ARZULANAN HOŞGÖRÜ ÜLKESİ

Toplumdaki çeşitlilik

Çeşitlilik, bizim toplumumuzun ve coğrafyamızın tabiî bir boyutudur. Anadolu’nun ırkî açıdan safkan Türk olduğunu iddia etmek çok yanlış olur. Çünkü millet olarak Harbiye Marşı’ndaki “Yıldırımlar saçan bir ırkın ahfadıyız” mısraında ifade edildiği gibi, kaç defa Asya’yı çiğnemiş, Anadolu’yu baştan başa aşmış ve Rumeli üzerinden Batı yamaçlarına yayılmışızdır. Dolayısıyla Anadolu, değişik kavim ve kabilelerin yaşadığı bir yer olarak bir renklilik, bir zenginlik coğrafyasıdır. Bu gerçeğin kabûl edilip seslendirilmesi, gelecekte bu çeşitliliğin bizim için bir problem teşkil etmeyeceğine dair nihaî bir çözüm istikametinde atılmış önemli bir adım olarak değerlendirilebilir.

Meselenin çözümü bence, Ziya Paşa’nın bir şiirinde dile getirdiği, “Bil illeti, kıl sonra müdâvâta tasaddî”, yani “sebebi, problemi, rahatsızlığı öğren ve ona göre tedavide bulun” tavsiyesi gereğince, çok değişik ırk, din ve dünya görüşündeki onlarca milleti, geçmişte nasıl bir arada idare edebildiğimizin sırrını kavramada yatıyor.

Bu konunun ayrı bir yanı da, bu çeşitliliğin bir zenginlik olarak kabul edilmesi gerektiğidir. Çok daha eski devirlere gittiğimizde, Anadolu’da Hititlerin, Friglerin, Lidyalıların, Romalıların ve daha pek çok topluluğun bıraktığı zenginliklere rastlarız. Bütün bunlar, kültürümüze çok farklı zenginlikler katmışlardır. Selçuklular ise, Asya ve Anadolu kültürlerinin bileşimi diyebileceğimiz farklı bir kültür bırakmışlardır ki bu kültür, Osmanlıyla zirvelere ulaşmıştır. Bize sözlü ve yazılı olarak intikal eden bu kültür, milletimizi farklı bir toplum haline getirmiştir. Kanaatimce, bu kültür zenginliğini eşsiz bir hazine ve güç kaynağı olarak gelecekte de çok iyi kullanıp değerlendirmemiz icap edecektir.

Bilhassa son bir iki asırdır, dünya dengesine hakim büyük güçler ve bilerek veya bilmeyerek onlarla birlikte hareket eden bazı iç mihraklar, toplumumuzun bu çeşitliliğini olumsuz şekilde değerlendirip ondan problemler çıkararak, ülke içinde birbirine düşman kamplar oluşturma yoluna gittiler ve belli kesimleri sürekli birbiriyle vuruşturdular ve Türkiye adeta bir kavga arenası haline getirilmek istendi. Zannediyorum, artık hadiselerin cenderesinde pişen ve olgunlaşan insanımız, o türlü oyunlara gelmeyecektir. Nitekim milletimizin basireti ve sağduyusu, ortaya konmaya çalışılan bazı bölücü örgüt tezgahlarını -Allah’ın yardımıyla- bozmayı başarmış; ma’şerî vicdan (kamuoyu) basiretli davranmış ve hissîlik aşılarak, çok mesele kendi kendine çözülüvermiştir.

Birlik ve düzenin devamı

Bundan sonra birlik ve düzenimizin devamı ise, hissî kardeşlikten öte, mantıkî esaslarla da beslenmiş bir kardeşlik ortamının oluşmasını gerektirmektedir. Büyük bir mütefekkirin ifadesiyle, Allah’ımız bir, Peygamberimiz bir, inancımız bir, kitabımız bir, ülkemiz bir, tarihimiz bir, kaderimiz bir, üzerinde yaşadığımız yer ve altında gölgelendiğimiz göğümüz bir. Günümüz itibariyle buna yapacağımız ilâvelerle, düşmanımız bir, mazlumiyetimiz bir, mağduriyetimiz bir, mahkûmiyetimiz bir, üzerimize konmaya çalışılan her türden ambargolar, ortak dert ve sıkıntılarımız, çözüm bekleyen problemlerimiz, havamız, suyumuz gibi daha pek çok bir’lerimiz var. Tarihimiz bir ve aynı ülkede ve aynı şartlar altında birlikte yürüdüğümüz gelecek de bir, yani kaderimiz de bir. İşte bütün bunlar çok iyi kompoze edilerek, toplumun değişik kesimleri arasında sürekli üzerinde durulmalı ve eskiden beri hissî ve hamasî duygular üzerinde devam edegelen kardeşliğimiz ve birliğimiz, aklî, mantıkî ve fikrî derinliklere ulaştırılmalıdır.

Bunun ilk adımı da, herkesi kendi konumunda kabûlden geçer. Herkes, her konuda çok farklı düşünüyor olabilir. Meselâ birileri ırken kendini tam millî hissetmiyor olabilir veya inanç açısından, dünya görüşü açısından farklı görüşlere, farklı cereyanlara tabi olabilir. Artık demokrasinin belli bir seviyeye ulaştığı toplumlarda, insanların, aralarındaki problemleri, vahşiler arasında olduğu gibi kaba kuvvet ve zorla değil, konuşarak ve ikna yoluyla halletmeleri mevsimi gelmiştir. Evet, herkesin paylaşabileceği ortak bir paydanın söz konusu olduğu, herkese çalışma, düşünme, düşündüğünü ifade etme hak ve hürriyetinin verildiği bir dönemde, hoşgörü ve diyaloğa dayalı, kavgasız ve nizasız bir dünya kurma hepimizin özlemi haline gelmiştir. Bugün hepimiz, bu süreci ve onu hazırlayan ortamı azamî ölçüde değerlendirip herkesin aynı haklardan istifade etmesinin tabiîliğini kabullenmek mecburiyetindeyiz.

Türkiye’de son yıllarda başlayan bu hoşgörü ve diyalog sürecinde toplumun çok değişik kesimlerinden farklı insanlarla konuşma, tanışma fırsatını buldum. Bu diyaloglardan şahsım adına çıkardığım en önemli tespit, kendi toplumumuza karşı ne kadar kapalı olduğumuz gerçeğidir. Çok defa bizim gibi düşünmeyen biriyle karşılaştığımızda, karşımıza hiç de hoşa gitmeyecek şeylerin çıkacağını zannetmişizdir. Enteresandır, ben hemen hiçbir kesimde ekşi bir yüz bile görmedim. Hepsiyle çok rahat sarmaş dolaş olabildik ve bu farklı zannedilen insanlar birbirlerini sıcak buldular. Hattâ bu insanlar birbirleriyle kucaklaşırken, gözleri hep dolu doluydu. Bunu yaparken de birilerini idare etme, mümâşaat, yani hislerini okşama düşüncesi söz konusu değildi. Çünkü bir insanı idare ediyoruz düşüncesi, ona karşı yapılmış en büyük bir tezyif ve tahkirdir; hele bu insan aydın birisi ise o, daha ağır bir saygısızlıktır.

Ben şahsen bu kucaklaşmalarda adeta, hep yitirilmiş cennetimizi bulduğumu zannettim. Ayrıca toplumumuzun buna hazır olduğunu görmek, benim için ayrı bir sevinç kaynağı oldu. Bu arada, sağda solda marjinal bir kesimin hoşnutsuzluk göstermesini de önemsememek lazım. Bunlar, her dönemde olmuştur ve olacaktır da. Şimdilerde toplumumuz, özlediği kardeşliği duymaya ve gerçekleştirmeğe yöneliyor. Bu fırsat iyi değerlendirilmeli ve her platformda mutlaka kardeşlik dile getirilerek, başlamış olan bu süreç ne olursa olsun sonuna kadar götürülmelidir.

Asgari müşterekler

nsanların, duygu ve düşüncelerine saygılı kalınarak “insan oldukları” asgarî müşterekinden hareketle, kendi konumlarında kabul edilmeleri şarttır. Bu, aynı zamanda İslam’ın öngördüğü bir anlayıştır. Bu açıdan ben şahsen, insanlığın huzur ve saadeti adına “toplumsal barış, hoşgörü” vb. kavramlarının, bütün dünyada süratle yaygınlık kazanmasının çok önemli olduğuna inanıyorum.

