GLOBAL HOŞGÖRÜYE DOĞRU
Yeni dünya düzeni
Yeni dünya düzenini herkes kendine göre ve farklı yaklaşımlarla ele alıp değerlendiriyor. Bu da gayet normal. Meselâ, ters bir beynelmilelcilikten (komünizm) ağzı yanmış insanlar şovenizmi bir kurtuluş vesilesi kabul edip ona yönelebilirler. Nitekim bugün bütün Asya’da, hemen her millet, kendi kadim tarihine yönelme mülâhazasıyla bir ölçüde, kendini hangi mânâda milliyetçi sayıyorsa, o ölçüde kendi değerlerine yöneliyor. Halihazırdaki durum itibariyle Ruslarda, Özbeklerde, Azerilerde, Kazaklarda görülen değişimi bu şekilde değerlendirmek mümkündür. Bugün dünyanın başka yerlerinde de aynı manada bir kısım değişimler var. Bu “değişim” ve “oluşumlar” başkalarına zarar vermeyecek bir ölçüde kalabildiği sürece de normal görülebilirler. Ancak bunları daha yararlı hale getirme yolu ve üslubu bulunarak, daha sonraları insanlığın pişmanlıklar yaşamaması da sağlanabilir.
Bu oluşumlardan bazıları din eksenli bir vetire tâkip etmekte. Bu son kısımla alakalı olarak, dünyanın çeşitli yerlerinde, organize veya dağınık faaliyetlerden söz etmek mümkündür. Diğerlerinden farklı olarak bunlar her mes’eleye “Din esastır” prensibiyle yaklaşırlar. Ve tabiî olarak da, hal-i hazırdaki bu yerinden oynamışlığı, kendi düşünce istikametlerinde değerlendirip insanları dinin gerektirdiği konuma getirmek isterler.
Ülkeler ve beklentiler
Bu arada, dünyayı şimdiye kadar defalarca sömürmüş olan güçlerin, bu yeniden yapılanma sürecini kendi hesaplarına değerlendirmek gibi bir gayret içinde olmaları kendileri açısından normaldir. Bu güçler arasında tam bir mutabakat var mı? Elbette hayır. Ancak olabildiği kadarıyla bir araya gelip anlaşmaya çalıştıkları da yaygın bir kanaat. Bilindiği gibi bu konuda İngiltere, Amerika’dan çok da ayrı düşünmez. Gerçi Saraybosna mevzuunda küçük bir mütalâa farkı ortaya koydular ama şimdilerde onlar da Amerika’nın ağzına bakıyorlar. Fransa’nın bazen farklı mütalâaları oluyor gibi, ancak o da görüş farklılığından daha çok, bu yeniden yapılanma ve şekillenmede beklediği ölçüde hakk-ı temettû (istifade payı) elde edememekten kaynaklanıyor. Şimdilerde mahrum edilenler arasında elbette daha rahatsız olanlar da var.
Bir de rahat mı, rahatsız mı? olduğu pek anlaşılmayan ülkeler bulunuyor. Türkiye, Mısır, Pakistan gibi ülkeleri bunlar arasında sayabiliriz. Bu ülkelerin durumunu anlamak oldukça zor. Tıpkı çok zor keşfedilip teşhis konan hastalıklar gibi. Aynı zamanda bunların umum ganimetten hisse istedikleri filan da yok. Hattâ şu anda ne istedikleri belli bile değil.
Ayrıca burada, her toplumun kendi içinde beklediği değişimi de kaydetmek gerekir. Tabiî ki, böyle bir beklentinin tezahürü de, her ülkeye göre değişiklik gösterecektir; gösterecektir ama bunların hepsini ayrı ayrı ele alıp analiz etmemiz de imkânsızdır. İsterseniz, şimdilik kendi toplumumuzun beklentileri hakkında bazı hususları kaydedip geçelim: Bizim toplumumuz hüşyardır, uyanıktır, önsezi ve vicdanının sesine uyarak bir gün mutlaka kendi özüne en uygun değişimi benimseyecek ve bunu gerçekleştirecektir. Böyle bir durumun sezilmesindendir ki, ülkemizde pek çok düşünce farklılıkları doğmuştur. İnşallah, ben öyle zannediyorum, ülke cephesine ait bütün bu farklı görüş ve düşünce sahiplerinin bütünü hem dediklerinde, hem de yapmak istediklerinde samimidirler. Bu kadar geniş yelpazede bazı çizgi ve motif farklılıklarını da gayet normal, hattâ bir yönüyle de faydalı kabul etmek icâbedecektir.
Çatışmalar ve kalıcı yapılanma
Harb ü darpla, kan dökerek ne istenen seviyede bir dünya kurulabilir, ne de kurulacak böyle bir dünya hüsn-ü kabul görür. Düne kadar açıktan yapılan saldırı ve işgal hareketlerinin, günümüzde belli kamuflajlarla farklı gösterilmesi de neticeye tesir etmemiştir. Evet, aynı kampın ülkeleri arasında bir konsensüs sağlayarak girişilen, fakat tek tarafa hizmet eden yeni tür saldırılar da, hiçbir zaman genel kabûl görmeyecektir. Her kötüye karşı duyulan, gösterilen tepki ve reaksiyon, bu türden riyakârlıklara da gösteriliyor ve gösterilecek de. Onun için kesin ve net olarak şunu bir kere daha tekrar etmekte yarar var: Bundan böyle kaba kuvvet kullanarak kurulmak istenen her denge, en kısa zamanda yıkılacak ve yıkılan o enkazın altında da, öncelikle o yıkıma sebep olanlar kalacaktır.
Biz bir manâda, Kore, Vietnam, Körfez ve Somali’de bunun en çarpıcı misallerini gördük zannediyorum. Geleceğin tepki örnekleri daha da şiddetli olacaktır. Bugün, İslam âleminin tabanında mevcut olan o kendisine hep düşman olmuş dünyaya karşı duyulan sempatiler yavaş yavaş eriyecek ve yerlerini antipatilere bırakacaktır. Karşı tarafın bu olumsuz tavırları değişmediği müddetçe de, bu antipati bütün şiddetiyle devam edeceğe benzer. Zaten karşı cephe tabiriyle kasdettiğimiz ülkeler de bunun farkındalar. Onun için olacak ki bunlar, her şeye rağmen yer yer kendilerince taviz kabul edilecek bazı görüntüler de sergilemekteler.
Atalarımız, “Su testisi su yolunda kırılır” demişler. Bir şeyi yıkarak bir yerlere gelenler, sonra yıkılarak o yerlerden giderler. Bugün şöyle dört bir yanımıza, tarihî tekerrürleri de hesaba katarak bir bakıversek yarın bizi bekleyen şeyler daha bir net görülecektir.
Evet dünya, yenilenme adına şimdilerde gösterildiği gibi olmasa bile, bir yapılanma sürecinde olduğu muhakkak. Mevsimi gelince bu yapılanma mutlaka gerçekleşecek; gerçekleşirken de bugüne kadar kinle, nefretle yoğrulmuş bir dünya yerine sevgi, hoşgörü ve müsamaha ikliminde şekillenmiş sürpriz bir dünyayla karşılaşılacaktır. Bu yeni yapılanmada da bütün insanlık, bu yeni mimarların tekliflerini severek, isteyerek kabullenecektir. Bu manâda ma’şerî vicdanın inşirah içinde açılıp kendilerini gönül tahtına oturttuğu o gayret ve çalışma sahipleri hep kalıcı izler bırakacak ve kendileri gitseler bile izleri asırlar ve asırlar boyu devam edecektir. Ben, bugün için yapılması lazım gelen şeyin, böyle bir hizmet olması gerektiğine bütün kalbimle inanıyor ve geleceğe ait bahar kokulu rüyaların da ancak böyle çalışmalarla gerçekleşeceği kanaatini taşıyorum. Onun için de yakın dost ve arkadaşlarıma, geçici, mevsimlik ve gelecek va’detmeyen gayretçikler yerine, kalıcı ve bütünüyle yararlı bu tür çalışmaları tavsiye ediyorum ki, ömrüm olduğu sürece de aynı tavsiyeleri tekrar etmekten geri kalmayacağım.
Medeniyetlerin oluşması
Bir medeniyetin “oluşum”u, sadece insanların seçim ve iradelerine dayalı bir husus değildir. Aksine medeniyetlerin, zamanın akışı içerisinde, eskilerin “telakkuh” dedikleri bir aşılanmadan geçmiş olmaları söz konusudur. Zira her toplum, şöyle böyle bir bedevîlik dönemi yaşadıktan sonra ilim çağına geçer. Bu devrede ya vahiy mahsulü Tevrat, İncil, Kur’an gibi hazır kaynaklardan alarak, ya da bizzat kendileri, zamanla bir takım ahlâkî ve içtimaî kanun, kural ve prensipler edinirler. Bu merhaleden sonra ise işgal, istilâ veya fetih gibi değişik vesilelerle başkalarıyla kaynaşıp bütünleşerek farklı boyutlara ulaşırlar. Ancak herhangi bir dinin kurallarının, o mevzuda bir kısım yasaklar koyması gibi, bu bütünleşmeyi frenleyip engelleyen bazı hususlar da olabilir. Meselâ Yahudilik, dünyanın değişik yerlerinde çok yayıldığı halde kavim çerçevesinin dışına çıkamamıştır. Çünkü Yahudiliğin temelinde ve oluşum şeklinde ırkî mülâhazalar vardır. Yahudiliğin buna rağmen taraftarları olmuşsa da, dünyanın değişik yerlerinde çerçevesini katı tuttuğundan dolayı, Yahudiliğin yayılması adına bu telkih, telakkuh (aşılama-aşılanma) hadisesi ciddi manâda gerçekleşmemiştir. Fakat Hz. Mesih de kendi kavmine gönderilmiş olup misyonunu da kavmiyle sınırlı tuttuğu halde, Hıristiyanlık alemşümul (evrensel) bir iddia ile ortaya çıkmış ve o açıdan da, ibadet anlayışından dini törenlere kadar pek çok hususta büyük değişimler yaşamıştır. Bu değişimlerde Hıristiyanlık, kendinden önce egemen olan dinlerden etkilenmiştir. İşte milletlerin düşüncelerinde böylesi değişmeler ve farkına varılsın varılmasın, medeniyet telakkilerinde ve kültürlerde bu türlü aşılanmalar hep olagelmiştir. O bakımdan da, medeniyetlerin sınırlarını ülkelerin coğrafî sınırları gibi birbirinden ayırmak epeyce zordur.
