir

Cenab-ı Hakk’ı tanımamız, O’nu tasdik etmemiz ve imanımız sayesinde bu dünyayı bir zikirhâne, bir eğitim alanı ve bir imtihan meydanı gibi görürüz. İrademizin yetersiz kaldığı noktada Allah Teâlâ’nın sonsuz iradesine dayanır, üstesinden gelemeyeceğimiz konularda O’nun kudretine itimat ederiz. Dolayısıyla kendi acizliğimize rağmen, Hakk’ın kudretiyle güçlü olur, fakr u zaruret içinde bulunduğumuz anlarda bile O’nun servetiyle zenginleşiriz. Şu dünyadaki bütün doğumları askerlik vazifesine başlama, ölümleri de askerlikten terhis olma sayarız. Bundan dolayı da bizim nazarımızda kâinattaki herkes ve her şey birer vazifeli memurdur ve her ses birer zikir, tesbih ve şükür nağmesidir.

Mukaddes Hüzün

Tabii ki inanan bir insan da bazı korkular yaşayabilir. Bazen bir kısım endişelerin ağına düşebilir. Fakat onun korku ve endişeleri dünyevîlikten çok uzaktır ve mukaddes bir hüzün çerçevesindedir. Çünkü o korku ve endişelerin arkasında mücerret, kuru bir imana güvenmeme duygusu ve imanı daha sağlam bir teminat altına alma ihtiyacı vardır. İnsanın kendi ameline güvenmemesi, imanını koruma altına almak için emin yollar araması ve her an düşebileceği endişesiyle Cenab-ı Hakk’ın rahmetine iltica etmesi de yine imandan kaynaklanan bir hâldir. Eğer iman etmişseniz mutlaka cenneti ümit edecek ve Cemâlullah arzusuyla öteleri gözleyeceksiniz. Aynı zamanda “Allah korusun, attığımız yanlış bir adımdan ötürü ya cennet kapısından geriye dönersek ne olur bizim hâlimiz? Müslüman doğduk, Müslüman yaşadık fakat Allah korusun ya devrilir gider ve hayatın sonunda bir çukura yuvarlanırsak ne yaparız?” şeklinde endişeler de duyacaksınız.

Hak dostları hayatta iken havf kapısını ardına kadar açık bırakmak ve ölüm zamanı da recaya yapışmak gerektiğini söylerler. Mü’minler, Allah’tan, Kıyamet gününün dehşetinden, cehennem azabından ömür boyu korkmalıdırlar. Fakat bu korku onları pasifliğe, hareketsizliğe, ümitsizlik ve karamsarlığa itmemelidir. Aksine onları, korkunun sebeplerini ortadan kaldıracak tutum ve davranışlara yöneltmelidir.

Bu hadis-i şerifte de görüleceği üzere hakiki mü’minler hayır ve hasenât adına koşar durur, daima salih amellerde bulunurlar ama amellerinin kabul olup olmadığı hususunda da sürekli endişe yaşar ve yapıp ettiklerine asla güvenmezler. Şu kadar var ki bu endişe onları ye’se atmaz, bilakis, daha çok gayret göstermeye, hayır ardında daha fazla koşturmaya sevk eder. Bu itibarla bütün mü’minler, her durumda havf ve reca dengesini gözetmelidirler ki laubaliliğe düşmesinler ve kazanç yolunu hüsranlarla karartmasınlar.

Dünya-Ahiret Dengesi

Mü’min, dünya-ahiret dengesini iyi kurmak zorundadır. Bu denge kurulduktan sonra, Allah’ın tevfik ve inayetiyle, her şey hallolacaktır. Mesele, ahiret ve dünya aynı anda karşımıza çıkıp bütün ağırlıklarıyla vicdanımıza oturdukları zaman en çok lâzım olanı tercih edebilmektir. Bu ise dünyaya dünya kadar ahirete de ahiret kadar değer ve kıymet vermeyi gerektirir. Bu dengeyi kurabilenler için korku ve endişeden söz edilemez. Bütün dünya bela olup başlarında patlasa, herhalde onları zerre kadar paniğe sevk etmeyecektir. Zira korku ve endişe, hayat tutkusundan ileri gelir. Hâlbuki onlar, hayatı istihkâr etmektedirler. Böyle basit bir hayat için endişeye kapılmanın hiçbir manası ve insanı tatmin edecek hiçbir izah şekli yoktur.

Allah, kişinin ne zaman vefat edeceğini baştan tayin etmiştir. Herkes, sırası geldiği zaman ölür. Hazreti Ömer, o kadar harbe iştirak eder bir şey olmaz da mescitte namazı kıldırırken sinesinden yediği hançerle vefat eder. Halid İbn Velid, ömrünü cephelerde geçirir, vücudunda yara almayan para kadar dahi bir yer kalmaz ama yatağında vefat eder.

Rabbin tayin ve takdir buyurduğu ecel ne bir an geriye ne de ileriye alınabilir. Allah, ölümümüzü ne zaman takdir etmişse ancak o zaman ölürüz. O’nun emri ve izni olmadan hiçbir şey olmaz. Dolayısıyla ölümden, ne geldiği zaman kaçıp kurtulmamız ne de gelmeden evvel ona kavuşmamız mümkün değildir. Nitekim, ölümün arkasından koşanlar ona çabuk ulaşamadı; ölümden kaçanlar da ondan kurtulamadılar. Mademki ölüm takdir edildiği zaman gelecektir, öyle ise en mühim mesele aziz olarak ölmektir. Aziz olarak ölen bir Müslümanın ölümü de en az hayatı kadar faydalı olur. Zira onun şerefli ölümü, arkada kalanlar için bir ibret olur. O hâlde asıl kazanılması gereken yer ahiret yurdudur. Gayretler hep o tarafa yönelik olmalıdır. Ahirete iştiyak, en bereketli cesaret kaynağıdır.

4. Hırs - Tamahkârlık

Hırs; tamahkârlık, doyma bilmeyen bir arzu ile bazı şeyleri istemek, şiddetli talep ve arzu manalarına gelir. Bu kötü sıfat, mü’minlerde sebeb-i hasarettir. Yani mutlak manada hırslı olan bir insan, maddî-mânevî kaybetmeye aday demektir. Dolayısıyla başarılı olmak ve hüsrana uğramamak için hırsı terk etmek veya onu hayra/iyiye kanalize etmek gerekmektedir. Yoksa insan birçok konuda hırstan kendini kurtaramaz. Bu da gayet normaldir. Hırs, insanın tabiatında vardır. Öyleyse herkese düşen vazife, bu hissin yüzünü hayra çevirmek olmalıdır.

Hırs, iç huzursuzluk ve bir çok mânevî hastalığı da beraber getiren bir hastalıktır. Hırslı insan, emeline nail olabilmek için zamanla, inandığı esaslardan dahi taviz verebilir. Uzun emel ise insana ahireti unutturur.

Burada, asrımızda çok yaygın olan dünya ve ukbâda insana hiçbir fayda sağlamayacak mahiyetteki boş ideallerin, şeytanın telkini olduğunu belirtmekte fayda var. Bazen insan öyle şeylere karşı hırs gösterir ki haddizatında bunun, onun mânevî hayatında bir arpa kadar dahi değeri yoktur. Mesela bir insanın, dünyevî-uhrevî hiçbir kaygı gözetmeksizin “Sosyal hayatta kademem şöyle olsun, hayatı şöyle yaşayayım, çok kazanayım, her imkâna kavuşayım.” gibi temennileri, ona kaybettiren zararlı birer hırs ifadesidir. İşte bu manadaki hırs, haybet ve hüsrana sebebiyet verir ve insana bir kazandırsa da çok alanda kaybettirir.