Daha şimdiden bu gayeye yönelik gerçekleştirilen bir takım ziyaretlerde, beklenmedik sürpriz şeylerle karşılaştığımız çok olmuştur. Bir kısım insanların “sadece kelime-i tevhidle kurtuluyor muyuz?” deyip dinde kendilerine bir yer bulmuş olmalarının sevinciyle rahat bir nefes aldıklarını, nasıl bir inşirahla temâşâ ettiğimi tariften acizim. Bence bu, herkes için şaşırtıcı olduğu kadar, aynı zamanda düşündürücü bir konudur. Bu insanlar, bir zamanlar, şu “izm”in bu “izm”in fahrî avukatlığını yapmış ve düşüncelerini o istikamette serdetmiş olabilirler. Gerçi “inkar-ı Ulûhiyet” ve “dinin bir afyon” gibi görülüp algılanması, küçümsenecek bir şey değildir ama onların millî meselelerdeki duyarlılığı ve bu ülkenin sömürülerek geri bırakılması, değişik milletler tarafından sürekli istismar edilmesi konusundaki hassasiyetleri de çok önemlidir. Onların şu ana kadar siyasî, iktisadî, kültürel ve hukukî planda “hür bir millet” olmamız için kavga vermeleri bile asgarî müşterekler adına değerlendirilmesi gereken hususlardandır. Ve zannediyorum, böyle düşünen insanların sayısı hiç de az değildir.

Toplumun entelektüel mânâda önemli bir kesimi olarak kabul edilebilecek bu insanların, millet yararına ortaya konan teşebbüslere “evet” diyerek, “eğer bizim de haberimiz olsaydı, biz de bir şeyler yapardık” şeklindeki yaklaşımları çok olumlu bir gelişmedir. İhtimal, kısa bir süre sonra bunlar, ülke, millet ve insanlığa hizmet adına ortak bir çizgide el ele verecek ve ol mâhiler ki, derya içredir, deryayı bilmezler türünden, kendilerini kervanın içinde gören ve fakat onun kıymet, kudsiyet ve ehemmiyetinden haberi olmayanlara çok şey anlatacaklardır.

Türkiye, önemli bir denge unsuru*

Denebilir ki, nasıl cebrî bir determinizmin hakim olduğu ‘tabiat’ta hiçbir şey, hiçbir hadise kendi başına ve diğer eşya ve hadiselerden bağımsız değildir; öyle de, kendisine irade bahşedilmiş bulunan insan dünyasında da hem hususi, hem umumi ölçekte yine hiçbir hadise diğerlerinden bağımsız değildir. Her iki sahada da, her şey her şeyle münasebet içindedir; her hadise yine umumi bir nizam içinde cereyan eder ve varır, bu nizam içindeki yerine oturur.

Arz etmeye çalıştığımız husus, artık çok tekrarlandığı için mânâ ve cazibesi de matlaşan bir tabir ve değerlendirme olarak, gittikçe küçülen ve global bir köy halini alan dünyamız hakkında da geçerlidir. Bugün ferdler, her zamankinden daha çok birbirine muhtaç, ülkeler ve devletler her zamankinden daha fazla birbiriyle yakın ilişki içinde olma mecburiyetindedir. Bu bakımdan hem ferdler, hem de devletler ve ülkeler arasında âdeta bir fabrikanın dişlileri, hattâ bir vücudun organları nispetinde bir münasebetin söz konusu olduğu dünyamızda, her ferd gibi her ülke ve devlet de asla küçümsenmemesi gereken bir öneme sahiptir.

Meseleyi ülkemiz açısından ele alacak olursak, halihazırdaki durumu, yaşadığı ekonomik ve içtimaî krizler ne ölçüde olursa olsun, Türkiye, yalnız bölge için değil, bütün dünya için hayatî ehemmiyeti haiz bir konumdadır.

Ne var ki, bu seviyedeki bir ehemmiyeti önce bizzat Türkiye’nin gereğince idrak etmesi ve hem içte, hem dışta politikalarını ona göre geliştirmesi lâzımdır. Her şeyden önce dünya ölçeğinde bir kriz içinde bulunduğumuz şu günlerde böyle bir hususu idrak, daha bir ehemmiyet arz etmektedir. Yalnızca Ortadoğu denilen İslam coğrafyasında değil, Asya’nın merkezini teşkil eden Türk dünyasından Kuzey Afrika’ya ve oradan Orta Afrika’nın içlerine, Balkanlar’dan bütün bir Güney ve Güneydoğu Asya’ya kadar geniş bir coğrafyada tarihten ve daha başka faktörlerden kaynaklanan bir Türkiye tesirinin bulunduğu inkâr edilemez. Bu tesir her zaman gerçek boyutlarıyla görünmese de, hemen her dönemde hayatî bir fonksiyon eda ettiği bir gerçektir.

Bu çok önemli ve hususi konumuyla ülkemiz, hem kendisinin, hem de dünyanın bugünü ve yarını adına ihmal edemeyeceği çok ciddî sorumluluklar altındadır. Tarihinin, coğrafyasının, sosyo-politik konumunun kendisine yüklediği bu hayati sorumluluklar, bizzat Türkiye’nin kaderinin ana örgülerini teşkil etmektedir. Tek tek her ferdinden bütün müesseselerine ve devlet çatısına kadar bütün Türkiye, bu şuurla hareket etmek mecburiyetindedir. Türkiye’nin basit meselelere takılma, günübirlik krizlerle uğraşma lüksü olmamalıdır.

En son sıcak gelişme olarak, şu ana kadar bir istikrar profili ortaya koymuş olan Başbakan Sayın Ecevit’in rahatsızlığı şüphesiz önemli bir hadise olmakla beraber, bunun büyütülmesi, tek gündem maddesi haline getirilmesi ve hem bu rahatsızlık, hem de onun ülkemizin yakın vadede yarını adına nelere sebep olacağı konusunda spekülasyonlar üretilmesi, zaten kaypak duran zemini daha da kaypak hale getirmektedir.

Cumhurbaşkanlığı makamından hükümete ve siyasî partilerden diğer önemli devlet kurumlarına, ayrıca kuşkusuz medyaya ve bu arada iş ve işveren çevreleriyle, sivil kuruluşlar gibi ülkenin kaderi üzerinde etkisi bulunan bütün unsurlara kadar hemen her kesim, Türkiye’nin oturmuş bir idarî sistemi, ekonomisi ve diğer devlet politikalarıyla herhangi bir krize kilitlenmeyecek ölçüde güçlü olduğunu ortaya koymalı ve ümit verici bir görüntü sergilemelidir. Bu konuda hükümete, hükümeti teşkil eden partilere ve bilhassa Sayın Başbakan’ın partisi DSP’ye, biraz önce sözünü ettiğimiz çerçevede ciddî sorumluluklar düşmektedir. Bir ülkeyi oluşturan her unsurun, kendisini diğer unsurlardan bağımsız olarak düşünüp kendi başının derdiyle meşgul olması, kendisi adına yakın vadede birtakım hususi çıkarlar sağlasa da, uzun vadede ülkenin tamamını etkileyen her hadise ile birlikte, kazanılan şeyler kaybedileceği gibi, bütün ülke halkı da bundan zarardide olacaktır.

Geçmişimizi iyi değerlendirmenin yanında yarınımızı mutlaka nazara alıp şimdilerde ona göre davranmamız gerekiyor. Bugün her şeyden önce global, yani meseleleri ferdî planda değil, bütünün içinde sahip bulundukları yere ve öneme göre değerlendirebilecek bir bakış açısına, tutum ve davranış modellerine ihtiyacımız var. Bu ihtiyaç, ülke olarak yalnızca kendimiz için değil, bütün dünya için de gerekli. Çünkü biz, içinde yaşadığımız dünyanın asla küçümsenemeyecek bir parçası, hattâ, onun merkezinde bulunan en önemli parçasıyız.