İslam medeniyetinde aşılanma
Bu aşılama ve aşılanma, Osmanlı döneminde de yaşanmıştır. Zira o dönemde, ulaştığı en geniş sınırlar itibariyle 22 milyon kilometrekarelik geniş bir sahaya yayılmış büyük ve karmaşık bir nüfus içinde, sadece genel nüfusun % 5’i kadar safkan Türk vardır. Elbette ki bu yayılışta kültürler arası ciddî etkileşimler olmuştur. Dolayısıyla bugün bizim için Bizans, Helenizm, Hun ve Hitit kültüründen, Selçuklu ve Osmanlı inanç, ahlâk ve yaşayışına kadar zengin bir birikim söz konusudur. Bu açıdan, gelecekte yeni bir dünya inşa etmeyi düşünen düşünce mimarları ve fikir işçileri, kaynak itibariyle öz be öz kendi dinamiklerimizi kullansalar bile, onun içinde gerek geçmiş medeniyetlerden ve gerekse hâl-i hazırda yaşanılan şeylerden bir hayli alıntılar bulacaklardır. Esasen Müslümanlık da böyle bir etkileşimin karşısında değildir. Meselâ, Hz. Osman (r.a) döneminde bir Bizans şehri olan Şam’a giren Müslümanların hayatlarında, yiyip içmelerinden, saraylarda oturup kalkmalarına kadar birçok hususta, birdenbire çok büyük değişiklikler meydana gelmiştir. İhtimal bu tür değişiklikler ciddî mahzur teşkil etmediğinden dolayı, ya da İslamî kaide ve kurallara göre mahzurlu bulunmadığından, o günkü toplum tarafından benimsenmiştir. Çünkü İslam, herkesi kucaklayan evrensel bir din olması dolayısıyla, geldiği yerde kendine tamamen ters olmayan kaideleri yerinde olduğu gibi bırakır, yerinde özümser ve kendi bünyesine alır. Her ne kadar zaman içinde başkalarını, yerleşik başka devlet veya imparatorlukları takliden, idarede görülen bazı istibdat uygulamaları tepki görmüşse de, genelde günümüze ait bir kısım medenî telâkkîler, kültür ve hayat anlayışı, işte ta o zaman Müslümanların içine girmeye başlamıştır.
Dolayısıyla, gelecekte de eğer yeni bir medeniyet adına yeni oluşumlar meydana gelecekse, yine bütün bunlar kendi tabiî seyirleri içinde gerçekleşecektir. Zira kültürümüz içine yerleşmiş her hususta teker teker ayırıma gidip, “şunu yerinde bırakalım, bunu terkedelim veya o gitsin, bu kalsın” demeye gücümüz yetmeyecektir. Bazı şeyler, belki de bize rağmen yaşamaya devam edecek ve yaşayan şeyler arasında biz bilmesek de belki Bizans, Roma, Grek ve daha başka kültürlerin damgasını taşıyan unsurlar her zaman bulunacaktır. Ancak burada önemli olan bir husus varsa o da, diğer kültürlerden alacağımız şeylerin kendi ahlâk ve kültürümüzün temel kaideleri açısından toplumu değişik çelişki ve bunalımlar içine itmeyecek türden olmasına azamî derecede dikkat gösterilmesi gerektiğidir.
Şimdilerde, bazı ülke ve milletler gibi geniş bir coğrafyaya yayılmış bütün bir Türk dünyası ve bilhassa Türkiye, yeni bir medeniyet ve değişim konusunda iddialı gözükmektedir. Bu iddia, bazılarınca gelecek adına bir hülya olarak da değerlendirilebilir. Bir hülya da dense, hattâ bir hülya da olsa, biz, geleceği medeniyetimizin mimar ve işçileriyle dopdolu, göz kamaştırıcı şekilde parlak bir âti olarak görüyor ve gölgesinde insanlığa bir altın çağ daha yaşatacak ilim, sevgi, aşk, şefkat ve merhamet medeniyetine hoşgörü ve diyaloğun diriltici soluklarıyla er geç bir defa daha kavuşacağımıza inanıyoruz.
Medeniyetler çatışmasına dair
Geçmişte olduğu gibi günümüzde de, gelecekle alâkalı bir kısım tahminlerde bulunulmaktadır. Geleceğin bilgi çağı olması iddiası da bu tahminlerden biridir. Günümüzde geleceği tartışanlar daha çok bazı fütüristlerdir. Böylesi tahminleri, 2000’li yılların kerameti olarak görenlerin sayısı da bir hayli fazla. Tarihî çevrimler içinde gelecekle alâkalı ileri sürülen iddialar, objektif değerlendirmelerden daha çok, bazı husûsî arzu ve istekler etrafında düşünce oluşturmaya yönelik bir gayret olup, herhangi bir ihtimalden öte bir değer ifade etmemektedir. Böylesi iddialar neticesinde insanların, adeta birer dua mahiyetinde beklentilere girmedikleri kanaatindeyim. Evet, bu tür tahminler, “ileride böyle olacak” beklentisi içinde bir cehd ve gayret doğurmakta, derken bir hedef ve bir gaye-i hayal haline gelmektedir. Bir defa hedef belirlendikten sonra, bu hedefe ulaşmak için değişik strateji ve politikalar üretilecek ve o hedefe varmaya çalışılacaktır. Zannediyorum, işin esprisi de bu olsa gerek.
Bununla beraber, Efendimiz’den (s.a.s) sonra velâyet çerçevesinde Peygamberlik misyonunun, Muhyiddin ibn-i Arabî, İmam-ı Gazali, İmam-ı Rabbani, Mevlâna Halid ve Üstad Bediüzzaman gibi temsilcilerle günümüze kadar gelen bir uzantısı var. Bu kutlu silsilenin gördüğü fonksiyon, öyle ümid ediyoruz ki, önümüzdeki yıllarda Peygamberlik ruhunun yeniden dirilmesine zemin hazırlayacak ve bu ruh, bu manâ bir defa daha yaşanacaktır. Gerçi başlarında Peygamber olmayacak ama, Sahabî’nin saf anlayışı içindeki Müslümanlık bir defa daha hayata merhaba diyebilecektir.
Bütün bunlar bir yana insan, sebeplerle çevrili bulunduğundan, sebepleri görmezlikten gelerek hareket ettiği takdirde cebrî determinizme düşeceği için gelecek adına bir taraftan iradesini kullanarak, sebeplere öyle riayet etmelidir ki, dıştan bakanlar onu sadece sebeplere bağlı hareket eden ve sebeplere güvenen biri zannetsinler. Diğer taraftan da o, netice itibariyle öylesine Allah’a teslim olmalı ve tevekkül etmelidir ki, dışardan bakanlar onu sebepleri hiç kabul etmeyen biri sansınlar. Böyle davranmak, bir taraftan sebeplerin çok önemli olduğunu gösterir ki insan, mutlaka yapacağı her şeyi sebepler planında ve hiç kusur etmeden yapmalı; diğer taraftan da, şirke girebilirim endişesiyle neticeleri, başarıları, kendinden değil, doğrudan doğruya Allah’tan bilmelidir.
Geleceğin dünyası
Meseleyi bu şekilde tespit ettikten sonra, yarınlar hakkındaki düşüncelerimizi şöyle özetleyebiliriz. Gelecekte her şey adeta ilim yörüngeli olacak ve bir dönemde ihmallerimizle kararttığımız ufuklar yeniden aydınlanacaktır. Evet biz, H. 4-5. asırda Kur’an’ın bilhassa kevnî ilimlere bakan yönünü büyük ölçüde ihmal ettik ve bizi ayakta tutabilecek çok önemli dinamiklere tamamen sırtımızı döndük. Ben, şahsen İslam’ın ruhî hayatı diyebileceğimiz tasavvufun medreseden kovulduğunu hep esefle müşahade etmiş ve üzülmüşümdür. Daha sonraları tecrübî, yani ‘gözlem’ ve ‘deney’e dayalı ilimlere karşı medresede alâkanın azalması, hattâ pozitif ilimlerin medreseden bütün bütün kapı dışarı edilmesi ve bu çok önemli dinamiklerin her birerlerinin tek başına bırakılması mağduriyet, mazlumiyet ve mahkûmiyetimizin esaslarını oluşturmuştur. Ne var ki, artık bu ihmal bugün sezilir hale gelmiştir. Bu büyük ihmal, mutlaka telafi edilecek ve yarınlar mutlaka ilim üzerine örgülenecek ve her şey güç ve kuvvetini ilimden alacaktır.
İlim, hızla küreselleşen -hadisin ifadesiyle- tekârüb-ü zaman ve tekârüb-ü mekân’a, yani zaman ve mekândaki mesafelerin kısalmasına kayan bir dünyada çok önemli bir yer işgal edecektir. İşte bu noktada önemli olan, bizim böyle bir dünyaya hazır olup olmayışımızdır. Gerçi bugün hem Türkiye hem de dünyanın değişik ülkelerinde bir çok ilim adamımız var; ama bu, top yekûn bir Asya’yı da beraber kucaklayacak olan büyük bir dünyanın kurulması için yeterli değildir. Bunun için bugün Türkiye’de yeni bir düşünce, yeni bir anlayış ve yeni bir hayat felsefesiyle yeni eğitim müesseselerine ihtiyaç var. Yeni nesiller, ta kreşlerden ele alınarak ortaokul, liselere, oradan da milletleri adına kendilerini ispat edecekleri değişik branşlarda uzmanlaşmalara kadar hayatın her ünitesinde bir seferberlik ilan etme mecburiyetindeler. Gelecekte her şey gücünü ilimden alacağına göre, böyle bir geleceğin ilim üzerinde örgülenmesi, ancak böyle bir gayretle mümkün olabilecektir.
Hamiyetli, ülkesini ve milletini seven iş adamlarımızın açtığı ve şimdilerde bütün dünyaya yayılan okullar, üniversiteye hazırlık kursları ve üniversiteler, bu hedefe giden yolda henüz bir heceleme mahiyetindedir ki, bu da, mübarek bir aydınlık ve aynı zamanda geleceğin fecr-i kâzibi, yani sadece bir yalancı şafağı demektir. Yalancı şafak, sadık fecrin, yani gerçek şafağın en sadık şahididir. Bundan sonra artık gerçek şafaklar tüllenecek ve inşallah, bir muhalif rüzgar esmezse, milletçe hedeflenen bu yüce ufka mutlaka ulaşılacaktır.
Huntington’ın iddiası
Bu türden iddialarla, gelecekle alakalı gerçekçi değerlendirmelerden daha çok, dünya hakimiyetini elinde tutan güç adına yeni hedefler belirleme ve bu hedefler çerçevesinde kamuoyunu şartlandırma gayesinin güdüldüğü kanaatindeyim. Sovyet bloğu dağılıncaya kadar, bir Doğu-Batı veya NATO-Varşova çatışması etrafında parçalanan insanlığın düşüncesi, bu defa da yeni bir sun’î düşman üretilerek, din ve kültür farklılığı üzerinde bir medeniyetler çatışmasına hazırlanmakta ve böylece hakim bloğun hakimiyetinin devamı için yeni bir zemin oluşturulmaya çalışılmaktadır.
Aslında bugüne kadar çatışma, hep bazı güç merkezleri için arzu edilen bir şey olmuştur. Yani, sık sık varolduğu vehmedilen ve büyük bir tehlike gibi gösterilen gerçekten daha çok hayalî bir düşmana karşı kitleler alarma geçirilmiş ve bu şekilde yığınlar savaşın her çeşidine hazır hale getirilmişlerdir.