Mal-Mülk Arzusu

Dünya hayatında maruz kalınan imtihanların en önemlilerinden biri mal-mülk arzusu, para hırsıdır. Hatta denilebilir ki tarih boyu insanların büyük çoğunluğunun en büyük zaafı bu olmuştur. Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hadis-i şeriflerinde bu hakikati şu ifadeleriyle beyan buyurur:

لَوْ أَنَّ لِابْنِ اٰدَمَ وَادِيًا مِنْ ذَهَبٍ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَادِيَانِ وَلَنْ يَمْلَأَ فَاهُ إِلَّا التُّرَابُ وَيَتُوبُ اللهُ عَلَى مَنْ تَابَ

Doyma bilmeyen bir hırsla sürekli daha fazlasını isteme, daha büyük şirket ve holdinglere sahip olmaya çalışma, her şeyi ele geçirme gayreti içine girme çoğunluğun zaaflarındandır. Esasında toplumdaki pek çok kavga ve çatışmanın arkasında da böyle bir menfaat yarışı yer almaktadır. Maalesef günümüzde çoklarının bu uğurda ölüp ölüp dirildikleri bir gerçektir. “Bir evim olsun.” niyetiyle başlayıp “Oğluma da bir ev alayım, kızım için de bir ev edineyim, torunumun da bir villası olması lazım…” mülahazalarıyla yaşayan dünya kadar dünyaperest görebilirsiniz. Hatta Allah’a hizmet için yola çıkıp da daha sonra paraya taparcasına bu tür arzuların peşinde koşan insanlarla karşılaşabilirsiniz. Öyle ki bunlardan bazıları kendilerine verilen maaşı yeterli bulmaz, daha fazla kazanmak için din ve millet adına çok hayatî hizmetleri terk eder ve böylece selef-i salihinin yürüdüğü yolu bırakarak ehl-i dünyanın yoluna girerler.

Dünyevî güzelliklere ve mala-mülke karşı tama duygusu henüz zihinde bir görüntü gibiyken oracıkta boğulmalı ve gelişip büyüyerek başkasının kazancını çekememezliğe, hasede ve kıskançlığa dönüşmesine fırsat verilmemelidir. Zira bu zaaf daha küçükken önü alınmazsa değil insanı dilenciliğe sevk etmek, karakter bakımından zayıf kimseleri hırsızlığa bile götürebilir.

İnsan mal-mülk mevzuunda da kendinde bir zaaf görüyorsa daha baştan ayaklarını sağlam tutabileceği yerde durmalı ve yıkılabileceği alanlarda dolaşmamalıdır. Gözünü servet hissi bürümüş bir kimsenin makam, mansıp ve imkân sahibi olması buzlu yolda ulu orta koşması gibi bir şeydir. Onun kayıp düşmesi her an muhtemeldir. Öyleyse insan, yüzüstü kapaklanmayacağı sahalara yönelmeli, dönebileceği yerde geri dönmeli ve henüz iş işten geçmemişken iradesinin hakkını vermelidir. Aksi hâlde iradesinin sırtına çok ağır bir yük yükleyip devrildikten ve iffetsiz damgasını yedikten sonra, “Ben ne kadar da iradesizmişim.” diyerek yakınmasının bir manası yoktur.

Biz Onu İsteyene Vermeyiz!

Riyâset, onu isteyip delicesine peşinden koşan kimselere verilmez. Çünkü onu talep eden kimsede hırs var demektir. Hırs ise istediğini elde etmek için insanı bazı hakikatleri feda etmeye sevk edebilir. Onun için siyasette bir yere yükselme, bir mevki elde etme ve bir makam sahibi olma gibi tutkular, insanları çok defa bazı hakikatleri görmekten alıkoyar. Yükselme sevdalısı kimseler, sürekli daha üst bir rütbeyi ya da makamı düşünür ve o anki kredilerini hep yarınları hesabına harcarlar da sadece hakkı tutup kaldırma adına kullanamazlar. Kullanmak isteseler bile bir yerde durmak zorunda kalırlar. Zira bir taraftan vazifenin hakkını vermeye çalışsalar da diğer taraftan sürekli ferdî ikballeri için yatırım yapma hususunda kendilerini mecbur hissederler. Kalemin bir yanıyla hak ve hakikate hizmet yolunda bazı şeyler çizseler de diğer yanıyla şahsî istikballerini garanti altına alabileceklerini zannettikleri hususlarla alâkalı imzalar atarlar. Dolayısıyla tam bir hizmet insanı olduklarını söyleseler de bu takıntıları sebebiyle hep yarım bir insan olarak yollarına devam etmeye mahkûmdurlar.

Takdirle Karşılanan Hırslar

Allah’ın rızasına gelince o, bizzat kendisi hırs gösterilecek bir mevzudur. Zaten اَللّٰهُمَّ عَفْوَكَ وَعَافِيـَتَكَ وَرِضَاكَ وَتَوَجُّهَكَ وَنَفَحَاتِكَ وَأُنْسَكَ وَقُرْبَكَ وَمَحَبَّـتَـكَ وَمَعِيَّـتَكَ وَحِفْظَكَ وَحِرْزَكَ وَكِلَائَـتَكَ وَنُصْرَتَكَ وَوِقَايَتَكَ وَحِمَايَتَكَ وَعِنَايَتَكَ “Allah’ım! Senden, Senin yüce affını, afiyet vermeni, hoşnutluğunu, teveccühünü, ilâhî nefhalarını, dostluğunu, yakınlığını, yüce şanına yaraşır şekildeki muhabbetini, maiyyetini, hıfz u sıyanetini, koruyup kollamanı, yardımınla zaferler nasip etmeni, himaye edip gözetmeni… istiyorum.” duasında yer aldığı gibi, bunlar Cenab-ı Hak’tan şiddetle arzu edilecek taleplerdir. Bunların haricinde talep edilecek hususlar ise gelip geçici şeylerdir. Çünkü onlar, insan hayatıyla mukayyettir. Hayatınız bittiği zaman onlar da biter. Hâlbuki öyle bir güzele dilbeste olmalı ki hiç bitmesin, sararmasın, solmasın ve sizi terk etmesin. Size olan dostluğu, maşukiyeti ebediyen devam etsin. İşte bu açıdan rıza-i ilâhî ve maiyyet-i ilâhiyede doyma bilmeyen bir hırs göstermelidir.

Hırsın Panzehiri: Kanaat

Kanaat, sebeb-i berekettir. Dolayısıyla sebepler açısından kanaatkâr olan bir insan dilencilik yapmaktan ve zilletten kurtulacağı gibi, diğer yandan ilâhî berekete de mazhar olur. Ancak burada üzerinde durulması gereken kanaat daha ziyade, dünyaya ait işlere çok fazla dalmama, onları düşünmeme ve böylece zihni onlarla kirletmeme manasına bir kanaattir. Tabir-i diğerle kanaatin öbür kutbunda “Allah bes, bâki heves.” ya da حَسْبُنَا اللهُ “Allah bize yeter.” deyip Allah ile kanaat etme vardır. Yani Allah bize yettiğine göre O’nun dışındaki şeyler olsa ne olur, olmasa ne olur düşüncesiyle hareket etmektir. Yanlış anlaşılmasın, sebeplere riayet etmek başka bir mesele, onların getirisini çok önemli görmek tamamen başka bir meseledir. Zira Cenab-ı Hak, hikmetinin iktizasına göre bazen verir bazen de vermez. İşte bir insanın her iki durumdan da hoşnut olması bir kanaat ifadesidir.

Öte yandan Zât-ı Ulûhiyet’le kanaat etmenin yanında bizim gaye ölçüsünde birer vesile olarak gördüğümüz Hazreti Ruh-u Seyyidi’l-Enâm’ın (aleyhi elfü elfi salâtin ve selâm) nübüvvetine ve İslâm dinine kanaat etme de çok önemlidir.