İslam ve Türkiye ekseninde hoşgörü*

İslam, din olarak, Kur’an ve Sünnet-i sahihada tarifi gayet açık ve nettir. Din, özet olarak, insanları kendi irade ve tercihleriyle mutlak hayra sevketmek için Allah tarafından vaz’edilmiş prensipler veya disiplinler mecmuasıdır, şeklinde ifade edilir. İslam teslim olma, aynı zamanda, herkese selâmet va’d etmedir. Güvenin ve selâmetin remzi olan İslamiyet, terim anlamıyla dinin tarifiyle tarif edilegelmiştir. Kur’an’da din kavramı çok sûrede geçer. Geçtiği pek çok yerde din kelimesiyle ahiret mevzuu da vurgulandığından, dinin önemli iki rüknüne dikkat çekilmiş olur. Kur’an, “Allah, din olarak İslam’dan hoşnut oldu” (Maide, 5.3); “Allah kitabında size Müslüman ismini koydu” (Hac, 22.78) der. Sünnet’te de, “Elinden ve dilinden Müslümanlara zarar gelmeyen insan Müslüman; Elinden dilinden herkesin emin olduğu ve herkese güven va’d eden insan da mü’mindir”1 denir. Şimdi böyle bir tarifle bize sunulan imandan ve böyle bir imanı yaşayan insandan herhangi bir kimseye zarar gelmesi nasıl söz konusu olabilir? Bunların hakkıyla anlaşıldığı kanaatinde değilim. Tariflerini yaparken anlamış gibi görünen bazıları, bir de bakıyorsunuz şahsî mülâhazalarına kuvvet kazandırmak için hemen hissî ve şahsî yorumlara girebiliyorlar. Daha doğrusu, heva ve heveslerini vahyi anlama mantığı sayabiliyorlar. Dahası, kendi içtihatlarına, kendi yorumlarına din bile diyebiliyorlar. İslam, evrenseldir. Hıristiyan’ı da, Yahudi’yi de, Mecusi’yi de kucaklayacak genişliktedir. Nitekim ilk Medine toplumu, bu konuda pratik bir örnek de sergilemiştir. Ne var ki, pek çok şey yanlış kavranıyor ve yanlış yorumlanan kavramlar, sadece bunlardan da ibaret değil.

Laiklik, Sekülerizm ve Cumhuriyet

Öte yandan, lâiklik gibi, sekülerizm gibi kavramlar, Kemalizm gibi ideoloji haline getirilen kavramlar da var. Ve bunları her iki cephede yanlış anlayanlar var. Bu konuda ifrat edenler de, tefrite sapanlar da, sürekli kavgaya açık bulunmaktalar. Tabiî ki, her iki cephede de bir hayli anlayışlı insan da var; onları da şükranla anmak lâzım.

Bu sun’i kavganın gereksiz olduğu sık sık vurgulandı. Meselâ, defaatle “Birbirimize karşı anlayışlı olalım, herkesi kendi konumunda kabul edelim” dendi. Ama arz etmeye çalıştığım bu yaklaşımlar, çok farklı şekilde yorumlandı. Bu arada, “Batı’da tatbik edildiği şekliyle lâikliği getirin, ben herkesten evvel onu kabullenirim” diyenler oldu. Bu da gösteriyor ki, gerçek yerine oturmuş bir laikliği kabullenmeyecek insan yok gibi. Keza demokrasi için de aynı mütalâalar söz konusudur. Zaten Cumhuriyet için öteden beri hiç itiraz eden olmadı. Asrın başında Çağın Mütefekkiri, “Ben hepinizden evvel Cumhuriyetçiyim. Şark’ta kaldığım sırada içtiğim çorbanın danelerini karıncalara verirdim. Bana bu işin hikmetini sordular. Dedim ki, bu arı ve karınca milleti cumhuriyetçidir. Benim Cumhuriyet’e karşı bir sevgim var, alâkam var. Ben bu sevgimin ve alâkamın gereğini yerine getiriyorum. Ama şeklî ve sun’î bir cumhuriyet değil. Doğrudan doğruya hakkaniyet ve adalet üzere büyük çoğunluğun katkısına dayanan bir Cumhuriyet” demiş ve Raşid Halifeler dönemini misal vermişti. Bu ölçüde bir Cumhuriyet anlayışına, kanaat-ı acizanemce, din adına en katı bir düşüncenin bile karşı çıkacağına ihtimal veremiyorum.

Bazılarına göre lâiklik ve sekülerizm de çok farklı şekilde yorumlanabiliyor. Bir yoruma göre, laisizmin şöyle veya böyle Türk devletlerinde uygulanmadığı dönem yok gibi. Meselâ, gayr-i müslimler içimizde her zaman çok rahat yaşamışlar. Onların dinlerine, diyanetlerine ilişilmemiş. Bugün bazı modern yorumcular, bu hususta, Kafirûn suresindeki “Lekum dinükum veliyedîn” (Sizin dininiz size, benim dinim bana) ayetini misal veriyorlar. İslam’da harp hususi şartlarda ortaya çıkmış, eskilerin ifadesiyle ‘evvelen ve bizzat’ değil, ‘sâniyen ve bi’l-araz’ bir meseledir. Bir gün insanlar böyle bir şeye mecbur kalırlarsa, o zaman ne yapacaklarına şaşırıp kalmasınlar ve ölçüyü de kaçırmasınlar; kaçırıp keyfî davranmasınlar diye İslam, harp konusunda önemli prensipler getirmiştir. Bu prensiplerin başında, sulh halinin esas alınması gelir. Sulh esastır, hatta harbin hararetle devam ettiği zamanlarda dahi Kur’an-ı Kerim şöyle der: “(Harb kızgın devam ederken) onlar sizden sulh isterlerse, sulhe hemen yanaşın” (Enfal, 8.61). Harple, maddî cihadla alâkalı bu prensip ve “leküm dinükum veliyedîn” gerçeği, biraz da İslam’ın evrenselliğinin ifadesidir.

Osmanlı harikasının sırrı

Üç kıtaya yayılmış bir alanda, içinde 20’de 1 nispetinde safkan Türk bulunan çok geniş ve karışık bir nüfusu asırlarca idare eden ve bu 3 kıtada asayişi mümkün olanın en mükemmeliyle temin etmiş bulunan Osmanlı harikasının sırrı, onun bütün inançlara gösterdiği hoşgörüde, yani bazılarına göre bir manâda gerçek lâisizmde yatıyordu. Bugün birçok aydın, demokratik Türkiye’de kâmil manâda laisizmin uygulanmadığını söylüyor. Batılılar da bunu söylüyorlar. Onların dediği kadar olmasa bile demek ki, Türkiye’de yine de bir eksiklik var. Bu da, bu meselenin izafî bir yanının olduğunu gösterir. Lâiklik prensibi, Cumhuriyet döneminde çok hayatî bir prensip olarak devlet tarafından benimsendi. Anayasanın başına hem de değiştirilmemek üzere yerleştirildi. Ben hukuk bilmem ama laisizmi, teokratik olmayan devletin dînî hayata da karışmaması, herkesin kendi dünyasında dinini rahat yaşayabilmesi şeklinde anlayacaksak, Türkiye’de her şeyi bir kere daha gözden geçirmek icabedecek demektir. Buna karşılık, Türkiye’de çok defa sekülerizm laisizmle karıştırılıyor: Sekülerizm dünyevîliktir. Hukûkî manâda dünyeviliğin, Selçuklular ve Osmanlılar döneminde de var olduğu mülâhazaları söz konusu. O dönemlerde, Sünnet’in, hattâ icmanın dışında örfe ve istihsana dayalı içtihatlarla kanunnameler çıkarılmış olması, bazılarınca sekülerizmle yorumlanıyor. Hasılı, rivayetler ve görüşler hem çok, hem de muhtelif.