Aslında dünden bugüne ister Hz. Musa (a.s.) ve Hz. İsa (a.s) ile temsil edilmiş olsun, ister Hz. Muhammed (s.a.s) ile temsil edilmiş bulunsun, Allah’ın razı olduğu hiçbir İlâhî din, çatışma temeline oturmamıştır; oturmak şöyle dursun, bu dinler ve hususiyle de İslam, yeryüzünde fitneye, fesada, çatışmaya, zulme ilan-ı harp etmiştir. İslam sulh, güven ve esenlik demektir. Dolayısıyla, sulhun, emniyetin ve dünya barışının esas olduğu bir dinde, savaş ve çatışma gibi şeyler arızîdir. Sağlam bir bünyeye musallat olan mikropları savmak için, bünyenin kendini savunması gibi bir tavır istisna edilecek olursa -ki bu da belli prensipler çerçevesinde cereyan etmektedir- o hep sulh ü salâh soluklamıştır. Evet İslam, savaşı insan tabiatının yol açtığı tabiî ve arızî bir hadise olarak ele almış, onu dengelemek için de kaideler koymuş ve onu sınırlamıştır. Meselâ, “Bir topluluğa, bir millete olan kininiz, sizi adalet yapmaktan alıkoymasın” (Maide, 5.8) buyurarak, adaleti ve cihan sulhunu esas almış; modern hukuk sistemlerinin de kabûl ettiği, dinin, canın, malın, neslin ve aklın korunması hususunda prensiplere dayalı bir müdafaa sathı oluşturmuştur. Buna karşılık Hıristiyanlık, ta baştan mücerret bir sevgi dini olma mülahazası içinde, bir insanlık realitesi olan savaş konusunda kaideler koymamakla, Batı’da dünya savaşlarının, yüzyıl savaşları gibi daha başka savaşların, Nagazaki ve Hiroşimaların meydana gelmesine mani olamadığı gibi, bunların çok fazla kanlı ve birer fecaat halinde tecellî etmesini de önleyememiştir. Evet, Batı tarihi, İslam’ın ta başında Mute ve Yermuk’la başlayan, Haçlı seferlerinde ve onu takip eden süreçte devamlı İslam’a karşı saldırılarla süren ve ayrıca kendi içinde adeta bitmeyen savaşların tarihi olagelmiştir. Huntington ve benzerlerinin geleceğe bakış açıları da aynı mantalitenin ürünü olup aynı ruh haletini yansıtmaktadır.
Biz, Allah’ın lütuf ve keremiyle şimdilerde başlayan ve bir ölçüde bütün dünyaya yayılma istidadı gösteren hoşgörü ve diyalog esintilerinin devamı için elimizden geleni yapmaya çalışacak ve inşallah tahmincileri yalancı çıkaracağız. Zira biz inanıyoruz ki, bu meltemler, öldürücü silahları, mekanize birlikleri ve daha başka pek çok olumsuzlukları altedecek güçtedir. Planı çok eskilere dayalı bu yepyeni mesajın toplumun her kesiminde ifade edilip sahneye konması, günümüzün muhabbet fedailerine İlahî bir iltifattır. Bu açıdan da diyoruz ki, hoşgörü ve diyalog, ülkemizde en iyi bir şekilde temsil edilmeli ve bu konuda mutlaka bütün dünyaya örnek olunmalıdır. Asya, Allah’ın inayet ve keremiyle bu hususta dirilirse, bütün bir dünyanın onun etrafında kümelenmesi hayal olmasa gerek. Bu da çatışma değil, temelde aynı değerler üzerine oturan İlâhî dinlere mensup olanların, bu temeller etrafında bir araya gelmesine sebep olacak ve insanlık, kıyametten önce inşallah yeni ve kutlu bir bahar daha yaşayacaktır.
Ehl-i Kitab’la diyalog
İnanan insanlar, imanlarına göre tavırlarını çok iyi belirler ve mesajlarını verilmesi gerektiği şekilde verirlerse, ülkemizde ve hattâ dünya üzerinde çok iyi bir diyalog ortamının meydana geleceğine inanıyorum. Bu sebepledir ki, her meselede olduğu gibi bu konuda da Kur’an ve Allah Resulü’nün üslûbu esas alınarak yapılacak şeyler ona göre yapılmalıdır.
Bakara sûre-i celilesinin başında Allahü Teâlâ şöyle buyurur: “Kur’an müttakîler için bizatihî hidayettir” (2.2). Daha sonra da bu müttakilerin kim olduğunu açıklar: “Gaybe iman eden, namazı dosdoğru kılan ve rızık olarak verdiklerimizden infakta bulunanlar. Aynı zamanda sana ve senden önceki (Peygamberlere) indirilenlere iman edenler. Onlar, Ahiret’e de kesin bir yakin içindedirler.” (Bakara, 2.3-4) Kur’an bu ayetleriyle bizi, çok yumuşak ve biraz da kapalı bir üslûp kullanarak, geçmiş peygamberleri ve onlara indirileni kabule çağırır. Daha Kur’an’ın başında, ondan istifade için böyle bir şartın getirilmesi, bana Ehl-i Kitap ile diyalog adına çok önemli geliyor.
Allahü Teâlâ bir başka ayette şöyle buyurur: “Ehl-i Kitab’la tartışırken en güzel bir şekil ve uslûpta tartışın.” (Ankebut, 29.46.) Kur’an, bu ayetiyle de bize, üslûpta takınacağımız tavrı ve sergilememiz gereken edebi salıklıyor. İslam’da münazara şekil ve üslûbu konusunda Bediüzzaman’ın söyledikleri son derece dikkat çekicidir: O, “Münazarada karşıdakinin mağlubiyetiyle memnun olan insan insafsızdır” der ve bunun sebebini de şöyle açıklar: “Onun mağlûp olmasıyla siz bir şey kazanmazsınız; siz mağlûp olup da, o kazanmış olsaydı, o takdirde bir yanlışınızı düzeltmiş olacaktınız.” Evet, münazarayı, nefsi adına değil de, gerçeğin ortaya çıkması adına yapan insanın tavrı bu olmalıdır. Buna karşılık, siyaset meydanlarında, sadece hasmı mağlûp etme düşüncesiyle yapılan münakaşalara baktığımızda, o tartışmalardan olumlu hiç bir netice çıkmadığı da açıktır. Öyleyse müsâdeme-i efkârdan, yani fikirlerin çarpışmasından hakikatin ortaya çıkması için karşılıklı anlayış, saygı, hakperestlik gibi düsturlar katiyen kulak ardı edilmemelidir. Bu da Kur’anî bir düstur olarak ancak iyi bir diyalog ortamında gerçekleşebilir.
Yukarıda geçen ve Ehl-i Kitab’la en güzel şekilde münazarayı emreden ayetin devamında “ancak zulmedenler hariç” kaydı vardır. Zulüm, En’âm suresinde (6.82) yer alan “İmanlarına herhangi bir zulüm karıştırmayanlar (var ya), işte güven onlarındır. Doğru yolda olanlar da onlardır” ayetine Allah Resulü’nün getirdiği yoruma göre, şirk ve kâinatı tahkir u tezyif manâsında küfürle eş anlamda kabul edilmiştir. İnsanın, kendi vicdanında Allah’ı ifade eden bütün dilleri susturması zulümlerin en büyüğüdür. Aynı zamanda zulüm, başkalarına haksızlık yapma, insanlar üzerinde baskı kurma ve dayatmalarda bulunma manâlarına da gelir. O açıdan zulüm, bir yönüyle şirki ve küfrü de içine alan, dolayısıyla şirk ve küfürden daha büyük bir günahtır. Çünkü her müşrik veya kâfir, başkalarına haksızlık yapma, insanlar üzerinde baskı kurma ve dayatmalarda bulunma anlamında zalim olmayabilir. Halk arasında meşhur manâsıyla zulmedenlere, şekavet adına silahlananlara, hem insan hak ve hukukunu, hem de Allah hakkını çiğneyenlere karşı kanunlar çerçevesinde mukabelede bulunmak bir esastır.
Ehl-i Kitabın zalim olmayan kesimiyle münasebetlerimizde, şiddetli davranma ve onların iflahını kesme düşüncesi İslamî bir düşünce ve davranış değildir. Böyle bir düşünce ve davranış İslamî olmaktan öte, İslamî kaide ve prensiplere aykırı bir çarpıklık demektir.
Bir başka yerde, Mümtehine sûresinde, “Allah sizinle din uğrunda savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayanlara iyilik yapmanızı, adil davranmanızı yasaklamaz. Çünkü Allah, adaletli olanları sever” (Mümtehine, 60.8) buyurulmaktadır. Bu ayetin inmesiyle alakalı olarak, Hz. Esma validemizin müşrike (Allah’a şirk koşan bir kadın) olan analığının, Mekke’den Medine’ye gelip validemizle görüşmek istemesi nakledilir. Hz. Esma, Allah Resulü’ne gelir ve müşrike analığıyla görüşüp görüşemeyeceğini sorar. Bunun üzerine bu ayet nazil olur ve görüşmenin de ötesinde, ona iyilikte bile bulunmasının herhangi bir mahzuru olmadığı ifade edilir.1 Bahse konu olan bu kadın bir müşriktir. Allah’a, ahiret gününe ve peygamberliğe inananlar için belirlenecek tavrı da anlayışlarınıza havale ediyorum.
Kur’an-ı Kerim’de bu şekilde içtimaî diyalog ve hoşgörü açısından üzerinde durulabilecek yüzlerce ayet bulmak mümkündür. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, müsamaha ve hoşgörüde dengenin yakalanabilmesidir. Kobraya merhamet etmek, onun ısırdığı insanların hukukunu yemek demektir. Hümanizmanın o kadarı, rahmet-i İlâhiyeden fazla merhamet etme iddiası demektir ki, böyle bir tavır ise merhametin kendisine saygısızlık ve başkalarının hukukuna da tecavüzdür. Dolayısıyla hoşgörü ve diyalog arayışı, hiçbir şekilde Allah’ın anlatılıp tanıtılmasından geri durmayı gerektirmez. Evet, Kur’an’ın ve Sünnet-i sahiha’nın ruhu sıkıldığında bazı hususî haller müstesnâ, orada hep müsamahayı görürüz. Bu müsamahanın atkıları Ehl-i Kitaba, hattâ bir manâda kim olursa olsun bütün dünya insanlarına kadar uzanmaktadır.
Kur’an’da Yahudiler ve Hıristiyanlar
Kur’an-ı Kerim’de Hıristiyanlık ve Yahudilik hakkında kullanılan ifadelerin çok sert olduğu söylenir. Bence, bu meseleye yaklaşırken çok dikkatli olmak gerekir. Geçmiş dönemlerde, bazı Hıristiyan ve Yahudilerin apaçık gerçek karşısında gösterdikleri inat, ayak direme ve düşmanlığı ifade için Kur’an’ın kullandığı aynı üslûp, her zamanki Yahudi ve Hıristiyanlar için de kullanılacak diye bir şart, bir mecburiyet olamaz. Bu tür ayetlerde sübût-u kat’iye arandığı gibi delâlet-i kat’iye de aranmalıdır. Yani, bu ayetlerin Kur’an ayetleri olduğu kesindir. Fakat o ayetlerin ilk günden bu yana bütün her Yahudi ve Hıristiyan’ı içine aldığı kesin değildir.