İşte kanaat adına ortaya konan bu duygu, düşünce ve mülahazaları desteklemeye matuf argümanlardan biri de tesvîf’tir. Tesvîf, bir şeyin hemen olması yönünde hırs göstermek değil “Bugün olmazsa yarın olur, yarın olmazsa öbür gün olur, öbür gün olmazsa daha öbür gün olur.” düşüncesiyle hareket etmektir. Başka bir ifadeyle birer perde olan sebeplere riayet etmekle birlikte meseleyi tamamen onlara bağlı götürmemek demektir. Çünkü meseleyi sebeplere bağladığınız takdirde hırsa girmiş ve dolayısıyla da takdir-i ilâhîye karşı kanaatsizlik sergilemiş olursunuz. Öyle ki gözünüzü sebeplerin getirisine diker ve ille de olsun diye çırpınır durursunuz. Sonra da bu tatminsizlik ve hırsla, günümüzde çokça görüldüğü üzere değişik spekülasyonlara girilir, hortumlama yolları araştırılır ve böylece türlü türlü haramlar irtikâp edilmiş olur.

5. Irkçılık (Menfi Milliyetçilik)

Milletimiz Aradığını İslâmiyet’te Bulmuştur

Ayrıca çok eski tarihlerden günümüze kadar ulaşan gelenek, âdet ve töreler de ilâhî muhkemat ve ilâhî kıstaslarla filtre edile edile, süzüle süzüle bize kadar gelmiş ve milletimize mâl olmuştur. Bütün bunlar din eleğinden geçtiği için onlara dinin müsaade ettiği değerler olarak bakılması gerekir. Bilindiği üzere İslâm’da bir edille-i şer’iye-i asliye diye isimlendirilen Kitap, Sünnet, icma-i ümmet ve kıyas-ı fukaha vardır. Bir de yine bunlara bağlı olan istishab, istihsan, maslahat, sedd-i zerâi gibi edille-i şer’iye-i fer’iye denilen deliller vardır. İşte bazıları, örfü de ikinci derecede yer alan fer’î delillerden birisi olarak mütalâa etmişlerdir. Çünkü Kur’ân-ı Kerim’e göre örf, Cenab-ı Hakk’ın mâruf saydığı şeyler olup Allah Teâlâ onlara da riayet edilmesini emretmiştir. Bu açıdan bakıldığında örf, temel kaynaklarla çelişmeyen değerler manzumesi demektir. İşte milletimizin mayasını teşkil eden ve onu yönlendiren temel unsurlar, ruh ve mana köklerimizden süzülüp gelen bütün bu üsarelerdir.

Irkçılık ve Nifak

Aynı kültür, aynı inanç, aynı sevinç, aynı tasa, aynı mağduriyet ve aynı mazlumiyetin çocukları olan bu millet, asırlardan beri bir arada yaşamıştır. Fakat ne acıdır ki son birkaç asırdan beri, İslâm dünyasında, daha doğrusu Müslümanların yaşadığı ülkeler diyebileceğimiz bahtsız bir coğrafyada bir kısım münafıkça düşünce ve davranışlar toplumların kaderine hükmetmeye başlamıştır. Ağızlarından çıkan sözle, yaptıkları iş tamamen tenakuz arz eden bir kısım insanlar, menşei dışarıda bazı farklı mülahazalarla millet fertlerini bölüp parçalamaya çalışarak bu millete en büyük kötülüğü yapmış ve bir yönüyle Müslümanlar için küfr-ü mutlaktan daha tehlikeli olmuşlardır. Çünkü küfr-ü mutlakı temsil eden ve hâşâ “Allah yoktur.” dedikten sonra her şeyi götürüp tabiat ve natüralizme ya da materyalizme irca edenler, yalancı ışıklarıyla parladıktan bir müddet sonra milletin nazarında sönüp gitmişlerdir.

Fakat değişik kılıflar altında varlığını sürdüren nifak düşüncesinin sönüp gitmesi çok daha zordur. Bu açıdan denilebilir ki birkaç asırdan beri İslâm dünyasına musallat olan asıl felç edici güve, nifak güvesidir. Kurt, gövdenin içine girdiği için toplumun kanını emmekte ve damarlarını kesmektedir. İşte milliyetçilik mefhumu da bu tür şebekelerin istismar ettiği kavramlardan biri olmuştur. İnsanların sadece hissiyat ve heyecanlarına hitap edilerek şatafatlı ve debdebeli sözler altında bu kavram, toplumu parçalama ve millet fertlerini karşı karşıya getirme adına kullanılmıştır. Öyle ki hemen herkes tavır ve davranışlarıyla içinde bulunduğu toplumun geleceği adına mücadele veriyor gibi görünse de bir anda ortalık kanlı bıçaklı insanlarla doluvermiştir.

Bir misal olması açısından ifade edeyim. Yetmişli ve seksenli yıllarda farklı cephelerde birbiriyle mücadele eden insanlarla bir nezaret veya hapishane hücresinde kader birliğimiz olduğunda, her iki cephenin içinde de samimî ve tepeden tırnağa Anadolu insanı olduğuna şahit olduğum gençlerle tanışmıştım. Kendilerince farklı cephelerin mücadelesini veren bu gençler, bir şekilde iğfal edilmiş, ellerine silâh verilmiş ve sokağa dökülmüş insanlardı. Maalesef bu gençlerin her birine kan gösterilmiş, kan düşündürülmüş ve neticede hepsi kanlı katiller hâline getirilmişti. Hâlbuki psikanaliz yaparcasına bu gençlerin biraz iç dünyalarına girip ruhlarını şerh ettiğinizde sinelerinin tepeden tırnağa bu millet için çarptığına şahit olurdunuz. Ne var ki menşei farklı ideoloji ve akımlara dayanan nifak şebekeleri bu samimî insanları birbirine düşman hâline getirmişti.

Esasında İslâm tarihinde nifak şebekesinin menşei ilk dönem fetihler sonrasına dayanır. Hazreti Ebû Bekir ve Hazreti Ömer düşmanlığı, İslâm’ın içinde ilk nifak şebekesinin oluşmasına ve ilk nifak tohumlarının İslâm toprağına atılmasına sebep olmuştur. Ondan sonra nifak düşüncesi değişik zamanlarda farklı boyut, farklı renk, farklı desen ve farklı şivelerle muhtelif eşrar ve füccar tarafından hep temsil edilegelmiştir. Irkçılık düşüncesi de böyle bir nifak anlayışının ürünüdür.

Bizim, milliyetperverlik düşüncemizden Allah, Peygamber ve Kur’ân mülahazasını çıkarıp atmamız mümkün değildir. Hatta bırakın bir kenara atmayı, onları hafife alacak tavır ve davranışları bile milliyetperverlik mülahazamızla telif edemeyiz. Bu yüce mazmunları, konuşma ve tartışmalarımızda sıradan objeler gibi kullanamayız. Onlara karşı sadece saygı duyar, tazimde bulunuruz. İşte biz böyle bir çerçevenin millîleriyiz.

Biz inanıyoruz ki milletimizin beka ve devamı bu değerlere sahip çıkmaya bağlı olduğu gibi, milletimizin bir gün yeniden sıçrayıp devletler muvazenesinde yerini alması, insanî faziletlerin bayraktarlığını yaparak insanlık gemisinin dümenine oturması da sahip olduğumuz bu değerler manzumesine bağlıdır. Biz inanıyoruz ki bu değerler manzumesi sayesinde hak ve hukuk gerçek manasını bulacak, kan ve gözyaşı dinecek ve insanlık, ehil insanların elinde yeniden gerçek huzura kavuşacaktır. Şimdi bu düşünceye inanan bir insan, niye bu değerler manzumesini bütün dünyaya duyurmayı düşünmesin ki!