Türkiye’de hemen hemen inanmayan insan yok gibi. Kimisi dînî inançlarını dolu dolu yaşıyor, kimisi kısmen yaşıyor. Ama kimin Allah indinde makbul olduğunu tahmin etmeye gücümüz yetmez. Zira bazen insan, bir “Lâ ilâhe ill’Allah”la kurtulabilir, bazen de sabahlara kadar ibadet yapar da kurtulamaz. O mevzuda bizim anlayışımız ölçü değildir. Ölçü ihlâstır, samimiyettir ve Allah’ın vereceği karardır. Elbette zahirî bir takım ölçü ve prensipler mevcuttur. Ancak nihaî karar, Allah’a aittir. Bu mevzuda kimin önde kimin arkada olduğunu bilemeyiz. Birilerini geride görmek yanlıştır. Mefhum kargaşasının yanında, bir de bu mesele var. Laisizmi sekülerizm olarak anlayan kimseler, meseleye tamamen dünyevîlik şeklinde yaklaşıyorlar. Bunlar, idarenin içinde hiç bir uhrevîlik olmasın, Ahiret düşüncesi olmasın istiyorlar. Mümkündür veya değildir; demokrasi, insanların bütün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir sistem şeklinde dizayn edilebilse -inanan insanın hayatını kabre kadar düzenlemesine yardım etse, kabirden öte problemlerine cevap verebilecek kapsam ve kapasitede olsa, mahşerdeki problemlerine çare bulabileceği bir zemin teşkil etse- bütün bunlara imkân verebilecek şekilde dizayn edilse, fena mı olur? Gelecekte demokrasiyi iyi bir zemine, en azından halkın büyük çoğunluğunu memnun edecek bir zemine oturtacak demokratların bu hususu da düşünmeleri beklenebilir. Çünkü insan, sadece bir bedenden ibaret değildir; onun bir de ruhu var; fizikî boyutunun yanı sıra bir de metafizik boyutu var; dünyeviliğinin yanında uhreviliği var. O, bütün yanlarıyla ele alındığı zaman bir bütün olarak ele alınmış olacaktır. İnsan her yönüyle ele alınmalı ki, demokrasinin ona vadettiği huzuru soluklayabilsin. Mükemmel bir demokrasi, insanların fizikî ve metafizikî bütün ihtiyaçlarını da karşılamalı diye düşünüyorum.

Şimdi bence yapılacak ilk iş, duygu ve düşüncelerimizi yeniden ele alıp üslubumuzu değiştirmektir. Birbirimize karşı çok saygılı olmalıyız. O zaman bu kavgalar belli ölçüde dinecektir; bazıları üzülse bile, büyük çoğunluğuyla milletimiz sevinecektir

İçinden geçilen dönem

Bu ülkede şimdiye kadar bazı Müslümanlar, itikadî konuları görmezlikten gelerek, dinin amelî yanlarını yaşamayanları adeta düşman gördüler. Hatta onlara bazen “karşı cephenin insanı”, bazen “fasık”, bazen de “kâfir” diyerek onları hem kendilerinden, hem de temsil ettikleri dinden soğuttular. Halbuki gerçek hiç de öyle değildi. Ne kendilerine kâfir denilenler kâfirdi, ne de “Müslümanım” diyen insanlar İslam’ın hakîkî temsilcileri idi. Bence, bu mevzuda her iki taraf da yanılıyordu. Bugün bütün dünyada ciddî şekilde dine yönelişten söz ediliyor. Materyalizm, komünizm gibi sistemlerin sarsıldığı, hattâ yıkıldığı ve şimdiye kadar metafizik dünyaya ait kapalı bulunan kapıların aralandığı bir dönemde yaşıyoruz ve din adına söylenen her söz ve ortaya atılan her düşünce, değerler üstü değer ifade ediyor. Sevgi, hoşgörü, müsamaha, diyalog... vb. kavramlarla kendinizi ifade edip, bunlarla dinin ruhunu ortaya koymanız, bir zamanlar Mevlâna, Yunus, Hoca Ahmed Yesevîlerle temsil edilen Muhammedî ruhu bu insanlara yeni baştan terennüm etmeniz -ki yıllardır bunlara kâfir, fasık... deniyordu- onlarda bir rahatlama meydana getirdi ve adeta yüreklerine su serpti ve mümin olmalarını hissetmenin huzuruyla, onlara bir “oh” dedirtti.

Evet, bu insanlar yıllardan beri, aslında insanlığın dinden beklediği kucaklayıcılıktan mahrum yaşamışlardı. Şimdilerde böylesi düşüncelerin yaygınlaşması sayesinde herkes kendini bir kere daha yeniden hissetti. Demek ki biz, bugüne kadar kendi düşünce dünyamız adına, şimdi verildiği ölçüde olsun bir şey verememişiz onlara. Tabii ki, onlar da hep başkalarının tesiri altında kalmış ve bizi de dinimizi de sevememişler. Bana göre, böyle çok küçük gayretlerle düşünceleri, hayatları değişen bu insanlar, herhalde daha büyük gayretler gösterilebilse, Sırat-ı Müstakîm’in ayrılmaz yolcuları olacaklardır.

Otokritik gereği

Ayrıca bugün kendilerini İslam’ın bir numaralı temsilcileri gören kimselerin de, “din adına” dedikleri şeyleri bir kere daha gözden geçirmelerinin yararlı olacağı kanaatindeyim. Bunlar da, şimdiye kadar göstermiş oldukları sertlik ve huşuneti bir kenara bırakarak İmam-ı Rabbani, İmam-ı Gazali, Yunus Emre, Ebu Hanife’nin dinî yorum ve uygulayışlarını esas almalı ve eski düşüncelerini mutlaka sorgulamalıdırlar.

Bu yapılmadığı takdirde, bazılarının çeşitli yollarla İslam’ı tatbik ve yaşama düşünceleri, bana göre İslamî ruh ve manayı küçültecektir. Oysa ki bize düşen şey, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun ufkunu yakalamaya çalışmaktır. O’nun ufkunda, yol alma mülâhazaları içinde, en üst seviyede de olsa, dünyevî makamlara talip olma yoktur. Sadece ve sadece Allah’ın rızasına talip olma söz konusudur. Müsaadenizle bunu biraz daha açalım:

Ben şahsen, yolunda bulunduğumuz bu hizmetler karşılığında, kendisini çok sevdiğim ve hayran olduğum Fatih’in İstanbul’u fethetmesini, hattâ çağ açıp kapatmasını bana verseler, onun Hakk rızası mülahazası bir yana, “Niye böyle küçük bir şey verdiler?” diye homurdanırım. Çünkü ben, bundan daha büyük bir şeye, evet, Allah’ın rızasına talibim. Burada yanlış anlaşılmalara sebebiyet veririm endişesiyle, yani kendisini Fatih’in önüne koyuyor denebilir mülâhazasıyla, meseleyi biraz daha açıklığa kavuşturmak istiyorum. Fatih, aslında yaptığı şeylerle büyük olsa da, o yapmayı planladığı şeylerle büyüklerden büyüktür. Öyle ki o, işte bu yanıyla Peygamber Efendimiz’in (s.a.s) tebciline mazhardır. Yani Fatih’in ideallerinde İstanbul’un ötesinde çok daha geniş dünyalara ve merkezlere açılma ve hakkı, hakikati oralara da götürme, oralarda da duyurma azmi vardı. O, işte bu idealleri itibariyle büyüklerden de büyüktü.

Aslında onun dünyaya açılması, askerî bir fetih değil, bir insanlık mesajı ve gönülleri Allah’la buluşturma gayretiydi. O zamanın anlayış ve şartları gereği, böyle bir açılmada asker ön planda görünüyordu. Bugün ise ilim, ikna ve ahlâk ön planda olmak zorundadır. Bana gelince, ben Fatih’in İstanbul’u fethetmesinden daha çok onun bu hülyalarına aşığım. Bir TV programında dediğim gibi, bana en yüksek dünyevî makamlar bile teklif edilse dönüp, “Bu insanlar niye bana hakaret ediyorlar ve neden bir kaç basamak aşağı inmemi teklif ediyorlar ki?” derim. Bence, eğer Allah, insanın mahiyetine Cebrail’e ulaşma istidadını koymuş ise -ki koymuştur- insan himmetini âlî tutup, o noktaya ulaşmaya çalışmalıdır. Böyle bir mazhariyet, benden fersah fersah uzak, benim gibileri de aşkın görülebilir ama Allah’ın rahmeti her şeyi aşkındır.