İkinci olarak, Kur’an’ın bu üslûbu, o dönemlerde kendilerini Yahudilik ve Hıristiyanlığa mensup addedenlerin Yahudiliğe ve Hıristiyanlığa getirdikleri yanlış yorumlarından ve o yorumu hayatlarına hayat kılmalarından dolayıdır. Daha doğrusu, dînî inanç ve düşünceyi bir düşmanlık sebebi ve malzemesi yapmalarından dolayı, Kur’an onları böyle bir üslûpla ele almıştır. Yani Kur’an’ın tavrı şahıslara değil, yanlış davranış, yanlış düşünce ve gerçek karşısında ayak direyip düşmanlık üretme ve tasvip edilemeyecek sıfatlara karşıdır. Bu sıfatlara karşı çok daha sert ifadeleri bizzat Tevrat’ta ve İncil’de de görmek mümkündür. Kaldı ki Kur’an, bazılarına sert gibi gelse de en uygun ifadelerle ortaya koyduğu bu tür sıfat ve davranışları ve bu sıfat ve davranış sahiplerini ikaz ve tehdit etmesinin hemen ardından, çok yumuşak ifadelerle gönülleri hakikate uyarmaya ve kalplere ümit aşılamaya çalışır. Ayrıca Kur’an-ı Kerim’in Yahudiler, Hıristiyanlar ve münafıklarda görülen bazı tavır ve davranışlardan dolayı serdettiği tenkid ve ikazların, imanları kendilerini aynı tavır, davranış ve sıfatlardan alıkoymaya yetmeyen mü’minler için de söz konusu olduğunda Sahabe ve müfessirler arasında adeta görüş birliği vardır ki, geniş açıklamalar isteyen böyle bir meseleyi burada tartışmak konumuzun dışında kalır.
Kanaatime göre tarihî hadiseleri kendi tarihsellikleri içinde ele almalı, yani her hadiseyi kendi şartları ve konumu içinde değerlendirmeli ve bugünkü davranışlarımızda da bugünkü tavırları esas almalıyız.
Vatikan ve tarihî mesaj*
Pek muhterem Papa Cenapları,
Üç büyük dinin doğum yeri olarak bilinen toprakların dünyayı daha iyi yaşanabilir bir mekân kılma yolundaki kutsal misyonumuzu tam manasıyla bilen halkından size en içten selamları getirdik. Yoğun gündeminizde bize zaman ayırarak sizinle müşerref olmayı bahşettiğiniz için zatı alilerinize en derin kalbi teşekkürlerimizi sunarız.
Papa 6. Paul cenapları tarafından başlatılan ve devam etmekte olan Dinlerarası Diyalog İçin Papalık Konseyi (PCID) misyonunun bir parçası olmak üzere burada bulunuyoruz. Bu misyonun tahakkuk edişini görmeyi arzu ediyoruz. En aciz bir şekilde hatta biraz cüretle, bu pek kıymetli hizmetinizi icra etme yolunda en mütevazı yardımlarımızı sunmak için size geldik. İslam yanlış anlaşılan bir din olmuştur ve bunda en çok suçlanacak olan Müslümanlardır. Uygun bir yerdeki vakitli bir gayret bu yanlış anlamanın büyük oranda azalmasına katkı sağlayabilir. Müslüman dünyası, İslam’ın asırlarla ölçülen yanlış algılanmasını silip atacak bir diyalog imkanını bağrına basacaktır.
Beşeriyet, çelişen görüşler ortaya koydukları gerekçesiyle, zaman zaman bilim adına dini, din adına da bilimi inkar etmiştir. Bilginin tamamı Allah’a aittir ve din Allah’tandır. O halde bu ikisi nasıl çelişebilir? İnsanlar arasında anlayışı ve hoşgörüyü artırmaya yönelik dinlerarası diyaloğa yönelik ortak gayretlerimiz çok iş görebilir.
Kendi memleketimizde şimdiye kadar çeşitli Hıristiyan mezheplerinin liderleriyle diyalog içinde olduk. Bu naçiz gayretlerin boşa çıkmadığını acizâne ifade etmek isteriz. Amacımız bu üç büyük dinin inananları arasında hoşgörü ve anlayış yoluyla bir kardeşlik tesis etmektir. Bizler bir araya gelmek suretiyle sözde medeniyetler çatışmasının gerçekleşmesini görmek isteyen, yolunu şaşırmış ve şüpheci kimselere karşı dalgakıranlar gibi, isterseniz bariyerler gibi deyin, karşı durabiliriz.
Geçen yıl bazı ünlü uluslararası bilim adamlarının katıldığı medeniyetler arası barış ve diyalog konulu bir sempozyum düzenledik. Bu gayretin başarısından aldığımız teşvikle bu tür etkinlikleri tekrarlamak istiyoruz. Halihazırda üç büyük dinin bağlıları arasındaki bağları güçlendirmeye yönelik olarak dinler arası diyalog konusunda Vatikan’ın da temsil edileceğini ümit ettiğimiz bir konferans düzenleme sürecinde bulunuyoruz.
Yeni fikirlerimiz varmış iddiasında bulunmuyoruz. Yine müsamahanıza sığınarak, bu misyonun hedeflerine yakından hizmet etmek için üstlenmek istediğimiz birkaç teklifte bulunmayı arzu ediyoruz. Hıristiyanlığın 3. bin yılına girişi münasebetiyle yapılacak kutlamalar vesilesiyle Ortadoğu’daki Antakya, Tarsus, Efes ve Kudüs gibi bazı kutsal yerlere müşterek ziyaretleri içeren birçok etkinlikler önermek istiyoruz. Bunu Sayın Cumhurbaşkanımız Demirel’in, cenaplarının ülkemizi ziyaretine ve mezkur kutsal mekânları göstermeye davetini tekrarlamak için bir fırsat addediyoruz. Anadolu halkı size misafirperverliğini göstermeyi ve şevkle selamlamayı hararetle beklemektedir. Filistinli liderlerle diyalog kurmak suretiyle Kudüs’ü birlikte ziyaret etmemize davetiye çıkarabiliriz. Bu ziyaret bu mübarek şehri Hıristiyanlar, Yahudiler ve Müslümanların, hiçbir kısıtlama, hatta vize dahi olmaksızın serbestçe ziyaret edebileceği uluslararası bir bölge olarak ilan etme gayretlerine yönelik dev bir adım teşkil edebilir.
Üç büyük dinden liderlerin işbirliği ile ilki Washington DC’de olmak üzere muhtelif dünya başkentlerinde bir konferanslar serisinin gerçekleştirilmesini teklif ediyoruz. İkinci serinin zamanı için Hz. İsa’nın doğumunun 2000. yıldönümü ideal olabilir. Bir öğrenci değişim programı da çok faydalı olacaktır. İnançlı genç insanların birlikte eğitim görmesi birbirlerine yakınlıklarını artıracaktır. Öğrenci değişim programı çerçevesinde üç büyük dinin babası olduğu ikrar edilen Hz İbrahim’in doğum yeri olarak bilinen Urfa şehrindeki Harran’da bir ilahiyat okulu kurulabilir. Bu, ya Harran Üniversitesi’ndeki programların genişletilmesi suretiyle ya da üç dinin ihtiyaçlarını da temin edecek şümullü bir müfredata sahip bağımsız bir üniversite şeklinde gerçekleştirilebilir. Önerilen programlar aşırı büyük işler gibi algılanabilir; ama bunlar erişilmez değildir. Dünyada iki tip insan vardır: Bazıları kendilerini topluma adapte etmeye çalışır. Diğer bazıları ise topluma uymaktansa toplumu kendi değerlerine adapte etmek ister. Toplum bütün ilerlemeleri bu ikinci tip insanlara borçludur. Onları yarattığı için Rabb’e şükürler olsun.
Yeni bir milenyumun eşiğinde*
Her atan şafak, her doğan gün, her gelen bahar gibi insanlığın tarihinde her bir asır ve her bir bin yıl yeni bir başlangıç, yeni bir ümit demektir. Bu itibarla da insanlar, irademiz dışında devredip duran zamanın çarkları arasında, bilhassa bunalım anlarında hep şafak tazeliğinde bir nefes, hep yeni bir hayat soluğu aramış ve bir beşikten adım atma kolaylığında, karanlıktan ışığa çıkma ümit ve ümniyeleri içinde olmuşlardır.
İlk atamızın taşıdığı İlâhî san’at, ontolojik mânâ ve ifade ettiği değer açısından uçsuz bucaksız görünen göklerle bir tutulan ve Kur’an-ı Kerim’de göklerle birlikte anılan yeryüzüne ayak bastığı günden bu yana ne kadar zaman geçtiği, insan açısından, en azından şimdilik sadece bir tahminden öteye gitmemektedir; öyle görünüyor ki, gitmeyecektir de. Fakat, ölçü aldığımız takvim itibariyle Hz. İsa’dan (as) sonra 3. milenyumun kapısında bulunuyoruz. Gerçi zaman, fertlerin onu hissetmesi zâviyesinden olduğu gibi içinde bulunulan varlık buudu, kâinat okyanusunda yer alan mevkî ve konum itibariyle de helezonik bir izafiyet içinde dönüp durmaktadır. Bu sebeple, mânâ ve taşıdığı tarihî, içtimaî değer açısından bir halden diğer hale, bedeviyetten medeniyete, imandan hayata, ferdiyetten içtimaîliğe geçiş demek olan Hicret, İslam’da takvim başı kabul edilmiş olmakla birlikte, günümüzde beynelmilel bir hüviyet kazanmış bulunan zaman ölçüsü noktasında dünya, yeni bir bin yılın eşiğinden adımını atmak üzeredir. Evet, bu noktada da bir izafiliğin söz konusu olduğunu vurgulamakta yarar var. İnsanlığın tarihinde, bir asra ölçü kabul edilen 100 yıl gibi, ortalama insan ömrünü esas alan 60 yıl ölçekli asır telâkkisi de üzerinde durulacak bir husustur. Meseleye bu zâviyeden yaklaşıldığında, Hz. İsa’dan (as) sonra 4. milenyumun, Resulullah Efendimiz’in (s.a.s) hicretlerinden itibaren de 3. milenyumun çoktan içinde bulunuyoruz. Beri yanda, 100 yıllık asır ölçüsüne göre Musevi takvimi açısından 8. milenyumu çoktan yarılamış durumdayız. Hindu tarih çizgisinde ise, “Kali Yuga” dönemini yaşıyoruz. Bilhassa Batı dünyasında, bu 3. bin yılların hâmil bulunduğuna inanılan ürkütücü hâdiselerin ruhlarda şimdiden meydana getirdiği ürperti açısından bu hususu özellikle zikretmek istedim.