Amelî Milliyetperverlik

İşte bu noktada nazarî ve amelî milliyetperverlik meselesi ortaya çıkmaktadır. Amelden uzak nazarî milliyetçilik, onun sadece lafını etme ve hamasî destanlarla müteselli olma demektir. Hâlbuki önemli olan o istikamette dur-durak bilmeden, herhangi bir beklentiye girmeden koşturup durmak, yapılması gerekeni yapmaktır. Mesela neden ben, dilimi bir dünya dili hâline getirmeyeyim? İngilizce dünya dili olsun da Türkçe niye insanların birbiriyle konuşup anlaştığı, kaynaştığı bir dünya dili olmasın? Niye Asya’daki Türk menşeli dillere müracaat edilerek, mahallî kelimeler değerlendirilerek, hikâye ve romanlardan faydalanılarak, lügatlerin sayfaları arasında kalmış kelimeler yeniden hayata mâl edilerek dilimiz bir dünya dili hâline getirilecek seviyede geliştirilip zenginleştirilmesin? Şayet bizim amelî millîliğimiz varsa, hem dünden bugüne konuşulan bu güzel dilimizi geliştirmeye ve bir dünya dili hâline getirmeye gayret eder hem de millî hislerimizi ve tarihten tevarüs ettiğimiz değerlerimizi bütün dünyaya tanıtma peşinde oluruz.

Türkiye’yi dünyaya tanıtma pek çok insanın ideal ve hedefidir. Peki, neyle tanıtacağız ülkemizi? Acaba şimdiye kadar büyük paralar verilerek kurulan lobilerle bu ülke, dünya insanına ne kadar tanıtılmıştır? Bir programda seyretmiştim. Sunucu, elinde mikrofonuyla New York’un göbeğinde sokakta yürüyen insanlara “Türkiye diye bir ülke duydunuz mu?” diye sorduğunda, pek çoğu cevap verememiş hatta bazıları “Galiba Afrika’da bir ülke.” demişlerdi. Bu da gösteriyor ki maalesef Türkiye’yi tanıtma yolunda gösterilen gayretler yetersiz kalmıştır.

Şimdi ise küreselleşen dünyada, küreselleşmenin hakkını vermeye azmetmiş bazı arkadaşlar Allah’ın izni ve inayetiyle dünyanın değişik yerlerine giderek böyle bir gaye-i hayali gerçekleştirmeye çalışıyorlar. Keşke Türkiye’nin ekonomik durumu daha iyi, imkânları daha elverişli olsaydı da vefalı Anadolu insanının açtığı okulların sayısı bugün bin değil iki bine ulaşmış bulunsaydı. O zaman bu okullarda milyonlara varan insan Türkçe öğrenecek, milletimizin sevgisiyle oturup kalkacak ve ülkemize saygı duyacaktı. Herhangi bir yerden Türkiye’ye bir fiske gelecek olsa dünyanın değişik yerlerinde iniltiler duyulacak, sesler yükselecekti.

Bu arada hemen şunu ifade edelim ki her şeye rağmen insanımız, vefa hissini sonuna kadar işleterek eldeki imkânlarla gerek yurt içinde gerekse yurt dışında çok güzel işler yaptı. Ortaya konan faaliyetleri görmezden gelirsek vefasızlık yapmış oluruz. Mâşerî vicdanın bu olumlu faaliyetler üzerine tir tir titrediği, ciddi bir heyecan duyup sevinç yaşadığı görülüyor. Cenab-ı Hak bir mâni ve keder vermez, bir muhalif rüzgâr esmezse, öyle ümit ediyoruz ki bugün olmasa da yarın, bu milletin harcını atıp blokajını ortaya koyduğu müesseseler katlanarak artacak ve inşallah bulunduğumuz coğrafya herkes tarafından imrenilen bir rüya ve hülya âlemi hâline gelecektir. İşte böyle yüce bir mefkûre istikametinde yüksek bir performans ortaya koyma ve aşkın bir gayret sergilemeye biz amelî milliyetperverlik diyoruz.

Bu arada bazıları “Niçin meseleyi bu millete bağlıyorsun, bu ırkçılık değil mi?” diye itiraz edebilir. Oysa Anadolu, öyle bir ırka irca edilecek bir milletten mürekkep değildir. Anadolu insanının kimi Laz kimi Gürcü kimi Kürt’tür. Bazıları Asya’dan gelmiş bazıları Mezopotamya’dan bazıları da Balkanlar’dan ve bu farklı yerlerden gelen insanlar günümüzde aranılan millet evsafını hâiz bir mozaik meydana getirmiş. Bugün Türkiye, birbirine kenetlenmiş insanların meydana getirdiği şanlı bir millete beşiklik etmektedir. Ve ben milletimiz derken ırkçılık mülahazalarından bütün bütün uzak kalarak Anadolu insanının tamamını kastediyorum.

Hâsılı, eğer siz kendi değerlerinizin ilâhî kaynaklı olduğuna inanıyor ve ezelden gelip ebede gitmesi itibarıyla onları çok önemli ve çok hayatî buluyorsanız, bu değerleri bütün insanlığa duyurma arzusuyla oturup kalkarsınız. Muhataplarınız, sunduğunuz bu değerlerin hepsini kabul etmeyebilir ama en azından gerçek veçheniz ve iç güzelliklerinizle sizi tanımış olurlar. Böylece çevrenizde dost, taraftar, sempatizan halkaları meydana gelmiş; siz de küçülüp büzüşen dünyada kendi darlığınız içinde kalmamış ve kendinizi dünyada yalnızlığa salmamış olursunuz.

6. Enaniyet - Egoizm

Enâniyet, değişik kullanım şekilleriyle ben manasına gelen ene’den türetilmiş bir kelimedir. Ene, insanın kendisi, özü, şahsiyeti gibi manalara gelmekle birlikte insana varlık, eşya ve hâdiseler hakkında okuma ve değerlendirme imkânı verir. Ene aynı zamanda bilme, inanma ve bu çerçevedeki ferdî ve içtimai sorumluluklar karşısında insanı bir muhatap durumuna yükselten unsurdur.

Ene’yi, nefis yerinde kullananlar da olmuştur ki bu yönüyle o, insanın gerçek kimliği, hakikati, daha da önemlisi kendi mahiyeti dâhil pek çok hakikati ölçüp belirlemede mühim bir unsurdur. O, sınırlılığı içinde sınırsıza bakan doğru sözlü bir şahit ve açılmaz gibi görülen manevi kapıları açabilecek sihirli bir anahtardır. Allah, bu anahtarı kullanmasını bilenlere varlık, eşya ve esrar-ı ulûhiyete ait derin sırlarını açar. Onu bilmeyen ve mahiyetinden haberdar olmayanlara gelince onlar için ene öyle bir gayya ve bir girdaptır ki şimdiye kadar ne dev cüsseleri yutmuş nice Herkülleri yere sermiş ne hanlar devirmiş ve ne hanümanları yerle bir etmiştir.

O, imanla doğru okunmadığı, mahiyetine acz u fakr esaslarına göre bakılmadığı veya kendini kendine mâlik saydığı durumlarda kibre girmiş, gurur mırıldanmış, bencillikle gürlemiş; kini, nefreti ve hiddetiyle hayvanları aratmamış, şehevani istekleriyle hep bohemler gibi yaşamış, çalım, caka ve başkalarını hafife alma türünden komplekslerden kurtulamamıştır. O, bu hâliyle şahsî hazlarından gayrı bir şey düşünmeyen/düşünemeyen hodbin bir gurur abidesidir. Kendini güçlü hissettiği ve fırsat da yakaladığı zamanlarda, gözünü kırpmadan herkesi ezip geçen bir tiran bozması, hak ve hürriyetler konusunda saygısız bir nemrut ve Allah, Peygamber tanımayan bir nankördür. Zayıf ve güçsüz olduğu ya da ihtiyaçlarla kıvrandığı durumlarda ise o, kapıkulu saydığı kimselerin bile ayaklarına kapanacak kadar zelillerden zelil zavallının tekidir.