Evet, makam sevdasıyla hareket edenler, salim düşünemezler. Orada her zaman farklı entrikalar olur. Sözler hep yanlış şekillerde yorumlanır. Halbuki tarih boyunca statik güçler, daima dinamik güçleri belirleyici ve harekete geçirici olmuşlardır. Gelecekte o anlayış ve o felsefenin çocukları, kendi anlayış ve felsefelerini idarî bir sistem halinde uygulamaya koyacaklarmış veya koymayacaklarmış, bunlar beni hiç ilgilendirmez. Zannediyorum Ufuk Turu’nda belirtmeye çalıştığımız bu ve buna benzer düşünceler çoklarının dikkatini çekmiş olacak ki, İslam objektivizminin, evrenselliğinin günümüze aksettirilmesi değerlendirmesini yaptılar. Bu bir anlamda doğruydu ama bu evrensellik bize ait değildi. O, dinimizin enginlik ve derinliğinden kaynaklanıyordu. Bize sadece yarım yamalak bunu ifade etmek düşüyordu, hepsi o kadar. Biz, insanlığın hayranlık duyduğu Hz. Ahmed ü Mahmud u Muhammed Mustafa’nın kapı kullarıyız…

Teoriden pratiğe hoşgörü

Hoşgörü, bizim yamaçlarımızın gülü ve çiçeğidir. O, bizde doğmuş ve bizde neşv ü nema bulmuştur. Batı’nın en azizleri olarak kabul ettiği Hz. Mesih’in etrafındaki havarilerinin de hoşgörüyü önemli ölçüde temsil ettikleri kesindir; fakat aynı temsilin daha sonra aynı ölçüde sürdürülüp sürdürülemediği tartışmaya açıktır. Bizim dünyamızda Sahabe ve onlardan sonra gelip Tabiîn ve Tebe-i Tabiîn adıyla anılan iki kutlu nesilden Selçukluya, onlardan da Osmanlı ve günümüze gelinceye kadar, başkalarıyla münasebetlerde temel bir prensip olarak hep hoşgörü soluklanmış ve yaratılana Yaratan’dan ötürü muamele, genel bir felsefe olarak kabul edilmiştir.

Hoşgörünün temsil ve tatbik edilmesinin en zor olduğu dönem, güç ve kuvvetin elde bulundurulduğu hükümranlık dönemidir. Zira hoşgörü, daha ziyade altta kalmışların ve ezilmişlerin sıfatı gibi temsil edilegelmektedir. Oysa ki bizim iklimimizde hoşgörü, milletin ruhuna öyle bir sinmiştir ki, millet olarak güç ve kuvvetle şahlandığımız zamanlarda bile “insanlardan bir insan olma” felsefesiyle güç ve kuvveti bir tahakküm, bir baskı vasıtası olarak kullanma yoluna asla gitmemişizdir. Ecdadımız, tarihinin altın sayfalarında da şahit olunacağı üzere, kaderlerine hakim oldukları bölgelere daima hoşgörü ve tolerans taşımış, cami, kilise ve havranın yan yana bulunmasında hiçbir sakınca görmemiş ve asırlar boyu hep böyle bir hoşgörü ve toleransın temsilcisi olarak tanınagelmişlerdir.

Bu itibarla, hoşgörüye bazılarının vehmettiği şekilde Avrupa’dan ithal edilmiş bir meta nazarıyla bakmak yanlıştır. Ancak Batı’da olduğu gibi bizde de ve hususiyle de son dönemlerde yıllarca hep hoşgörünün edebiyatı yapılmıştır ama bunun aynı ölçüde toplumun her kesimine yansıtıldığını söylemek zordur. Meselâ sürekli hoşgörü ve müsamahadan dem vuran bazı kimselerin, yıllarca milletin dinine, diyanetine adeta küfrederek hiçbir ayırım yapmadan bütün Müslümanları “mürtecî, yobaz, fundamentalist” gibi yaftalarla karalama yollarına gitmelerini hoşgörüyle bağdaştırmak mümkün olmayacaktır. Böylelerinin hoşgörüyle kastettikleri mana, sadece kendi düşüncelerinin hoş görülmesi olsa gerek. Halbuki hoşgörü, demokrasinin engin bir boyutu olduğuna göre, demokratik hak ve hürriyetler açısından herkes aynı kefede değerlendirilmeli ve hoşgörüden herkesin hissedar olması sağlanmalıdır ki, asıl önemli olan da işte budur. “Kur’an’ın İlâhî bir kitap olup olmadığını, Hz. Muhammed’in (s.a.s) peygamber olup olmadığını tartışalım” diyenler, doğruyu arama gayesinden çok, İslam’ın temellerine, kendilerince dinamit koyabilecekleri mülahazasında olacaklar ki, kendi “izm”lerinin, kendi ideolojilerinin tartışılması hususunda aynı açık sözlülükle hareket etmedikleri gözlenmektedir. Aslında böylelerinin bayraklaştırdığı “izm”ler, ideolojiler, müspet manada kendilerini ispat edemedikleri gibi, insanlara da ciddî bir şey verememiş; buna karşılık Kur’an ve Hz. Muhammed (s.a.s.), kendilerini her zaman ispat etmiş, insanlık tarihinin en büyük medeniyetlerine kaynak olmuş ve bugün de yüz milyonlarca insanın da mercii durumundadır.

Şimdilerde, Allah’ın yardım ve keremiyle, ülke çapında diyalog ve hoşgörü adına yeni bir vetireye girilmiştir. Yaşanan bu süreç içinde herkes, şu veya bu şekilde mutlaka bu genel gidişe iştirak etmelidir. Nitekim son günlerde siyasilerimizden iş dünyasına, akademisyenlerimizden din adamlarımıza kadar geniş bir yelpazede herkes, hoşgörü ve diyalogdan bahsetmekte ve uzlaşmacı tavırlar sergilemektedir. Bu ise, Allah’ın milletimize yeniden bahşettiği bir lütuftur. Dolayısıyla ülkemizde bu çığırı başlatanların “Bunu biz icad ettik” demeleri yanlıştır. Çünkü Allah (c.c), bu hoşgörü sürecini kim sahip çıkarsa onun olacak şekilde şeffaf ve herkese açık bir kalıba ifrağ etmiştir. Bu açıdan da hoşgörü, tarihî değerlendirmeler içinde kime mal edilirse edilsin, önemli olan bu atmosferin varlığıdır. Allah’a binlerce hamd ve sena olsun ki Türkiye, muhtaç olduğu bu sürece artık girmiştir. Ne var ki, yukarıda da ifade ettiğim gibi, önemli olan bu sürecin devam ettirilmesidir.

Hoşgörüyü yaşayarak temsil etme

Hoşgörü ve diyalog ikliminin daha geniş çevrelere ulaştırılmasında temel faktör, onun temsil keyfiyetidir. Zira, teoride ortaya konan esasların pratiğe dökülmemesi ve yaşanmaması, o işin temsilcilerinin samîmî olmadıklarını gösterir. Müsaadenizle, burada bir örnek vermek istiyorum: Geçenlerde bir yazar, yanlış bir kıyasta bulunarak “İslam ‘Eğer bir ceza ile mukabele edecek olursanız, size reva görülen cezanın misli ile ceza verin. Eğer sabrederseniz bu, tahammül edenler için daha hayırlıdır’ (Nahl, 16.126) derken, Hıristiyanlık ‘Eğer yüzüne bir tokat vururlarsa, dön, diğer yüzüne de bir tokat vursunlar’ demektedir ki, bu durum, Hıristiyanlığın İslam’a göre daha hoşgörülü bir din olduğunu göstermektedir” manasında ifadeler kullanmıştı. Bu noktada unutulan çok önemli bir husus var:

Toplum hayatının düzenli ve dengeli olmasında fertler arasındaki sevgi, saygı ve diğergâmlık oldukça önemli olmakla birlikte, ataletin de belki bunlardan daha öte bir yeri vardır. İnsan, fıtratı gereği kendisine yapılanın karşılığını aynen görmek ister. Bunun yanı sıra, her insan kanun karşısında ve insan olarak birbirine eşittir. Hiçbir hayat diğerinden daha çok veya daha az kıymetli değildir. Bu genel prensiptendir ki, Kur’an-ı Kerim, fertlere kendilerine yapılanın aynı ile mukabele edebilecekleri iznini vermiş, fakat bağışlamalarının daha hayırlı olacağını da hatırlatmıştır. Bundan da öte, kötülüğü iyilikle savmayı bilhassa tavsiye etmiş, bu takdirde düşmanlıkların ortadan kalkacağını ifade buyurmuştur. Şu halde, karşılıklı münasebetlerde af, müsamaha ve diğergamlık tercih edilir olmakla birlikte, adalet isteyenlerin de önüne geçilmesi daha büyük zulümlere yol açabileceği için, Kur’an-ı Kerim, mutlaka “sağ yüzüne vurana sol yüzünü dön” dememiştir. Kaldı ki, İncillerde bir üst prensip olarak anılan bu hususun pratik hayatta ne derece uygulandığı araştırmaya değer bir mevzudur. Ayrıca İncillerdeki bu prensibin, Kur’an-ı Kerim’deki yukarıda andığımız aynı ile mukabeleye izin fakat affı tercihin tavsiye edilmesi ve kötülüğün iyilikle savulması prensiplerinden farklı olduğunu sanmıyoruz.