İnsan, daima ümitle yaşar; o, ümidin çocuğudur. Ümitleri söndüğü anda, onun hayatı da, fizikî olarak devam bile etse, artık sönmüş demektir. Ümit ise, inanmakla mebsûten mütenâsiptir (doğru orantılı). Nasıl bir yılın içinde kış mevsimi dörtte birlik bölümü teşkil ederse, aynen bunun gibi fertlerin hayatında da, toplumların hayatında da kışa tekabül eden dönemler daima azdır. İlâhî icraatın çarkları öylesine muhteşem ve bir anda hem bütün varlığı, hem de ayrı ayrı her bir varlığı kuşatan Vâhidiyet ve Ehadiyet televvünlü hikmet üzerinde döner ki, nasıl her bir günde gece ile gündüzün deveranı insana sürekli ümit soluklatır ve rûhuna hayat üfler; her bir yıl, bahar sâfiyet, yaz olgunluğu ve buruksu sonbahar neşvesi içinde kışa merhaba dedirtir; öyle de, top yekûn hayatın çarkları da, gerek fert planında, gerekse milletler ve bütün bir insanlık planında şafak, bahar ve yaz beklentileri, kışın karlarına tebessüm ettirir. Bu hikmet odaklı “eyyâmullah” deverânı, iman, basiret ve gerçek duyabilme hassasına sahip bulunanlar, bir başka ifadeyle gönülleri hüşyâr, kalp gözleri açık ve kulakları perdesiz olanlar için asla korku ve bedbinlik değil, sürekli bir tefekkür, tezekkür (hatırlayıp, düşünüp ders alma) ve şükür menfezidir. Nasıl gündüz gecenin bağrında gelişiyor, nasıl kış, bahara döl yatağı olma vazifesi görüyorsa, aynen bunun gibi hayat da bu deverân içinde tasaffi eder, olgunlaşır ve kendisinden beklenen meyveleri verir. Bu deverân içinde insanın yaratılışında meknî isti’datlar birer kabiliyet haline gelir; bir gül gibi yaprak yaprak açılan ilimler, zaman tezgâhında teknoloji dokur ve zamanın ilerlemesine paralel, insanlık, kendisi için mukadder neticeye adım adım yaklaşır.
Genel mülâhazamızı, şahsî ve subjektif bir mülâhaza olmaktan öte, fert ve toplum hayatının, insanlık tarihinin bu objektif realitesini böylece ifade ettikten sonra bununla ne kışlara, ne tarihin kışa veya insan hayatında acılara, hastalıklara, felâketlere tekabül eden vâkıa ve hâdislerine yahşî çektiğimiz düşünülmemelidir. Evet, umûmiyetle neticede vücudun direncini artırmasına, bağışıklık sistemini güçlendirmesine ve hepsinden öte, tıp ilminin gelişmesinin motoru olmasına rağmen hastalık hastalıktır ve vereceği ezâyı, cefâyı verir. Yine ihmalleri, hataları görme; jeoloji, mimarî, mühendislik ve korunma sahalarında inkişaflara sebep olma; bunlardan daha öte, inanmış insanlar için, telef olan mallarını sadaka ve kendilerini şehâdet mertebesine çıkarmakla getirdiği müjde ve teselli boyutuyla birlikte, bizatihî iman ve ubûbiyet açısından, toplum çapında işlenen arzı ve semâyı titretecek günahlar, irtikap edilen zulümlerin ve hem din, hem ahlâk -ister dinî, ister seküler- hem de hukuk açısından -ister dinî, ister seküler- yasak ve sevimsiz birtakım davranışların neticesi olan arzî ve semavî felâketler de yapacağı tahribi yapar, getireceği acıyı getirir. Aynı şekilde, “Allah, bazınızla bazınızı savmasaydı, Allah’a ibadet edilen mescitler, manastırlar, havralar yıkılır giderdi (Yani Allah tanınmaz; bu şekilde, kendi üstünde bir güç tanımayan ve yaptıklarından bir gün sorguya çekileceğine inanmayan insanlık tamamen yoldan çıkar ve yeryüzü bütünüyle yaşanmaz hale gelirdi). Yine “Siz bir şeyi kötü görürsünüz de, o, sizin için iyidir, bir başka şeyi de iyi görürsünüz; fakat o hakkınızda kötüdür” İlâhî fermanınca, savaşın; ama belli kaideler üzerine oturan ve tamamıyla ıslah niyetine dayalı savaşların faydaları pek çok da olsa, yine de savaş istenmez, yine de yapacağını yapar; geride yıkılmış hânümânlar, sönmüş ocaklar, ağlayan yetimler ve dullar bırakır gider.
Yapılması gereken, ne realitelere gözü kapamak, ne de onları kendi haline bırakmaktır. Varlık içinde, Allah’ın bütün sıfat ve esmâsına ayna, bütün icraatına medâr olma şerefiyle mümtaz, dolayısıyla, yeryüzünü onun adına imar vazife ve mükellefiyetiyle serfiraz bulunan insan, eğer yaratılış ve Yarıtıcı’ya bakan yanı itibariyle mutlak hayır, oluş keyfiyeti, bazı neticeleri ve insana bakan bazı yanlarıyla şerlerle sermeşk hadiselerdeki hikmeti göremezse, insanların çoğu zaman düştüğü ve yüzyılımızda en “görkemli” ifadesini Varoluşçular’da bulan ye’s ve bedbinlikten kurtulamaz. Onun için hayat mânâsız bir süreç; varlık, anlamsız bir boşluk; saçmalık yegâne kriter, intihar bir değer; ölüm de tek ve kaçınılmaz gerçek halini alır. Bu bakımdan, tarihin motorunun çarklarının bir ucuyla insana bağlı bulunduğunun kabûl ve şuuru içinde, bir yandan beşerî ve hayata ait realiteleri görmek ve tam tespit etmek; diğer yandan, ilk günden beri değişmeden var olan, değişmeyecek de bulunan iman kaynaklı evrensel değerler manzûmesi temelinde ve ötelere, hayatın asıl kaynağı ve neticesine dayalı maksat ve idealler istikametinde bu realitelere yön vermek, hem insan olmanın gereğidir, hem de hayatı ümit, aşk, heyecan, vecd ve neşe yörüngeli sürdürebilmenin yegâne yoludur.
Uzunca da olsa, bir giriş mâhiyetinde; fakat mevzûun temelini teşkil eden hususları böylece arz ettikten sonra, 3. milenyumla ilgili mülâhazalarımıza geçebiliriz.
İnsanlık tarihi, insan mâhiyetini teşkil eden ve birbirini bütünleyen iki insanla başladı. Anne baba sıfatlı bu iki insandan teşekkül eden ilk aile ve bu aileden dal budak salan aileler döneminde insanlar âsûde bir hayat yaşıyorlardı. Henüz aynı çizgide, aynı dünya görüşüne sahip, aynı şartları paylaşan tek bir topluluk halindeydiler. O günden bu yana, insanın mâhiyeti değişmedi. Şekli ana insanî husûsiyetleri, temel ihtiyaçları; dünyaya gelip gelmeyeceği, gelecekse nerede, ne zaman gelip, dünyadan ne zaman, nerede ve ne şekilde ayrılacağı; anne babasının seçimi, fiziğinin, fıtrî karakterinin tespiti gibi hayatını çerçeveleyen realiteler, hattâ kendisini kuşatan tabiî çevre değişmedi. Bütün bunlar, onun için aslî, hayatî birtakım değişmez gerçeklerin ve değerlerin varlığını gerekli kılmaktadır. İşte hayatın gelişen ve değişen ikinci derecedeki realiteleri bu gerçekler ve değerler ekseninde şekillenmelidir ki, insan hayatı, semânın gölgesi dünyevî bir cennet içinde devam edebilsin.
Yukarıda, zahiri itibariyle şer görünen birtakım unsurlardan bahsettik. Aynen bunun gibi insanın yapısında da, yine ilk bakışta şer görünen birtakım husûsiyetler vardır; kin, kıskançlık, düşmanlık duyguları gibi, başkaları üzerinde hakimiyet kurma arzusu gibi, tama’, hırs ve bencillik gibi... Bunun yanısıra, ona dünya hayatını sürdürmesi için verilmiş bazı arzular, ihtiyaçlar da söz konusudur: Yeme içme ihtiyaç ve arzusu, şehvet, öfke gibi. Gerek önceki kategorideki duygular, arzular, gerekse bu ikinci kategorideki arzu ve ihtiyaçlar, insanın değişmeyen aslî yanına hitap eden ebedî, evrensel ve değişmez değerler istikametinde eğitilip yönlendirilmeye muhtaçtır. Bu takdirde, yeme içme arzu ve ihtiyacı, şehvet ve öfke gibi duygu ve sıfatlar belli sınırlar içine alınarak, mutlak hayırlara vesile yapılabilir. Aynı şekilde kıskançlık, düşmanlık, rekabet, tama’, hırs, bencillik, kin gibi duygular da, yine eğitilerek belli güzelliklere ve güzel sıfatlara menşe’ kılınabilir. Kıskançlık ve rekabet, hayırlarda, hayırlı işlerde gıptaya ve yarışmaya; düşmanlık, insanın en büyük düşmanı olan nefse, şeytana ve bizzat düşmanlık hissine, ayrıca kin, nefret gibi duygulara karşı düşmanlığa; tam’a, hırs, hayırlı işlerde başarıya doymamaya; bencillik de, nefsin kötü yanlarını görüp onları eğiterek, hayırlara yönelme ve “tezkiye-i nefs etmemekle tezkiyede bulunma”ya yönlendirilebilir. Görülüyor ki; bütün menfi duygular, eğitim yoluyla, kendileriyle mücadele edilerek pek çok hayrın kaynağı haline getirilebilir.. ve insan, bu eğitim ve mücadeleyle, potansiyel insan olmaktan gerçek ve kâmil insan olma yolunda mesafeler kat’ ede ede, “ahsen-i takvim” sırrına ulaşır; varlığın, yaratılışın en güzel sembolü, modeli, bizatihî temsilcisi haline gelir.
Bu gerçeğe rağmen insanlık hayatında realiteler her zaman bu çizgide cereyan etmemektedir. Çok defa, sözünü ettiğimiz menfî duygu ve sıfatlar galebe çalmakta, insanı hakimiyeti altına almakta, o kadar ki, mutlak hayırların menşei olan duygu ve sıfatlarla birlikte, insanı eğitimle güzelliklere yönlendirmenin temel kaideleri olan dinler bile, istismarla kötülüklere vasıta yapılabilmektedir. İşte hem fert planında insan hayatı, hem de insanlık tarihî, fert fert her insanın kendi içinde yaşadığı mücadele ile bu mücadelenin topluma ve coğrafyaya yansıdığı gelgitlerin toplamından ibarettir. Bu gelgitler, hem insanın şahsî dünyasını, hem cemiyeti, hem de tarihi çok zaman kavgalar, çatışmalar, savaşlar, zulümler arenası haline getirmekte, bunun cezasını da yine birinci derecede insanlar çekmektedir. İnsan, daima kendi yaptıklarının neticesini görür. İşte ilk dönemde insanlık aynı çizgide ve “sevinçte, kederde” ortak tek bir topluluk halinde mutlu bir hayat sürerken kıskançlık, kendi payına düşene razı olmayıp başkalarının hakkına ve sahasına el atma, dolayısıyla da zulüm işleme zincirlerinden oluşan ve Kur’an’da adına “bağy” denilen paslı bir halkayı iradesinin ayağına ve kendi boynuna geçirmiş, bunun neticesinde işlenen ilk cinayetle de insanlık, parçalama yoluna gitmiştir. O gün bugündür, günler gibi, mevsimler, yıllar gibi devredip duran milenyumlara rağmen bu “çevrim” devam etmektedir.