O ancak, Allah’a imanla tenevvür edip acz u fakrını kavradığı, beden ve cismâniyetin uydusu olmaktan sıyrılıp kalbî ve ruhî hayat ufkuna yöneldiği, şevk u şükürle şahlanıp Hak rızasına kilitlendiği takdirde de âdeta müzekkâ bir ruha dönüşür ve güzel ahlakın (mehâsin-i ahlak) en temel unsuru hâline gelir.

Ene’nin İki Ucu

Üstad Bediüzzaman, Kur’ân-ı Kerim’deki emanet hakikatinin pek çok yönlerinden birinin de ene=ego olduğunu ifade sadedinde; ene’nin Âdem (aleyhisselâm) zamanından günümüze kadar insanlık âleminin etrafında dal-budak salmış hem nuranî bir Tûbâ-i Cennet hem de müthiş bir Zakkum-u Cehennem çekirdeği mahiyetinde olduğunu vurgular. Ona göre ene’nin bu birbirinden ayrı derinliklerinin temsilcileri ve bu temsilcilerin teşkil ettikleri cereyanlar da vardır. Bunlardan biri silsile-i nübüvvet cereyanı diğeri de diyaneti kabul etmeyen felsefe akımıdır.

Din tanımayan ve diyanete başkaldıran felsefî cereyan/cereyanlar bir zakkum ağacı gibi çevrelerine her zaman şirk ve dalâlet zulmetleri neşretmiş ve insanlığın ufkunu karartmışlardır. Nübüvvet cereyanına gelince o; enbiyâ, mürselîn, evliyâ ve sıddîkîn meyvelerini yetiştirmiştir. Âdil hâkimleri, melek gibi melikleri semere vermiş, ismet kahramanlarının gelişmesine ortam hazırlamıştır. Bu açıdan, peygamberlik ufku itibarıyla ene’nin bir kulluk unvanı ve esrar-ı ulûhiyetin de bir aynası olduğunu söylemek mümkündür. Öyle ki bu yörüngede ene kendini bir abd bilir, Yaratan’ın hizmetinde olduğunu düşünür. O’na karşı hâlisâne kulluğa yönelir ve hemen her zaman O’nu hoşnut etme arkasından koşar.

Bencillik Mülahazası: Egoizm

Ene’nin olumsuz yanıyla alâkalı bir derinlik sayılan Frenkçe egoizm de dediğimiz enâniyet, kendine düşkünlük, yalnız kendini düşünme, her faaliyetini bir kısım şahsî çıkarlara bağlı götürme, her işi bencillik mülahazasıyla ele alma ve o mülahaza ile bitirme de diyeceğimiz bir ruh hastalığının unvanıdır. Böyle bir karakter, başkalarından söz edildiği, onlara teveccühte bulunulduğu hemen her yerde feveran eder, kıskançlıklara girer, hırsla kıvranır; hızını alamaz gıybete, iftiraya başvurur ve onlar dediği insanları karalamak için elinden gelen her melaneti irtikâp eder.

Bazı kimselerde bunun bir iki adım daha ötesinde, kendini mutlak üstün ve eşsiz görme, hatta kendine gaye insan nazarıyla bakma ve ben merkezli bir dünya kurarak kendini anlatma, meziyetlerini sayıp dökme cinneti söz konusudur ki bunu da muzaaf enâniyet anlamında egosantrizm sözcüğüyle ifadelendirebiliriz. Böyleleri her hâdiseyi kendi bakış açılarına göre yorumlarlar. Herhangi bir konuyu, onun enginliği ve derinliği çerçevesinde değil de kendi egoizminin darlığı içinde ele alır, değerlendirirler. Sonra da kendince çıkardığı hükümleri başkalarına da dayatmaya çalışır. Aslında, bu tipler kendi heva ve heveslerine öylesine kilitlidirler ki kendilerinden başkasını görmez, kendi hülyaları dışında hiçbir şey bilmez, bilmek de istemez, kimseyi sevmez ve hayırla da yâd etmezler. Kendilerini insanî fazilet ve meziyetlerin merkezine oturttukları için her zaman gergin ve kavgaya hazır bir hâlleri vardır.

Hele bunların arasında nefsine âşık ve taparcasına ona bağlı bir kısım narsistler bulunmaktadır ki bunlar tıpkı çocuklar gibi, gördükleri her nesneye sahip olmak ve başkalarına ait şeyleri elde etmek için sık sık onlarla kavgaya tutuşur ve mütemadi hır-gür çıkarırlar. Böylelerinde hiç mi hiç içtimai sorumluluk hissi gelişmemiştir. Onlar, hemen her zaman heva ve heveslerine göre hareket ederler. Olabildiğine kibirli ve gururludurlar, herkesi hafife alır ve âleme tepeden bakarlar. Bir de bu hasta ruhlar, çevrelerindeki saf yığınlar tarafından alkışlanıyor, ferdî bencillikleri herhangi bir cemaate mensubiyetle besleniyorsa bir nevi cemaat enâniyeti ile daha bir derinleşir, nemrutlaşır ve akla-hayale gelmedik fenalıklara sebebiyet verebilirler.

Tarih Boyunca Egoistler

Aslında bunlardaki ruh sefaletine sebebiyet veren hep aynı şeylerdir: Şeriat mantığından habersizlik, mütemerrit nefs-i emmârenin güdümünde bulunma, şöhretperestlik ve bohemce yaşama arzusu. Abartılı övgülere açık ve alkış bekleyen bu tiplerin sapık hislerine, aldanmış yandaşlarının iddiaları da eklenince ortaya en tipik bir narsist çıkar. Kendini, Allah’ı gerçekten sevenlerin sevdiği kadar sever. Putperestlerin tanrıçalarına taptığı seviyede hevasına tapar. Yanında Peygamber’den bahsedildiğinde dahi rahatsızlık duyar. Damlasının derya, zerresinin güneş gösterilmesini arzu eder. Dahası, etrafını kendisine karşı çok derin bir medyuniyet içinde görmek ister ve herkesin her şeyine gözünü dikerek meşru ve gayri meşru bütün arzularının yerine getirilmesi beklentisine girer. Bekledikleri gerçekleşmeyince de çevresini yakar-yıkar, şuna-buna gönül koyar, en yakınlarını bile vefasızlıkla suçlar ve altından kalkılamayacak hak iddialarında bulunur. Zaten başkalarıyla da her zaman kavga içindedir. Hasetle kıvranır durur; gıybetle, iftira ile boşalır; kinle, nefretle sürekli hafakanlar yaşar.

Enaniyetin İlacı

Günümüzde özgüven mülahazasıyla benlik, enaniyet ve ego öne çıkarılmış ve bu durum bulaşıcı ve öldürücü bir hastalık gibi yayılmıştır. Bu sebeple Hazreti Pîr, günümüzün bu realitesini göz önünde bulundurup meseleyi makul bir mesnede dayandırdıktan sonra çağın insanına şöyle seslenir:

“Der tarîk-i acz-mendî, lâzım âmed çâr çiz.

Enaniyetin çok ileri gittiği, kabarıp köpürerek âdeta damla iken derya hâline geldiği günümüzde makul mesnetlerini ortaya koymadan, bütün bütün enaniyeti terk etmek oldukça zordur. Bundan dolayı Üstad Hazretleri, mesnet ve gerekçelerini ifade ve izah etmek suretiyle günümüz insanını acz u fakr, şevk u şükür yoluna çağırmaktadır.