Yeri gelmişken, biraz basit de kaçacak olsa fıkra mahiyetindeki bir hikâyeyi anlatmakta fayda var:

Bir köyde bir papaz efendi yukarıda aktardığımız iddiada bulunur. Bunun üzerine köyün imamı papaza kuvvetli bir tokat vurur. Papaz tam karşı hamle yapacağı zaman imam efendi, “Hayır, şimdi diğer yüzünü dön, ona vuracağım” der. Canı yanan papaz, “Olmaz, bu defalık Muhammed’in dinine göre amel edeceğim” mukabelesinde bulunur.

Burada göz önünde bulundurulması gereken bir gerçek daha varsa, o da, hoşgörüde ferdlerin eğitimi önemli olduğu kadar, insanî realiteleri hesaba katmanın da o ölçüde önemli olduğudur. Bir başka yerde de ifade etmeye çalıştığım gibi, yukarıda arz olunan ferdi prensiplerin yanı sıra, toplumlar arası münasebetler açısından Hıristiyanlığın savaş konusunda kaideler getirmemiş olması, Batı’da cereyan eden savaşların çok daha kanlı, sınır tanımaz, yıkıcı, uzun süreli ve yaygın olmasına yol açmıştır. İslam ise, hiçbir meseleye beşerî realiteleri inkâr ederek bakmadığı için bu realiteleri hedefleri istikametinde yönlendirmeğe çalışmıştır. İslam’a göre, maddî güçlerin çarpışması noktasına gelinceye kadar her alanda hoşgörü esastır. Öyle ki, yukarıda ifade etmeye çalıştığımız üzere, fert, kendisine karşı yapılan (ferdî) haksızlıkları bütünüyle bağışlayıp herkese hakkını helâl edebilir. Zaten hoşgörünün de esası işte budur. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de, “Sana yapılan kötülüğü en güzel olan şekilde sav. Bu takdirde, seninle arasında düşmanlık bulunan kişi sımsıcak bir dost oluverir” (Fussılet, 41.34) buyurulur. Bununla beraber, adaletin de ferd ve toplum hayatında çok önemli bir yerinin olduğu unutulmamalıdır. Aynı şekilde, harp sahasında üzerimize atılan düşmana, “haydi bizi öldür” diyemeyiz. Elbette toplum olarak can, mal ve vatan müdafaasında bulunacağız. İşte İslam, bu durumlar için de sınırlamalar getirmiş, keyfî savaşların önüne geçilmesi ve savaşların çok fazla zayiata yol açmaması için kaide ve prensipler koymuştur.

Bir mü’min, kendisine çarpan en sert şahapları bile yerkürenin atmosferi gibi sinesinde eritmeli ve en yakın daireden başlayarak en uzaktakilere kadar herkese hep imanından gelen sevgi, muhabbet ve diyalog ışıkları saçmalıdır... saçmalı ve bir insan olarak herkesi, hattâ her canlıyı, Yaradan’dan ötürü sevmeli ve varlığa karşı merhamet hisleriyle dopdolu olmalıdır... evet bu, inanmış her sinenin hayalindeki ve hayatındaki gaye olmalı ve bu uğurda maddî-manevî hiçbir fedakârlıktan da kaçınılmamalıdır.

Hoşgörüde denge

Her meselede itidal ve denge çok önemlidir. Hoşgörü konusunda da kalp balansının çok iyi ayarlanması gerekmektedir. İddia olmayacağı mülahazasıyla diyorum ki biz, hoşgörü hususunda dengeli olduğumuza inanıyoruz. Bu itibarladır ki hoşgörü derken, bunu milletimizin ve ülkemizin geleceğini tehlikeye sokacak, tarihimizi millî manevî değer ve dinamiklerimizin tahribini netice verecek davranışlara karşı hoşgörülü olunması söz konusu değildir. Aslında bugünümüz ve yarınımız adına nelerin hoş görüleceği ve nelerin hoş görülmeyeceği bellidir. Ama öyle ümit ediyorum ki toplum, zamanla birbirine kaynaya kaynaya o dengeye ulaşacaktır. Ama bugün bize düşen şey, şu demokratik hava içinde, tartışma ve ayrılık konusu meselelerden kaçınarak bizi toplum olarak, millet olarak birbirimize bağlayan hususları öne çıkarmak suretiyle herkesi bulunduğu konumda kabul edip, hoş görmek olsa gerek.

Zaten başkalarının hukukunun söz konusu olduğu bir yerde müsamaha gösterme, kimsenin hakkı değildir. Nefsimize ait meselelerde fedakârlıkta bulunabiliriz ama toplumun hakkını fertlere bağışlamaya gelince, o, topluma karşı işlenmiş bir haksızlıktır. Evet, ben cüzdanımı veya sırtımdaki elbiseyi birisine verebilirim; bu bir fedakârlıktır. Ne var ki, millete ait bir cüzdanı, millet malını ve kamunun hakkını birisine bağışlamam, zahiren hayır gibi görünse de, temelde zulümdür.

Şimdi birisi kalkıp toplumun bugününe, geleceğine saldırıyor, aileyi tehdit ediyor; ‘can’a, ‘nesl’e, ‘akl’a, ‘din’e ve ‘mal’a dokunuyorsa, bu türden davranışlara karşı müsamahalı olmak bizi aşar. Bunlar bilinen şeylerdir ve bu açıdan da hoşgörünün gayesi, hedefi ve milletin ondan ne anladığı açık ve nettir.

Öte yandan, hükümler muhtemeller üzerine kurulmamalıdır. Eğer hükümler muhtemeller üzerine kurulacak olursa, o takdirde, sû-i zanna gidilmiş ve günaha girilmiş olur. Hükümler vukuâta, yani olup bitmiş hadiselere göre verilir. Ortada bir işaret ve delil olmadığı müddetçe beraat-ı zimmet, yani kişilerin masumiyeti esastır. Bu bir hukukî disiplindir. O açıdan bazılarının, ‘Siz hoşgörü diyerek millet ve maneviyat aleyhinde her şeyi dinamitliyorsunuz ve bazılarının dümen suyunda gidiyorsunuz’ gibi dayanaksız ve tamamen sû-i zanna dayanan suçlamaları, nasıl bir bühtandan öteye geçmiyorsa, aynı şekilde daha başkalarının, şimdi hoşgörü diyorsunuz ama fırsat elinize geçerse şöyle böyle yaparsınız gibi düşünce ve sözleri de, hiç bir işaret ve delile dayanmayan birer kuruntu olduğundan, birer paranoya deyip üzerinde durmamak icap eder.

Şimdi üzerinde durmamız gereken şey, savunduğumuz meselelere alemin inanıp inanmaması değil; samimiyetle inandığımız sevgi ve hoşgörü davasında, Risalet vazifesinin ayları ve güneşleri olan peygamberlerin, o üstünlerden üstün vazifelerini yerine getirirken gösterdikleri azim, sebat ve kararlılığı göstermektir.

Birlik, uyum ve ittifak

Allah Resulü’nün (s.a.s.) pek çok hadis-i şeriflerinde, Allah’ın rahmetinin, bereketinin, korumasının toplum için olacağı söz konusu edilmiştir. Bediüzzaman, “Tevfik-i İlahî’nin en büyük vesilesi vifak ve ittifaktır; yani, Allah’ın yardımını alarak, başarı kazanmanın yolu birliktir” buyurur. Evet eğer Allah (c.c) bir insanı muvaffak kılacak, onu yardımına mazhar edecekse, buna çeşitli şeyleri vesile yapabilir. Meselâ, kişinin imanı buna bir vesile olabileceği gibi, ihlâs da bir vesile olabilir. Keza vefa da önemli bir vesile sayılabilir ve Cenab-ı Hakk bütün bunlarla yükseltmek istediklerini zirvelere yükseltebilir. Dine vefa, üzerinden yıllar geçse de, insanın dine hizmet etmede hiç eskimeden hep taptaze kalması, hattâ 70-80 yaşına ulaşsa da, gönül verdiği hizmet adına yüreğinin sürekli dopdolu çarpması demektir. 10 senelik ömründe, sahibine hep sadık kalan ve onun koyunlarının bekçiliğini yapan bir köpeğin bile, sahibi katında diğerlerine nispeten ayrı bir değeri vardır. Hayatının 20-30 senelik bir diliminde olsun hiç ayrılmadan, hep O’nun kapısının eşiğine baş koyan ve kemâle giden yolda hep O’na doğru yürüyen bir insana, Cenab-ı Hakk’ın verdiği değer elbette ki çok başka olacaktır. Hattâ yer yer o insan va’dini bozsa da, Allah vefa muamelesini hiç bozmayacaktır. Bu açıdan vefa çok önemlidir ve insan, Allah’a karşı göstereceği vefa tavrı ile O’nun katındaki değerini öğrenebilir.