İkinci milenyum, o dönemde, esasen bugün de olduğu gibi arzın ve tarihin kalbi mesâbesindeki bu bölgede Haçlı seferleri ve ardından Moğol kasırgalarıyla başladı. Bir yanda din adına, diğer yanda yağma adına girişilen bu seferler ve estirilen kasırgaların tahribine, hattâ Batı dünyasında önemli mezhep çatışmalarına rağmen, yine de bu milenyum, Doğu’da ruh, mânâ ve evrensel, ebedî değerler temelli, Batı’da ise bilim temelli büyük medeniyetlerin doğup zirveleşmesine sahne oldu. Çok önemli coğrafî keşifler ve bilimsel icatlar, yine bu milenyumda gerçekleşti. Fakat esasen birbirini bütünlemesi gereken bu Doğu ve Batı kaynaklı medeniyetler arasındaki ayrışma, birinin gittikçe akıl ve bilimden, diğerinin ise ruh, mânâ ve ebedî değişmez değerlerden uzaklaşması neticesinde, milenyumun son asırları, beşerî başarılara paralel gelişen beşerî tekebbür ve bencillik neticesinde ölçü tanımayan felâketlere, arz çapında müstemlekeciliğe, toplu katliamlara, on milyonların hayatına mal olan devrimlere, dünyayı kana, ateşe boğan savaşlara; ırk ayrımcılığına, çok büyük siyasî, iktisadî adaletsizliklere, nihayet, insan mâhiyet, hürriyet, değer ve onurunu âdeta inkâra dayalı anlayış, felsefe ve rejimlerin inşa ettiği demir perdelere şahitlik etti. Bütün bu felâketlerin muhassalasını hisseden ve umûmî gidişe bakarak, dünyayı daha büyük debide akacak kan, irin ve ateş seylaplarının kaplamasından korkan Batı insanı, Kitab-ı Mukaddes’deki birtakım ihbarlara da dayanarak yeni milenyum hakkında oldukça karamsar ve endişeli görünmektedir.
Haberleşme ve seyahat vasıtalarının inanılmaz derecede geliştiği ve dolayısıyla dünyanın büyük, global bir köy haline geldiği günümüzde, herhangi bir ülkedeki köklü değişimlerin sadece o ülke ile sınırlı kalacağını ve yalnızca o ülkeyi ilgilendireceğini, yalnızca o ülke tarafından tayin ve tespit edileceğini beklemek, en azından, mevcut konjonktürü bilmemek demektir. Dönem, interaktif münasebetler dönemi olup insanlar ve milletler gittikçe birbirlerine daha muhtaç ve daha bağımlı hale gelmekte, dolayısıyla bu da, karşılıklı münasebetlerin daha yakınlaşmasına sebep olmaktadır. Önceki asırların kaba müstemlekecilik dönemini aşmış bulunan bu münasebetler ağı, karşılıklı menfaatler, hiç olmazsa, zayıf tarafa da birtakım çıkarlar sağlama bazında cereyan etmektedir. Bunun yanısıra, elektronik, bilhassa dijital elektronik teknoloji, fertlere bile mahremiyet dairesi bırakmadığından, bilgi edinme ve alış verişi gittikçe artmakta, fert daha çok ön plana çıkmakta, bu da, neticede baskıcı idarelerin yerini daha demokratik, ferdî haklara daha çok önem veren idarelerin alması kaçınılmaz görünmektedir. Zaten her insan ferdi, başka varlık nev’lerine göre bir nev’ gibidir. Dolayısıyla ferdin hukuku toplum hukukuna feda edilemeyeceği gibi, toplum hukuku ferdî haklar üzerine oturmak mecbûriyetindedir. Dolayısıyla semavî dinlerin, en son olarak da, bütün şümul ve detayıyla İslam’ın tam tespitini yaptığı ve Batı dünyasında cihan savaşlarından sonra sözü edilmeye başlayan temel ferdî haklar, modern ifadesiyle, temel insan hakları ve hürriyetleri, bu milenyumda vazgeçilmez bir konuma sahip olacaktır. Başta tamamen Allah tarafından verilen ve ancak O’nun tarafından alınan hayat hakkı -bu hakkın İslam’daki önemini ifade için, “Haksız yere bir insanı öldürenin bütün insanları öldürmüş, bir hayatı kurtaranın da bütün insanların hayatını kurtarmış gibi olacağı” şeklindeki Kur’anî hükmü zikretmek yeter- olmak üzere, din ve inanç hürriyeti, düşünce ve düşünceyi ifade hürriyeti; mal, mülk ve mesken edinme hürriyeti ve mesken dokunulmazlığı, evlenme ve çocuk sahibi olma hürriyeti, haberleşme ve seyahat hürriyeti, eğitim öğretim hakkı ve hürriyeti gibi hak ve hürriyetlerin yanı sıra, İslam fıkhının üzerine oturduğu, modern hukuk sistemlerinin esas umdeler olarak kabul ettiği canı koruma, dini koruma, malı koruma, nesli koruma ve aklı koruma, bütün bunların üzerinde, ırk, renk, dil, inanç ayrılığına gitmeden, insan olma bakımından bütün insanların eşitliği prensibi, yeni milenyumda vazgeçilmez esaslar olarak alınmalıdır, alınacaktır.
Öyle inanıyor ve ümit ediyorum ki, yeni milenyum, Batı’daki korkulduğunun aksine, en azından önceki asırlardan daha mutlu, daha âdil ve daha merhametli bir dünya va’d etmektedir. Evet, aynı kökten geldikleri, aynı temel esaslara sahip bulundukları, aynı kaynaktan beslendikleri halde, asırlarca rakip dinler olarak yaşamış bulunan İslam, Hıristiyanlık ve Musevilik arasında başlayan, hattâ eski Hind ve Çin dinlerini de içine alacak şekilde gelişen diyalog teşebbüslerinin olumlu neticeler verdiği müşâhede olunmaktadır. Yukarıda bir nebze temas edildiği gibi, global bir köy halini alan dünyamızda bu diyalog mecbûrî bir süreç olarak gelişecek ve sözü edilen büyük din mensupları, mutlaka birbirleriyle yakınlaşma ve yardımlaşma yollarını bulacaktır. Önceki asırlar, temelde insanı Allah’a götüren ışıktan merdivenler mecmûu olup tarihî süreçte Kur’an, İncil, Tevrat şeklinde tecellî eden Kelâm sıfatının İrade ve Kudret sahasındaki tecellilerinden ibaret bulunan tabiatı ve mikro planda da insanı inceledikleri için dinle çatışması, çelişmesi mümkün olmayan bilimlerin pozitivist ve materyalist bir inkâra yol açtığına acı acı şahit olmuş ve bundan, en fazla da Hıristiyanlık müteessir olmuştur.
Bu sahada gerek Hıristiyan ilâhiyatçı ve bilim adamları, gerekse Müslümanlar tarafından yapılan çalışmalar, bilhassa Nur Risaleleri’nin meseleyi fevkalâde ele alıp bir çözüme kavuşturmuş olması, öyle ümit ediyorum ki bu, kaç asırlık din-bilim kavgasına bir son verecek, en azından, bu kavganın lüzumsuzluğunu tescil edecektir. Bunun ve bu çerçevede gelişen, bu çerçeveye oturan eğitimin neticesinde kalbi dinî ilimlerle ve maneviyatla doygun, kafası ilimlerle aydın, devrin içtimai, iktisadî ve siyasî çemberini çok iyi bilen, her türlü insanî, ahlâkî değerlerle bezeli, gerçekten münevver nesiller yetişecek ve ihtiyar dünyamız, ölümünden önce muhteşem bir bahar yaşayacaktır. Bu bahar, zengin-fakir uçurumlarının çok büyük ölçüde kapandığı; yeryüzü servetlerinin mümkün olan en âdilâne biçimde, tabiatıyla sa’y, sermaye ve ihtiyaçları birlikte gözeterek taksim edildiği; ırk, renk, dil ve dünya görüşü temelli herhangi bir ayırımcılığa prim verilmediği, temel insan hak ve hürriyetlerinin gözetilip, ferdin ön plana çıktığı ve neticede bütün kabiliyetlerini geliştirme yolunu bulup, insan-ı kâmil olma çizgisinde aşk u şevk kanatlarıyla yolculuklar yaptığı; dinsizliğin büyük ölçüde tarihe karıştığı; her türlü ahlâksızlığın, beşerin ufkunda sıyrılıp giden karanlıklarla birlikte ufkumuzdan büyük ölçüde sıyrılıp gideceği… bir bahar olacaktır.
Bu baharda şâhit olunacak ilmî ve teknolojik gelişmeler nazara alındığında, bilim ve teknolojinin şu anda yakaladığı seviyenin sadece bir emekleme dönemi olduğu anlaşılacak, insanlık, yeryüzünde bir yerden bir yere gider gibi fezâya seyahatler tertip edecek ve Allah yolunun yolcuları, husûmete vakitleri olmayan muhabbet fedaîleri, ruhlarının ilhamlarını başka dünyalara da taşıma imkânı bulacaklardır. Evet, sevgi, merhamet, diyalog, herkesi kendi konumunda kabûl, karşılıklı saygı, hak ve adalet temelleri üzerinde yükselecek olan bu bahar, insanlığın gerçek özünü bulacağı bahardır. İyilik, güzellik, doğruluk ve fazilet, dünyanın esas mayasıdır. Ne olursa olsun, dünya, er geç kayıp bu çizgiye gelecektir ve bunu engellemeye kimsenin gücü yetmeyecektir.
Bu milenyumda ve sözünü ettiğimiz baharın hazırlanmasında en büyük rol, kanaatim odur ki, Türkiye’ye ve Türkî dünyaya düşecektir. ABD Başkanı Sayın Clinton’ın bu konuda sarf ettiği sözler, hangi maksada yönelik olursa olsun, sezilen ve kendisini göstermeye başlayan bir hakikatin ifadesinden başka bir şey değildir. Bu bakımdan, Türkiye, Türk milleti, Türkî dünya, tarihin bir defa daha omuzlarına yükleyeceği, yüklediği bu şerefli yükü taşıyabilecek düzenlemelere girişmek, kendisini ona göre dizayn etmek mevkiindedir. Bu milletlerin tarihi, Kader Eli’nin kendilerini yerleştirdiği jeo-stratejik mevki, millî karakterleri ve daha pek çok içtimaî, siyasî ve psikolojik şartlar, bunu kaçınılmaz kılmaktadır. Yoksa -esasen aksini bile düşünmek mümkün değildir- tarihin coşkun akan seli –Allah korusun– önüne bizi de katıp götürebilir. Fakat şahsen milletimizin ve kardeş milletlerin böyle bir yükü omuzlama kabiliyetine ve buna hazır bile olduğuna içten inanıyor ve zahirdeki her türlü iç karartıcı manzaralara rağmen ülkemizde çok iyi gelişmelerin yaşandığını sevinerek müşahede ediyorum. Ülkemizdeki her görüş ve düşünceden aydının, Abant toplantılarında ve benzeri toplantılarda; yukarıda bazılarına temas edip geçtiğimiz temel prensipler üzerinde birleşmesi, milletimizin hemen her sahada gösterdiği uyanış ve bütün bir ülke sathında bir şelâleye dönüşmeyi va’d eden akımlar, birtakım zorlamaların dışında, esasen her kesim ve konumdaki insanımızın hoşgörü ve diyaloğa açık olması, bütün bunların ötesinde milletimizin sahip bulunduğu, bir faziletler dantelası mahiyetindeki ulvi karakteri, bu ümidimizi besleyen ve artıran faktörlerdir.