İşte bu kadar âciz ve muhtaç durumda olan insanoğlunun diğer taraftan hayat, sıhhat, ebediyet, cennet gibi sınırsız ve sonsuzluğa uzanan arzu ve emelleri vardır. Bütün bu istekler karşısında bir insana acaba Kehkeşanlar verilse dahi bu arzu ve emellerin kaçta kaçını tahakkuk ettirebilir? Acaba insan, bütün bu fizikî sistemlerin yapısını bozarak bu arzularını onlarla yerine getirebilir mi? Ya da sahip olduğu ebediyet arzusunun dantelasını Samanyolu Galaksisi’yle örüp örgüleyebilir mi? İşte insan, varlığı itibarıyla bu kadar âcizdir. Onun hamuru âdeta aczden yoğrulmuş gibidir. Aynı zamanda o, muhtaç olduğu şeylerin yüzde birine sahip olamayacak kadar da fakirdir. İşte Üstad Hazretleri, acz-i mutlak ve fakr-ı mutlak diyerek bize bu hakikati anlatmış ve bu hakikatle ortaya çıkan yolu göstermiştir. Mesele bu şekilde acz ve fakr etrafında örgülenince insana düşen de başka değil, kendini acz u fakr sultanı görüp “Eğer âcizlik ve fakirlikte bir sultan seçilecekse o ben olmalıyım.” mülahazası içinde bulunmaktır.

Diğer taraftan acz u fakr şuuruyla bezeli bir mü’min için Cenab-ı Hakk’ın öyle teveccühleri olur ki bakarsınız Allah (celle celâluhu), hiç olmayacak şeyleri ona yaptırtır. Her şey öyle yerli yerindedir ki dehrin hâdiseleri karşısında birilerinin onu kurtarmak için müdahale edip by-pass yapmasına ihtiyaç kalmaz. Bu durumu gören fert, olup bitenler karşısında “Ümitsizlik ve yeise düşecek ne var?” diyerek şevkle hareket eder. “Niçin şükür duyguları içinde O’nun yolunda koşturup durmayayım ki!” der, şevkle şahlanır. Daha sonra da sağanak sağanak başından aşağıya yağan nimetler karşısında sürekli tahdis-i nimet mülahazasıyla gerilime geçer ve bir ömür boyu hız kesmeksizin yoluna devam eder. İşte Üstad Hazretleri’nin, insanı şevk-i mutlak ve şükr-ü mutlaka ulaştıran acz u fakr mülahazası budur. Yoksa buradaki fakirlik ve acziyetten kasıt, maddî fakirlik, insanın dünya adına hiçbir şeye malik olmaması demek değildir. Hazreti Pîr’in ortaya koyup anlatmak istediği acziyet ve fakirlik, insanın, insanî realiteler içinde neye malik olduğunu ve ne kadar âciz olduğunu görüp idrak etmesi demektir. İşte bu yapılabildiği takdirde kalbdeki nokta-i istinat ve nokta-i istimdat tam duyulup hissedilecek ve böylece insan kendini Hakk’a ulaştıran, Allah’la münasebetini derinleştiren kestirme bir yola girmiş bulacaktır.

7. Tenperverlik (Rahata Düşkünlük)

Meylürrahat, meyil ve rahat kelimelerinden meydana gelen bir tabirdir. Bazen tembellik ve tenperverlik kelimelerinin yerinde de kullanılan bu ifade çalışmayı sevmeme, iş görmeyi istememe, sıkıntıya katlanmaya hiç yanaşmama ve hep rahat etme, dinlenme, eğlenme peşinde olma manalarına gelmektedir. Hazreti Üstad, Risaleler’in pek çok yerinde farklı yanlarıyla hep bu mesele üzerinde durmuş, konuyu değişik vesilelerle farklı zaviyelerden defalarca ele alıp açıklamış, onu şeytanın desiselerinden biri olarak saymış ve ondan kurtulma yollarını göstermiştir.

Rahat Zahmettedir

Rahata düşkünlük de diyebileceğimiz meylürrahat, aynı zamanda dünyanın cazibedar ve zahirî güzellikleri karşısında hevesin uyanması ve insanda çalışmaya karşı bir gafletin hâsıl olması demektir. Bu hastalığa yakalanan bir insan, artık cismani varlığı hesabına hareket etmeye, ömrünü bedenine bağlı olarak sürdürmeye başlar. Hayata sadece yeme içme, gezip tozma, eğlenip dinlenme, yatıp uyuma, böylece gününü gün etme, sürekli zevk alma ve hayatın keyfini çıkarma mülahazasıyla yaklaşır. Aslında bu düşüncedeki bir insan, zamanla öyle bir hayattan da bıkar; bir süre sonra yapıp ettiği hiçbir şeyin tadı, tuzu kalmaz. Başlangıçta severek yaptığı ve peşinden koştuğu işler bile artık ona zevk vermez ve o ardı arkası kesilmeyen şikâyetlerin, öldüren sıkıntılı hâllerin ağına düşer; sürekli ondan bundan şikâyet eder ve devamlı buhranlar içinde yaşar. Şikayetler ve bunalımlar kısır döngüsünde kıvranır durur. Zira, Risalelerde tafsilâtıyla ifade edildiği gibi, şerlerin ve günahların aslı ve mayası ademdir yani yokluktur. Adem bizatihi şerdir, karanlıktır. Yeknesak istirahat, sükûnet ve durgunluk gibi hâletler ademe, hiçliğe yakın oldukları için ademdeki karanlığı hissettirip sıkıntı verirler.

Kendilerini sadece zevk ve eğlenceye veren, çalışmaya yanaşmayan ve yararlı işler ortaya koyamayanlar derin bir karamsarlığa ve felç eden bir bedbinliğe yakalanırlar. Hem iş yapamamanın karamsarlığı hem bir işe yaramıyor olma mülahazasının karamsarlığı hem de arkadaşlarından ayrı düşmenin, herkesin ardında kalmanın, çıtayı aşağı düşürüp işi aşağıdan götürmenin karamsarlığı ile iç içe sıkıntılara ve bunalımlara girerler. Her bunalım, içlerindeki çalışma gücünü biraz daha kırar ve onları bütün bütün bedbinliğe sürükler. Onca zevk ü sefaya rağmen ruhen bomboş bir hâle ve kalben de bir tatminsizlik içine gömülürler. Bir hayalet gibi kendilerini kovalayan streslerden ve anguazlardan bir türlü kurtulamazlar. Kurtulmak bir yana, ruh boşluğundan sıyrılalım derken aldatan bir oyundan öldüren başka bir eğlenceye, cismani bir çukurdan nefsani başka bir gayyaya yuvarlanır dururlar. Ömürleri sürekli böyle bir fâsit daire içinde geçip gider de bir türlü bunu fark edemez ve o kötü gidişin önüne geçemezler.

Cenab-ı Hak, bütün mevcudatın bağrına hareket etme ve çalışma meyli koymuştur. Sünnetullah dediğimiz bu sırdan dolayıdır ki topyekûn canlılar hareket hâlinde olduğu gibi bir bakıma cansız eşya bile şevkle ve lezzetle kendi vazifelerini yapmaktadır. Yüce Yaratıcı’nın bu ilahî âdetini görmezlikten gelerek işsiz, tembel ve rahat döşeğine bağlı yaşayanlar, çoğunlukla çalışanlardan daha ziyade zahmet ve sıkıntı çekerler. Çünkü onlar bir taraftan ademe yakınlığı itibarıyla işsizliğin ve tembelliğin hasıl ettiği bunalımlara düşerken diğer taraftan da çalışarak elde edemediklerine, başka yollarla ve genellikle gayr-ı meşru vasıtalarla ulaşmaya çalışırlar. Rahat yaşama ve hayattan kâm alma düşüncesinde olan kimseler meşru dairede çalışıp helal dairesinde geçimlerini sağlayamayınca bin bir türlü gayrimeşruluğa bulaşır ve belki helal kazanan insanlardan kat kat fazla zahmet ve meşakkati rahatlık aradıkları o çirkin yollarda çekerler. Bu açıdan da darbımesel hâline gelmiş şu cümle çok doğrudur: “Rahat zahmette, zahmet rahattadır.”