Birlik olma ve benliği terk

Ancak tevfik-i İlâhî’ye, yani başarıya uzanan yolda hedefe varmak için İlâhî yardımın gelmesine bütün bunlardan daha önemli bir vesile vardır ki, o da vifaktır, ittifaktır, birliktir, yüreklerin aynı gaye etrafında çarpması ve o gaye etrafında geçimsizlik ve ayrılıklara fırsat verilmemesidir. Vifak, ittifakla aynı kökten gelip uzlaşma, anlaşma, karşılıklı uyum içinde olma demektir. İsterseniz buna, fert ve toplum planında sürekli konsensüs arama da diyebilirsiniz. İttifak ise, iftiâl kipindendir ve ‘mutavaat’ ifade eder ki, insanların aşk, şevk hattâ cinnet derecesinde birbirlerine karşı uzlaşma, anlaşma, konsensüs mülahazalarını tabiat haline getirmeleri manâsına gelir. Bir insanda, “Allah’ım! Ben kardeşlerim olmadan edemem” diyecek ölçüde bir uzlaşma, anlaşma derdi yoksa, bu duyguyu içine sindirememiş demektir. Esasen ittifak etmek demek, bir çizgi üzerinde, herhangi bir insanın kendi renginin, kendi hususiyetinin başka renk ve hususiyetlerle dengelenmesi demektir.

İşte böylesi bir vifak, tevfik-i İlahi’nin vesilesi ise, o bizim en büyük arzumuz olmalıdır. Her şeyde ‘biz’ eksenli hareket etme, ‘sen’leri, ‘ben’leri bir kenara bırakma ve belli bir noktadan sonra da tamamen eriyip şeffaflaşarak O’nu gösterme ve toplum içinde durumumuz itibariyle de sadece insanlardan bir insan olma, hattâ bütün özellikleri aşarak vifakın tabiat haline gelmesi yollarını arama. İşte böyle bir anlayışa Cenab-ı Hakk’ın bilemediğimiz sırlı bir inayeti, bir yardımı söz konusudur. Zaten O’nun her şeyi bir sır değil mi? Meselâ O, “Namaz kılın, cennete koyayım” buyurur. Burada bize düşen, emre itaatteki inceliği kavramak ve namaz kılmaktır. Ama acaba “namaz kılmakla Cennet’e girmenin münasebeti nedir?” denecek olursa, bu, itaate Allah’ın bir va’di, bir mükâfatıdır denebilir. Dolayısıyla biz, O’nunla ilgili her şeyi anlayamayız. Fıkıh usulünde bunlara taabbudî emirler denir. Yani bir emri, başka mülahazalar taşımadan, sırf Allah emrettiği için yapmak demektir ki, onun neticesi ahirette görülecektir. Bunun gibi Allah (c.c), bizi koruması altına alacak ve bize yardımını yâr ederek başarıya giden yolu açacaksa, bizim vifak ve ittifak içinde olmamızı o işe şart-ı adi kılmıştır. Efendimiz’in, (s.a.s) Hz. Ali’nin (r.a) ve büyük üstadların hayat boyu mülahazaları hep bu çizgide cereyan edegelmiştir.

İttifak ruhunun ölçüsü

Vifak ve ittifakın bir başka yanı da şudur: Eğer insanlar birbirleriyle uzlaşıp anlaşırlarsa, taassup ve bağnazlık çekişmelerine karşı hep kapalı kalmış olurlar. Aksine toplumu meydana getiren değişik unsurlar, sürekli kendi meşrep, anlayış ve mizaçlarını ya da kendilerini nispet ettikleri etnik menşei ön plana çıkaracak olurlarsa, o zaman toplumun ferdleri sürekli taarruzların, çekişme ve vuruşmaların ağında birbirini nötr ederek, neticede hiçbir olumlu iş ortaya koyamayacaklardır. Büyük bir düşünür, gerçek vifak ve ittifak ruhuna ermiş bir insanın, kardeşlerinin hizmet ve başarılarından memnun olacağını ifade eder. Toplum içinde bu ölçüde bir hissiyat paylaşması yoksa, yani bütün bir toplum olarak bütün zaferlere sevinilip, hezimetlerden elem duyulmuyorsa, bu durumda zihnen dahi vifak ve ittifak sağlanamaz. Hattâ bir insan, hizmet yolundaki kardeşi için “Allah’ım, kardeşimin kalbini ıslah et” deyip dua ederken bile aklından, “onun kalbi biraz bozuktur da, bundan dolayı onu ıslah et” şeklinde bir duygu veya düşünce geçiriyorsa bu, hakiki manâda bir vifaka ve zihinlerin aynı gayeye yönelmesine manidir. Bu girdaba düşen insan, zaman gelir, kardeşinin elim bir trafik kazasında ölüp gitmesini, zaman gelir kolunun, bacağının parçalanmasını düşleyebilir ve böylece kendisini öyle bir belâya salmış olur ki, kendi kolunun, bacağının gitmesi bundan hafif kalır. Bir şair bu durumu; “Belâ-yı ekber ol dur ki, özünü gaflete salmış” şeklinde ifade eder. Bu kabil çatışma ve vuruşmaların en güçlü hareketleri bile tesirsiz kıldığını görmemek için kör olmak lazım. Zaten böyle gafillerin iman ve Kur’an hizmeti adına alternatif düşünce üretmeleri ise, böyle bir şey şu ana kadar hiç görülmediği gibi, bundan sonra da görüleceğine ihtimal verilemez.

Tarihten ibret almak

Sahabe, nezih bir cemaatti. Biz, bağlı bulunduğumuz düşünceler itibariyle onlar hakkında olumsuz fikirler serdedip olumsuz sözler söyleyemeyiz. Ancak tarihî bir gerçek var ki, o da, bu dupduru cemaatin bile içtihadî hatalardan kaynaklanan bazı ihtilaflara düşmüş olmasıdır. Arzu edilirdi ki, onlar hep birlikte hareket etsin. Hz. Osman dönemindeki fitneler olmasın; Hz. Ali ve Muaviye çekişmesi yaşanmasın; yaşanmasın ve İstanbul’un bu medeniyet ve insanlık taşıyıcı dine kapılarını açması Fatih’e kadar gecikmemiş olsun. Daha sonra, Selçuklulara ve Osmanlılara daha başka ve uzak diyarlara medeniyet telâkkilerini taşıma fonksiyonunu yerine getirmek kalsın ve neticede, dünya dengesi, bugün bozulduğu ölçüde bozulmamış olsun. Ama bu, artık bir ütopya bile olamayacak kadar geçmişe dönük bir hasret mırıltısı. Biz, kendi sorumluluklarımızla mükellef ve kendi yaptıklarımızdan sorumlu olmakla birlikte, bütün bunları arz etmemin sebebi, eğer geçmişte iç sürtüşme ve kavgalar yaşandığı için vifak ve ittifak ruhu tam manâsıyla korunamadığından, o günkü insanlar kendi çağları itibariyle başarısız oldular ise, tarihî tekerrürler devr-i dâiminden, yani aynen olmasa da, misliyle tekrar edip duran hadiselerden ibret alarak, aynı hatalara tekrar düşmememiz gerektiğini hatırlatmaktır. Evet, biz de aynı ağlara takılıp kalmayalım; çekişme ve çatışmaların ağında yok olup gitmeyelim. Allah’a sığınırken, vifak ve ittifak heyecanıyla sığınalım.