Merhameti Sonsuz’dan diler ve dileniriz ki, bizi ümit ve beklentilerimizle hüsrana uğratıp bir defa daha ağlatmasın!
11 Eylül mesajı: Terörist Müslüman, Müslüman terörist olamaz*
“Bütün terör faaliyetleri, kimden ve nereden gelirse gelsin, barışa, huzura vurulan en büyük darbedir. Hangi sebeple ve hangi maksada yönelik olursa olsun, hiçbir terör faaliyeti katiyen tasvip edilemez. Terör, bir kurtuluş mücadelesi şekli olamaz. Ayrıca terör, pek çok masumu da kurban alır. İnsanlık tarihinin şu son yarım asrını dolduran terör faaliyetleri, başlangıçta teröre maruz tarafa zarar veriyor gibi görülse de, nihai zararı neticede daima teröristlerin aleyhine olmuştur. Bu sebeple, ABD’deki bu terör hareketi, yalnız ABD’ye yapılmış bir hareket değil, dünya barışına karşı yapılmış menfur bir sabotajdır, Bunu, ancak insanlıkla alakası olmayan cani ruhlular yapmış olabilir.
Terör, bilhassa İslamî bir gaye adına katiyen kullanılamaz. Terörist Müslüman, Müslüman terörist olamaz. Müslüman ancak sulhün, barışın ve huzurun sembolü olabilir. İslam, bir gemide 9 cani, 1 masum bile bulunsa, 9 cani ölsün diye, o masumun hatırına geminin batırılmasına izin vermez. İslam’da hak haktır; hakkın büyüğü küçüğü yoktur; bir masumun hakkı toplum için bile feda edilemez.
Bu sebeple, kimden ve ne maksatla gelmiş olursa olsun, ABD’de meydana gelen, bu ülke tarihinin en büyük terör saldırısını şiddetle kınıyorum. Bu saldırı, ancak nefrete, takbihe layıktır ve herkes tarafından kınanmalıdır, takbih edilmelidir. Bu menfur terörist saldırılarda hayatını kaybedenlerin yakınlarına ve bütün Amerika Birleşik Devletleri yetkilileriyle beraber Amerikan halkına başsağlığı diliyor, acılarını paylaşıyorum.”
Dünyadaki İslam imajı*
Batı’nın İslamiyet konusundaki olumsuz mülâhazası çok eskilere dayanır. Zannediyorum, ilk defa İslam’la karşılaştıkları zaman, ordular ve orduların başındaki komutanlar değil de, o dünyayı düşünceleriyle idare edenler, İslam gerçeğini alıp, doğru bir şekilde tahlil edeceklerine, İslam’a karşı peşin fikirli davrandılar; böyle davrandılar ve İslam’a savaş ilan ettiler. İslam’ı temel dinamikleri ve temel esaslarıyla inceleselerdi, herhalde böyle davranmazlardı. Farklı anlayışlara gelince: zaman ve şartların yorumu, yoruma açık yönleri itibariyle İslam’da değişiklikler yapmış ve neticede Afganistan’daki şekil, İran’daki şekil meydana gelmiş. Bence ne bu şekillere, ne de Suûdi Arabistan ve Suriye gibi daha bazı yerlerdeki şekillere takılıp kalınmamalı.
Meselenin bir de Kilise’nin bağnazlığından kaynaklanan bir temerrüd, yani inatlaşma yanı var. Gerçi Kilise’nin bu asrın başında belli ölçüde yumuşadığı söylenebilir. Hattâ bu yumuşamanın gelecek adına önemli şeyler va’d ettiği de söylenebilir. Ancak yine bazı yanlış anlamalar hep olacaktır.
Batılı mütefekkirler, araştırmacılar, oryantalistler meseleyi ele alırken, “Hıristiyanlık- Müslümanlık”, “biz ve onlar” şeklinde bir yaklaşımdan hareket edince, kusur bulma da kaçınılmaz oluyor. İşte bu mülâhaza, bugüne kadar Batı’nın Doğu’yu doğru görmesine hep mani olmuştur.
Bunun için ne yapılması gerektiği ayrı bir mesele. Tabiî konunun bir de Müslümanları ilgilendiren tarafı var. Müslümanlar da zaman zaman, bulundukları şartlara göre, biraz da kendi hissiyatlarına göre, hattâ kendi çıkarlarına göre -ki Türkiye’de son dönemlerde yaşanan şeylerde bu husus görülebilir- İslam’ı yorumlamışlardır ki, bu da önemli yanlışlıklara sebebiyet vermiştir.
Hoşgörüye kızanlar
Öyle ki, heva ve heves, gerçeğin, doğru düşüncenin, doğru mülâhazanın yerini alabiliyor. Kimileri kendi hissiyatlarını mantık ve muhakeme zannederek, gerçek mantıkla çelişkiye düşüyorlar. Bu çelişki, mantık ve muhakeme yörüngeli göründüğünden, daha doğrusu diyalektikle öyle gösterildiğinden hem kendileri aldanıyor, hem de etkiledikleri kitleler aldanıyor.
Burada yeri gelmişken bir hatıramı arz etmek istiyorum. Hoşgörü mülâhazalarının bahis mevzuu edildiği bir yerde, eskiden beri şöyle veya böyle beraberliğimiz olan bir dostumuz, bir yakınımız, hattâ uzun süre yakın beraberliğimiz olan birisi, “Havayı çok yumuşatıyorsunuz, insanların içindeki ‘elbuğzu lillâh’ Allah için buğzetme hissini yıkıyorsunuz. Ortada ne duvar kalıyor, ne uçurum kalıyor” dedi. Oysa ki, bu bir yanlış anlamadır. Kafir dediğimiz insanlara karşı tavır, esasen küfür sıfatına karşı ve müşrikliğe karşıdır, onunla birlikte gelen gayr-ı ahlâkîliğe karşıdır. Küfür sıfatına karşı olmak başkadır, şahıslara karşı olmak başkadır; bu ikisi birbiriyle karıştırılmamalıdır.
Her şeyden önce kin ve nefret dinde bir vazife değildir. İkincisi, karşı olma, tutma gibi hususlar, belâgat ilminin prensipleri ile ifade edecek olursak, hakikat de olabilir, mecaz da. Meselâ, herhangi bir insanın kötü bir tavrına karşı olursunuz. Bu karşı olma, işin mecazî yanıdır. Hakikî yanı ise, onu bu kötü tavrından kurtarma gayretinizin olmasıdır. Sevgi de böyledir.
Kalpte hakikî sevgi olursa, düşmanlık mecazî olur. Sevgi, sevdiğinizdeki beğenmediğiniz yönlerin izalesini gerektirir. Bu meselenin esprisi bilinemediğinden dolayı zannediliyor ki, Müslümanlar bir taraf olup, “ötekilere” karşı sürekli içlerinde kin duyacak, nefret duyacak ve kıskançlık hisleri ile oturup kalkacaklar.
Öyle zannediyorum bugün, İslam dünyasının değişik yörelerinde his ve heves kısmen fikir suretine girmiş. Din de his ve heves yörüngeli olarak ele alınıyor; İlâhî çerçeve içerisinde ve mantıkla ölçerek, tartarak değil.
Günümüzde Kur’an’ın iyi bir yorumcusu diyor ki: “Kur’an insanlığa sunduğu kanunlarını, prensiplerini kurallarını akla tescil ettirmiştir. Onun, akılla çelişen herhangi bir disiplini yoktur.” Şimdi siz meseleyi hisle hevesle ele alınca, tabiî hidayet kaynayıp gidecek ve herkes kendi hevasına ve hevesine uyup onun kavgasını verecektir.
Evet, bir taraftan Batılıların böyle bir bakışı var, diğer taraftan da dinin, şahısların heva ve heveslerine göre yorumlanması. Bu arada dinin bazı kuralları da yaşanıyor yaşanmasına ama, his, heves yörüngeli yaşanıyor; vahiy yörüngeli ve hidayet edalı değil…
Kötülüklerin iyiliğe dönüşmesi
Allah’ın emirlerinin, marziyat, yani O’nun hoşnutluğu esasına göre ele alınması lâzım. İnsan meşruları yaparken bile, acaba Allah’ın o konuda rızası ve muradı nedir diye bakması gerekir. Çünkü niyet seyyiatı hasenata, hasenatı da seyyiata, yani kötülükleri iyiliğe, iyilikleri de kötülüğe çevirir. Bazen iyi diye bir şeyi yaparsınız, yeri ve mevsimi değilse, dahası, o anda onu yapmak gerekmiyorsa, bunda Allah’ın rızası olmayabilir. Bu şekilde, iyilik yapma kuşağında kötülük yapmış olursunuz. Bunlar hassas konular.
Batılılar, başta İslam’a peşin fikirlerle yaklaştılar. Onları, bu fikirleri, kanaat ve düşüncelerinde teyid edecek hadiseler de eksik olmayınca, garazlar bir çeşit mantıkla beslenip durdu.
Bazen de biri çıkıp, Cezayir’de işin doğrusu budur diyor ve ona göre bir şeyler yapılıyor. Suriye’de bir başkası başka şey söylüyor ve daha başka şeyler yapılıyor. Filipinler’de birinin felsefesine göre daha farklı şeyler yapılıyor. Bangladeş’de, Keşmir’de de öyle oluyor. O zaman da Batılılar, “Gördünüz mü, biz demiyor muyduk?” diyor ve karalamalarını sürdürüyorlar.
Arkadaşlarımız, ilk Budist rahiplerle karşılaştıklarında, rahiplerin tepkisi, “Şu harp eden din mi?” şeklinde olmuştu. İslam’a öyle bakıyorlar. Harbi zaruretler gerektirebilir. Dolayısıyla o mevzuda mutlaka kanun, kural olmalıdır. Şartlar savaşı zaruri hale getirir de, savaşlar kanunsuz kuralsız olursa, akla hayale gelmedik zulümler irtikap edilir. Haçlılar, İncil’de savaşla alakalı böyle bir kural olmadığından dolayı kanunsuz kuralsız zulümler yaptılar. Filistin’e girerken 70.000 insanı ormanlarda astılarsa, bu her şeyden evvel bir kuralsızlık zulmüydü. İkinci olarak, savaş, milletlerarası münasebetlerde bir dönemin adeta tek geçerli yolu gibiydi. Her şey, harp meydanlarında hallediliyordu. Bu ne İslam’ın, ne Hıristiyanlığın emrettiği bir şey olmamakla birlikte savaş, milletlerin hayatının sanki olmazsa olmaz bir unsuru idi. Bugün ise çağımızın önemli bir mütefekkirinin dediği gibi, medenilerle münasebet ikna yoluyla olmalı. Madem medeniyet asrında olduğumuz ileri sürülüyor, o halde, münasebetler ilim, karşılıklı müzakere ve konuşma üzerine oturmalı ve meseleleri bu çerçevede halletme yoluna gidilmelidir.