Kolay bir şekilde para kazanma ve kısa yoldan zengin olup rahata kavuşma peşinde koşan mücrimler de çok büyük meşakkatlere giriyorlar. Mesela bankaların paralarını hortumlayan ve milletin servetini başka kanallara akıtanlar çok ciddi bir fikir ceht ü gayreti sergiliyorlar. Aldatma, kandırma, dolandırma hesabına zonklayan şakaklarını meşru dairede ağrıtacak kadar helal yolda çalışsalar belki yine çok kazanacak, herkesten rahat yaşayacak, saygı duyulan insanlar olacak ve kendileri de vicdan huzuru içinde bulunacaklar. Günah arkasında koşturup kendilerini tehlikeye attıkları kadar meşru dairede de koştursalar, zannediyorum, başkalarının elde edemeyeceği imkânlara ulaşacaklar. Bu itibarla, hırsızların ve soyguncuların işleri de çok rahat değil. Onların yaptıklarında da bir sa’y ve gayret var fakat onlarınki yanlış yolda bir sa’y ü gayret.

Mü’min Sürekli Hareket Hâlindedir

Mü’min her zaman hareket hâlinde olmalıdır. O, çalışırken de dinlenirken de hareketi hayatına esas yapmalıdır. Mesaisini çok iyi tanzim etmeli ve hayatında boşluğa hiç yer bırakmamalıdır. Gerçi beşerî bir ihtiyaç olarak tabii ki o da dinlenecektir ama zaruri uyku haricinde onun dinlenmesi de yine aktif dinlenme şeklinde gerçekleşmeli ve onun istirahati bir işten bir başka işe intikal şeklinde olmalıdır. Mesela kitap mütalaa ederken zihni yorulursa kendini evrâd ü ezkâra vermeli. Vakti gelince namazla nefeslenmeli; bir kere de kıyam, kıraat, rükû ve secde lisanıyla Cenab-ı Hakk’a teveccüh etmeli. Sonra sair işleriyle meşgul olmalı, onları yaparken bedenî yorgunluğa düşerse o yorgunluğu atmak için hemen kapının önünde hazır bekleyen ikinci bir namaza kalkmalı ve böylece çalışarak dinlenme, dinlenirken çalışma metoduyla dinamik bir hayat tarzı ortaya koymalıdır.

Ferdin kalbinde, öldükten sonra dirilme inancı varsa o, bu inanç çizgisinde ameller ortaya koyacaktır. Rabbi uğrunda, dünyada gösterdiği bütün ceht ve gayreti değişik değişik cennet nimetleri hâlinde ötede mutlaka bulacağını düşünerek sürekli salih ameller işleyecektir. O, her an başka hayırlı bir işin peşinde olacak ve ahiret azığı tedarik edebilmek için dur durak bilmeden çalışacaktır.

Böyle bir çalışma, zahiren dünya için de olabilir. O işe asıl değer kazandıracak olan husus niyettir. Şayet insan “Cenab-ı Allah bana versin, ben de onu değişik şekillerde Rabbime iade edeyim. Rabbim sağanak sağanak başımdan yağdırsın, ben onları baraj gibi bir merkezde biriktireyim sonra da kanallarla kuvve-i inbatiyesi olan arazinin bağrına salayım.” düşüncesindeyse onun dünyalık gibi görünen işleri bile Bâkî’ye müteveccihtir ve beka televvünlüdür.

Günümüzde eğitim ve diyalog faaliyetleri adına dünyanın beş yüz yerinde ocak tüttürülüyorsa bu sayıyı bine çıkarma niyetiyle çalışıp didinen insanların gayretleri sadece dünyalık olarak kabul edilemez. Beş yüz yere daha birer meşale ulaştırıp oraları da aydınlatma meselesi imkâna vâbeste bir iştir. Bu iş için bir taraftan o meşaleleri tutuşturup uzak diyarlara götürebilecek insanlar yetiştirmek gerekirken beri taraftan da o insanları istihdam edebilecek çalışma alanları hazırlamak icap etmektedir. İşte bu gayeye matuf olarak hem istihdam alanları oluşturma hem de o alanları dolduracak rehberleri yetiştirme niyetiyle oturup kalkan bir insan, dünya işleriyle meşgul olsa bile niyeti hâlis kaldığı müddetçe, hep ahiret hesabına çalışıyor demektir. O, Allah’tan alıp yine Allah’a veren bir dağıtım memuru gibidir.

Alvar İmamı “Allah’tan al, Allah’a ver.” derdi. Şayet ahiretin varlığına inanıyorsan ve kendini burada bir misafir, bir emanetçi kabul ediyorsan Allah Teâlâ sana bir nimet verir. Sen de onu farklılaştırır yine Allah’a iade edersin. Cenab-ı Hak sana varlık verir, vücut verir, insanlık verir, sıhhat verir. Sen de bunları engin bir kulluk şuuruyla karşılar, Allah’a karşı vefa, sadâkât ve ibadet olarak değerlendirir ve O’na iade edersin. Allah sana malî imkânlar verir, çalışma gücü verir, canlılık verir, aşk u iştiyak verir. Sen de bunları O’nun yolunda değerlendirir ve Allah’ın adını yüceltme şeklinde O’na iade edersin ve böylece bir emanetçi gibi davranırsın. O’ndan alırsın fakat bir emanetçi şuuruyla alırsın. Emanette emin bir insan olarak senin uhdene verilen her şeyi tam değerlendirir hatta geliştirip nemalandırır ve sahibine iade edersin. “Ben bu mevzuda sadece bir hizmetçiyim. Esas mal sahibi Sen’sin, benim sahibim de Sen’sin, mâlikim de Sen’sin, melikim de Sen’sin; ben hem Sen’in milkinim hem de mülkünüm.” dersin. İşte, bu niyetle ortaya koyacağın bir sa’y ü gayret hangi alanda olursa olsun makbul bir çalışma ve mukaddes bir hareketliliktir.

Bütün Rezilliklerin Yuvası

Meylürrahat aynı zamanda umum rezaletin yuvasıdır. Bütün utanç verici hâller, maskaralıklar ve rezillikler onun gölgesinde boy atıp gelişirler. Hayırlı faaliyetlerin içinde yer almayan kimseler şeytanın ağına yakalanırlar. Şeytan onları mutlaka bazı şeylerle meşgul eder, nefsani ve cismani bir kısım işlere yönlendirir. Mesela, biraz gezip stres atayım, bir yerde az eğleneyim, internet siteleri arasında dolaşayım, şöyle bir film seyredeyim gibi mülahazalarla laubali ve malayani şeylere girmelerini fısıldar. Bu fısıltıları takip ederek günah deryasına yelken açan insanlar hem en değerli zamanlarını boş yere tüketirler hem de bazen bir lokma, bir bakma ya da bir tutma ile olmadık günahlara, rezilliklere ve maskaralıklara girerler.