Birliği sağlamanın şartları

Konuyla alakalı olarak şu hususların önemi bilhassa vurgulanabilir: Bir kere, Hakk’ın hatırı yücedir; o hiç bir şeye feda edilmemelidir. Dünden bugüne ve hususiyle de günümüzde mü’minler karşılarına çıkan ne büyük meselelerde dişlerini sıkıp katlanmışlar ve herkesle hoşgörü, diyalog adına el sıkışıp görüşmüşlerdir. Bunun, insanın ruh ve düşünce dünyasında hasıl ettiği şeyleri pek çok kimse anlayamaz. Şahsen ben, hep düşünerek taşınarak, hattâ başkalarının da düşüncelerini alarak hareket ettiğim halde, yine de içimdeki bazı şüpheleri atabilmiş değilim. Çoğu kez Rabbime yönelerek, “Rabbim! Şu ana kadar Seninle olan münasebetlerime hep dikkat etmeye çalıştım ama acaba bütün sevmelerimde, kucaklamalarımda milimi milimine Senin rızanı gözetebiliyor muyum? Zira bu konuda her zaman içtihad hatası yapılmış olabilir. Oysa ki ben, Seni hiçbir şeye feda etme niyetinde değilim. Seni Cennet’e girmeye bile feda edemem; benim için Sen ve Senin rızan her şeyden önemlidir. Sen bizi istikametten ayırma!” diyor ve yalvarıyorum.

Evet, yapılan bazı şeyler gerçek duygularımızın rağmına olmuş olabilir veya hislerimizle hareket edip, akıl ve mantığı geri plana almış olabiliriz. Bu arada niyetlerimizdeki duruluğu da koruyamadığımız zamanlar olmuş olabilir. Cenab-ı Hakk, “Bazınızı bazınızla imtihan ederiz” (En’am, 6.53) buyuruyor. Dolayısıyla bazıları bizimle imtihan olur, biz de bir kısım insanlarla imtihan olabiliriz. Evet, şahıslar hiçbir zaman ölçü değildir. Allah (c.c), kâinatta kurduğu düzende, insanlar arasında koyduğu nizam veya sistemde insanların çürük hendeselerini ve çürük hesaplarını esas almamıştır. Bu konuda Kur’an, Sünnet ve bilhassa ilk dönemlerde yaşamış büyük alimlerimizin içtihadları yolumuzu aydınlatan birer projektördür. Şahsî kriterlerimize uymuyor diye başkalarının kötülüğünü istememiz asla doğru olamaz. Ben, kendi tabiatım icabı başkalarını beğenmeyebilirim; ama bunu açığa vurmaya hakkım yoktur. Hele yarım kelimeyle de olsa, başkalarını yanlış tanıtmaya hiç mi hiç hakkım olamaz. Eğer ortak yapılan milli ve vatani işlerde bir zarar söz konusu ise bir araya gelinip karşılıklı müzakerelerle mutabakat sağlanmalıdır.

Bazı kimselerde zaman zaman sarsılma, aşk ve şevkini yitirme ve bazı farklı düşüncelere kapılma olabilir. Allah Resulü (s.a.s), hayırda ya da şerde bir çığır açanın amel defterine, o çığırda yürüyenlerin kazanacakları sevap ya da günahın aynen yazılacağını haber veriyor. Dolayısıyla insanların, hele hele aynı ülkü ve aynı hizmet çizgisindeki insanların aralarında ayrılıklar meydana getirmek nasıl büyük bir günahsa, meydana getirilmiş uçurumları kapatmak da aynı büyüklükte bir sevaptır. Sahabe-i Kiram bu sevabı elde etmede adeta birbiriyle yarışırlardı.

Burada başka bir münasebetle arz ettiğim bir örneği bir kere daha tekrar etmek istiyorum:

Tarihten bir örnek

Hz. Ebû Bekir efendimiz (r.a) bir konuda kendi kanaatini ortaya koyunca Hz. Ömer efendimiz (r.a) de kendince doğru olanı söylemişti. Böyle bir mübahese, hakkında Efendimiz’den (s.a.s.) açık ve kesin bir hüküm duyulmamış konularda, Ashâb-ı Kiram arasında geçen her zamanki görüş teatilerinden biriydi. Fakat her nasılsa Hz. Ebû Bekir efendimiz biraz kırılır gibi oldu ve Hz. Ömer’e, “Zaten ben ne söylüyorsam sen onun aksini söylüyorsun” deyiverdi. Hz. Ömer’in sesi birazcık yükselince, Hz. Ebû Bekir, işi daha ileri boyutlara götürmemek için kalkıp oradan uzaklaştı ve Efendimiz’in huzuruna geldi. Meseleyi Efendimiz’e açarak, “Ya Resulallah! Ömer’le konuşurken biraz kaba davrandım ve onu rencide ettim. Ben şimdi ne yapayım?” dedi. Bu arada Hz. Ömer de olup bitenden çok ciddî pişmanlık duymuş ve soluğu Hz. Ebû Bekir’in evinde almıştı; evde olmadığını öğrenince de Allah Resulü’nün yanına gelip boynu bükük ve hüzünlü bir şekilde Allah Resulü’ne halini arzetme sadedinde durumu olduğu gibi anlatmıştı. Efendimiz (s.a.s), en sadık arkadaşı olan Hz. Ebû Bekir’in hiç bir şekilde incitilmesine razı değildi. Bundan dolayı Hz. Ömer’e hitaben, “Arkadaşımı bana bırakmalı değil miydiniz?” itabında bulundu. İşin ağır ve çetin bir yola girdiğini farkeden Hz. Ebû Bekir Efendimiz hemen müdahele etti. Efendimiz’in karşısında dize geldi ve “Ya Resulallah! Kabahat Ömer’de değil, bende idi” diyerek problemi çözüverdi.1

Mü’minin şe’ni kerim olmaktır

İşte bence bugün muhtaç olduğumuz anlayış da budur. Şu da bir gerçek ki, insanlar arasında hiçbir fikir tartışılmasın ya da az da olsa rencide edici bir düşünce ortaya atılmasın şeklindeki düşünceler, her şeyden evvel beşer tabiatını inkâr etmek demektir. İnsanlar arasında meydana gelen olumsuzlukları tatlı dil ve hüsn-ü hal ile tadil etmek mümkünse ve en sert insanlar bile bir takım gayretlerle yumuşatılabiliyorsa, mü’mini yumuşatıp arayı düzeltmek çok kolay olsa gerek. Bediüzzaman, Uhuvvet Risalesi’nde “mü’minin şe’ni (aslî özelliği) kerim olmaktır” buyurur. Bu ise, eğer sen “ona ikram eder, iyilikte bulunursan, ona malik olursun” demektir ve yine bu manâda, “İnsan, iyiliğin kölesidir” denilmiştir. Bir defasında, devamlı aleyhimizde yazı yazan bir insanı centilmence karşılayıp daha ilk görüşmeye oturduğumuzda, hemen ilk sözü, “Hocam, sizin aleyhinizde çok kötü, ulu orta şeyler yazdık, bizi bağışlayın” şeklinde olmuştu. Cevaben, “Hayır, estağfirullah, siz doğruyu yaptınız. Eğer biz bu ülke yararına bir şeyler yaptığımızı, millet ve devletimizle bir olduğumuzu, gelecek adına -inşaalllah- güzellikler ifade eden bazı faaliyetlerde bulunduğumuzu gerektiği gibi anlatamadı isek, elbette sizin vazifeniz, zararlı gördüklerinizi Türk toplumuna duyurmak olmalıydı” deyince, o bir adım daha attı ve “Hayır, hayır hocam, siz centilmenliğinizden öyle söylüyorsunuz. Biz size hep kötülükle yaklaştık” dedi. Anlaşmazlık, hele hele sonunda kırılma ve ayrılıklara sebep olacak anlaşmazlık hallerinde suçu üzerimize aldığımız takdirde katiyen kaybeden taraf olmayız; aksine, kazanan taraf oluruz. Bununla birlikte, herkesten aynı ölçüde bir karşılık da beklenmemelidir. Siz bütün dünyada adeta hoşgörü Heraklitleri haline gelmeye ve herkese yumuşak davranmaya çalışmalısınız. Evet önemli olan budur. Siz, size düşen bu önemli misyonu yerine getirirken, tabiatının icabı zehirlemekten lezzet alanlar da çıkabilecektir. “Herkes kendi karakterinin gereğini sergiler” deyip şefkatle ve mülayemetle yolunuza devam edeceksiniz!