Kendilerini tembelliğe, tenperverliğe ve laubaliliğe salmış insanların dünyada başardıkları hiçbir şey yoktur. Nitekim beşinci asırdan bu yana rahat yaşama sevdasına tutulan ve zevk ü sefaya düşen bizim zavallı ve bahtsız dünyamız ilmî müesseselerini, araştırma aşkını ve yeni keşiflere ulaşma cehdini başkalarına kaptırmıştır. Dolayısıyla da ezilmeye, yenilmeye ve mahkûm yaşamaya düçar olmuştur. Geçmişin oldukça cahil ve her zaman gözümüzün içine bakan toplumları ilmî seviyeleri, araştırma ciddiyetleri, maddi terakkileri ve teknolojik üstünlükleriyle bizim üzerimizde hâkimiyet kurmuşlardır ve bizi dilenci hâline getirmişlerdir. Getirmişlerdir zira belgesellerde hayranlıkla seyrettiğimiz kâşiflerin her birerleri belki senede ancak bir-iki defa evlerine gitme imkânı bulabilmişlerdir. Bazıları ömürlerinin yirmi senesini kobraların hayatını araştırmaya adamış, bir ormanda yatıp kalkmış ve bugün çoklarının din adına bile katlanmayacakları mahrumiyetlere katlanmışlardır. Dolayısıyla tembelliğin ve rahata düşkünlüğün, her türlü zillet ve mahrumiyetin en başta gelen sebeplerinden olduğuna en güzel şahit bizim hâl-i hazırdaki durumumuzdur. Zaten kendini rahat ve rehavetin kucağına salıveren ölü ruhların, kalkıp laboratuvarlarda uzun süreli çalışmaları, kendilerini o işe vermeleri ve her şeyi didik didik etmeleri düşünülemez. Bu rahat ve rehavete düşkünlüğe bir de aşırı haneperestlik eklenince artık mücahede hattının terk edilmesi ve ferdin ruhta bir felç yaşaması mukadderdir. Bu itibarla, şayet dünyanın en tembel ve araştırma aşkından mahrum insanları bizim dünyamızdaysa işte bu bizim için bir zillet ve bir ayıptır.

Fert planında rahata meyletme, toplum planında da böyle kötü bir tablo meydana getirir. Neticede hem fertler hem de o fertlerin oluşturduğu toplum esaret ve zillete mahkûm olur. Haddizatında, toplumları mahveden sebeplerin başında, fertlerin kendi rahatlarının ve keyiflerinin peşine düşmeleri, başkalarının sırtından geçinmeyi istemeleri ve kendileri tok olduktan sonra diğer insanların hâlini hiç düşünmemeleri gelmektedir. Ömrünü istirahatte geçiren, başkasının sırtından geçinen, bedavadan yiyen–içen ve tufeylîliği hayat felsefesi hâline getiren böyle kimseler hem bu dünyada kronik sarhoş olarak yaşarlar, hem de ötede şeytan tarafından çarpılmış gibi kalkarlar.

Felakete Sebep Olan Şımarıklar

Kur’ân-ı Kerim yemesinde-içmesinde, yatmasında-kalkmasında aşırı aristokrat davranan, şan-şöhret, makam-mansıp, konfor ve iktidardan alabildiğine yararlanan ve sahip olduğu imkânlar sebebiyle zamanla doğru yoldan saparak hayâsızlığa dalan kimseleri mütrefîn kelimesiyle anmış ve onları helake götüren hususları nazara vermiştir. Gazab-ı ilahî ile helak edilen beldelerde mütrefînin hâkim olduğuna ve dolayısıyla yemeyi-içmeyi, rahatı ve eğlenceyi gâye-i hayal hâline getirmiş bu insanların ilâhî tehdide sebep teşkil ettiğine dikkat çekmiştir. Nitekim bir âyet-i kerimede şöyle buyurulmaktadır:

Her devirde ve her toplum içinde az da olsa yer alan mütrefîn güruhu, akıl, mantık, muhakeme ve dinî kurallar yerine cismani arzular istikametinde hareket eder; hayatlarını nefsaniliğe bağlı sürdürür ve davranışlarını hayvanî içgüdülere göre belirlerler. Bu densizler ne edep hissinden haberdardırlar ne de hesap endişesinden. İnsanî değerlere saygı nedir bilmez, yerinde en rezilâne davranışların bile müdafaasını yaparlar. Fazilet-rezalet ayrımını, hayır-şer farklılığını bir telakki ürünü gibi görüp gösterir ve ahlakî hiçbir endişe taşımazlar. Öyle bir gaflet içindedirler ki hâlleri Nuh kavmini, Semud rezillerini, Sodom ve Gomorra sefillerini hatırlatır. Bunlar, cismani ve nefsani arzular arkasından koşarken hayattan kâm alma ve kadın-erkek birbirinden yararlanmadan başka bir şey düşünmezler. Her şeyi ve herkesi sadece hayvanî iştihaları hesabına kullanır; yalnızca yaşama tutkusu ve rahat etme arzusu ile nefes alıp verirler.

Ötede Meşakkat Çekmemek İçin

Rahata düşkünlüğün sebep olduğu en büyük sefalet ve rezalet ise tembelliğin, insana bu dünyada acı ve ızdırap çektirdikten sonra onu bir de ahirette azaba duçar etmesidir. Burada kendisine tam tebliğ ulaştığı hâlde Lâ ilâhe illallâh Muhammedun Resûlullah hakikatine sığınmayan ve ruhlar âleminden mahşer meydanına, oradan da daha ötesine kadar uzanan yolculuk için azık edinmeyen tembel kimseler zahiren bazı yüklerden kurtulmuş olacaklar ama her durakta önlerine çıkan tehlikeler karşısında tir tir titreyecek ve sürekli bin bir türlü ihtiyaç içinde kıvranıp duracaklardır. Tembellik ve tenperverlikten dolayı burada namaz, oruç, zekât gibi ibadetlerden kaçanlar, görünüşte onların yükünden kurtulmuş olacaklar fakat daha sonra her köşe başında kendilerini bekleyen şeytanî tuzaklara hazırlıksız yakalanacak ve dünyada razı olmadıkları azıcık meşakkate karşılık her durakta çok büyük zahmetler çekeceklerdir. Allah’a iman eden ve kulluk görevini yerine getiren kimseler ise dünyadaki az bir meşakkate bedel, hem burada Cenab-ı Hakk’a tevekkül ederek rahat bir ömür sürecek hem de hayatta iken biriktirdikleri namaz, oruç, hac gibi sermayeleriyle ötede de yol boyu önlerine çıkabilecek tehlikelere ve ihtiyaçlara karşı azık hazırlamış olacaklardır.

Tembelliğin Çaresi

Vakıa, insan hayr ü hasenâtının listesini tutmamalı, yaptığı işlerle övünmemeli, başarılarından dolayı fahirlenmemelidir. Bununla beraber her başarı mü’min için iki hayrı daha beraberinde getirebilir. İnsan aczine, fakrına ve kusurlarına rağmen salih kullar arasında bulunuyor ve iman hizmetinin bir ucundan tutmaya çalışıyor olma duygusuyla kendisini o daireye dâhil eden Cenab-ı Allah’a karşı hamd ü senâ hisleriyle dolar. Diğer taraftan her başarının sonunda insan için farklı bir mücadele zemini oluşur. Muvahhit mü’min, yapılan işleri ve başarıları sahibine verme hususunda çok hassas davranır, nefsine pay çıkarmamaya azami özen gösterir. “Hayır! Şu perişan hâlimle ben bu başarıların binde birini bile elde edemezdim. Şu, şu, şu esaslardan dolayı bunları lutfeden Allah’tır. Başarılar O’ndan, hata ve kusurlar nefsimdendir.” der ve bir de o mücadelenin sevabını kazanır. Kâr içinde kâra muvaffak olur. Hem sa’yin sevabını alır hem hamd ü senânın mükâfatını görür ve hem de başarıları asıl sahibine verip Allah’a bağlılığını ifade ederek hasenâtını katlar. Böylece aynı zamanda bir salih daire oluşturmuş olur. Hayır, başka bir hayrı doğurur. O diğer bir iyiliğe vesile olur, o da başka bir haseneyi doğurur. Böylece rahat düşüncesine bir anlık karşı koyma ve iradenin hakkını verme neticesinde Allah Teâlâ insana çok şey kazandırır.