Temelde tamamen bir rahmet dini olan İslam’a sadece bu açıdan bakıp karar vermek, yani onu müspet veya menfî manâda savaşla, kavgayla özdeşleştirmek çok yanlıştır. Ama gel gör ki, dünyada cereyan eden hadiseler onu böyle görüp, böyle değerlendirmek isteyen insanların kanaatlerini teyid ediyor gibi yorumlarla sunuluyor. Evet, bir kısım dikkatsizler, ne zaman, kime, nasıl davranacaklarını bilmiyorlar; yani bir üslup yanlışlığından ötürü yanlış şeyler yapılıyor ve neticede İslam çok kötü gösteriliyor.
Batı’nın İslam’a bakışı
Batı’nın şu anda değişik sığınmalar içinde olduğu söylenebilir. Ne var ki, bir dönemde Batı ile temasımız, mürşidler yoluyla, yani alperenlerle, dervişlerle, pîrlerle gerçekleşmişti. Yine aynı şekilde olsa, zannediyorum hüsn-ü kabul görebilir. Ama ordularla veya kaba kuvvetle böyle bir teması gerçekleştirmeye kalkarsanız, onları tahrik etmiş olursunuz. Evet, “Biz buraya geldik, bir mahalle tesis ediyoruz, burada bir cami yapıyoruz, yanında bir Kur’an Kursu yapacağız” derseniz, onlarda da size karşı bir gerilim hasıl olabilir. Ama evrensel insanî değerlerle, İslam’ın çok önem verdiği ‘insanlığınız’la bazı şeyleri onlara gösterirseniz, Batılılar da nihayet insandırlar, kapılarını belli ölçülerde aralayacak ve eskiden gösterdikleri huşûneti, sertliği göstermeyeceklerdir.
O bakımdan ben, AB’ne girmeyi de biraz öyle gönülden arzu etmiştim. Çünkü daha masumca bir araya geliş, daha masum bir entegrasyon, onları endişelendirmeyecek şekilde bir birlik, beraberlik ve bu birlik ve beraberlik içinde kendimizi anlatma fırsatını bulabilirsek, daha doğrusu kendilerini anlatmak isteyen insanlar bu fırsatı bulabilirlerse, tarihî hatalar kendi tarihsellikleri içinde kalır ya da yeni bir bakış zâviyesi ile yorumlanabilir düşüncesindeydim. Her neyse, bunlar bir beklentidir, ümittir. Ama üslup yakalanabilirse, pek çok proje gerçekleşebilir. Önemli olan, gönül insanı olduğumuzu ifade edebilmek ve gönüllere gönül diliyle girebilmektir. Dînî haklar demokratik kurallar içinde talep edilir. Zaten demokratik bir ülkede bu hakların ihlâl edileceğine ihtimal verilemez. İbadetler için bir cami, dinin öğrenilmesi için bir okul gerekli ise, o da istenebilir ve bunların hepsi, mevcut kanunlar zorlanmadan, demokratik ve karşılıklı iyi niyete dayalı münasebetler ve yaklaşımlarla gerçekleşebilir.
Kısaca, İslam dünyası kaybettiği üslubunu yeniden kazanması lâzım veya halihazırdaki üslubu gözden geçirmesi ve sorgulaması lazım. Yoksa bir dönemde dinlerine sığınanlar, bugün de kuvvete sığınabilirler. Medeniyetlerine sığınabilirler, yüksek teknolojilerine, sanayilerine, geniş imkânlarına sığınabilirler ve o zaman da İslam dünyasını ezerler; ezerler ve biz de “ötekiler” olarak kalır gideriz.
Cezayir’de terör iddiası
Cezayir’de durum biraz farklı. Cezayir’de bizde olduğu gibi önce biraz demokrasiye yol açıldı. Demokratik yollarla gelenler gelsin dendi. Sonra onun önü kesildi. Ben derim ki, demokrasinin önünü keseceklerse, baştan onun yolunu açmasalardı. İnanan insanların, muhafazakârların, din diyenlerin iktidara yürüme yolunu kapalı tutsalardı. Bu yolu açtıktan sonra yaptıkları, demokrasi ve insan hakları adına oldukça ciddî bir ayıptır. Bu tür ayıplar ve yanlış tutumlar neticesinde hisler harekete geçer, tahrikler olur ve tahrik olanlar, sonra arzu edilmeyen şeyler yapabilirler. Bu arada, onların yaptığından daha çoğunu entelijans servisleri yapar ve yaptıklarını diğerlerine mal ederler.
İşte Cezayir’deki terörün böyle farklı boyutları var. Orada bir iki kişinin hissiyatı feveran etmiş ve bunlar bazı yanlışlıklar yapmışlarsa, şurası bir gerçek ki, Müslümanlıkta, hattâ Müslümanlık hesabına dahi olsa insan öldürmek diye bir şeyden bahsetmek mümkün değildir. Terörizm kadar Müslümanlığa ters başka bir şey olamaz. Nasıl olur ki, Kur’an-ı Kerim kasden, haksız yere bir insanın öldürülmesini bütün insanların öldürülmesine denk tutmuştur (Maide, 5.32). Kur’an’ın İbni Abbas’la başlayan pek çok yorumcusu, insan öldürenin ebediyen Cehennem’de kalacağı şeklinde ondan hükümler çıkarmışlardır.1 Şimdi hiç mümkün mü, siz Müslümanlık adına bir şey yapacaksınız, sonra da onunla kendi uhrevî felâketinizi hazırlayacaksınız. Yani ebedî Cehennem’i hak edecek bir cinayet işleyeceksiniz. Bunu Kur’an’ın ruhu ile, dinin ruhu ile telif etmek mümkün değildir. Demek ki, bir kısım hissiyatı feverana hazır insanlar tahrik ediliyor. Bir de, büyük ölçüde, zannediyorum, Türkiye’de olduğu gibi, çok defa çok masum bir İslamî topluluk içinden bir kaç insan kalkıp toplumu tahrik ediyor, sonra da ne büyük hadiselere sebebiyet veriliyor. Cezayir’deki hadiselerin bir başka boyutu da budur. Keşke bütün bunlara fırsat verilmeseydi! Ama ne acıdır ki verildi. Bundan sonra olsun üslup bir kere daha gözden geçirilmeli ve hakîkî Müslümanlığa sığınılmalıdır. Terörle hiç bir yere varılamaz. Bir gerçeğin altını bir kere daha çizelim: Müslümanlar terörle hiçbir yere varamazlar. Terörle varılsa varılsa dünyada felâkete varılır, Ahiret’te Cehennem’e.
İslamî bir ülkede dahilde vuruşma ve sürtüşme olmaz. Bir yerde cezaya müstahak bir insan bile olsa, ona karşı ceza verme mahiyetinde bir şeyler yapıp, üzerine topla tüfekle gittiğinizde, bundan çok masumlar zarar görebilir. Millî servet tahrip edilir. Masum insanları öldürür, en azından ölümlerine sebebiyet verir ve neticede kendi felâketinizi hazırlamış olursunuz. Zira bu durumda sadece câni cinayetiyle cezalandırılmış olmaz; masumlar da zarar görmüş olur. Bu da İslam’la telif edilemez.
Yeni bir dünya kurulurken*
Türkiye’nin bir yıldır içinde bulunduğu ekonomik kriz toplumda genel bir umutsuzluk havası yarattı. 11 Eylül sonrası terörle savaş ve Türkiye’nin yakın bölgesinde Irak operasyonuna dönük senaryolarla birlikte iyimser beklentiler azaldı. Sizin bu konudaki görüşleriniz nedir?
Ümit, hayata onu verenin penceresinden bakıp ona göre yaşayanlar için hiç pörsümez bir aksiyon dinamiği; kendisini değil, daima başkalarını düşünenler, gerçek saadeti başkalarının saadetinde görüp, yaşamayı yaşatmakta bulanlar için en tükenmez bir azık; zaman, mekân, madde, nefis ve menfaat mahbeslerini aşmışlık içinde, kalp ve ruhun derece-i hayatında ömür sürüp, kutlu bir mefkûreye dilbeste olmuşlar için eksilmez bir güç kaynağıdır. O bakımdan, başkalarının “artık her şey bitti” zannına kapıldığı, bir milletin kaddinin bütün bütün büküldüğü; zelzeleye, fırtınaya, sele kapılmış azim ve iradelerin sönüp gittiği; makama, mansıba, servete sâmâna, havl ve kuvvetin gerçek sahibinden başka güç ve kuvvetlere bel bağlamış, gerçeği bulamamaktan dolayı ufukta batıp giden yıldız, ay ve güneşlere gönül vermiş olanların hüsrana maruz kaldığı bir zamanda, sözü edilen keyfiyet ve kıvamdaki kimselerin ümidi öyle dâsitânî bir hâl alır ki, onlar, her halükârda kâinata meydan okuyabilir; elli bin defa çarkları, düzenleri bozulsa da sarsılmadan yollarına devam eder ve yoklukta varlık cilvesi gösterip, ölü ruhlara can, bükülmüş dizlere fer olurlar. Bir batılı, “Başkalarının müdafaadan ümidini kestiği bir zamanda, Türk milletinin taarruzu başlar” der. Moğol istilası ve Anadolu’nun parça parça oluşundan sonraki yeni ve taptaze sürgün, Çubuk ovasındaki mağlûbiyetin arkasından gelen derlenip toparlanış ve daha bir şahlanış, tükenme noktasında yazılan ve tarihin görüp göreceği emsalsiz destanlardan Çanakkale ve nihayet Kurtuluş Savaşı, insana, milletimizin tarihteki asıl fonksiyonunun, sanki ümit ve iman temelinde sürekli diriliş destanları yazma olduğu intibaını verir. Dolayısıyla şahsen bugün, bir yandan çok ciddî rahatsızlıklarıma şükür içinde sabretmeye çalışıyor; canımdan çok sevdiğim ve suyuna, havasına, taşına, toprağına, semasına ve gül yüzlü insanlarına hasret kaldığım ülkemden uzak bulunmanın dipsiz bir boşluk halinde ruhuma yansıyan gurbetini yaşıyor; çoklarının nazarında artık yaşanmaz görülen memleketimde olup bitenleri, sathî ve kısmen de olsa, endişeyle fakat ümitle izliyor ve ABD’nin, yaşlı dünyamızın altına bir manivela gibi giren son teşebbüslerinin takip edeceği istikamete ciddî atf-ı nazar ederken beri yandan, dünyanın ve insanlığın yarını adına ümidimi, hiç solmayan yapraklar gibi taze tutuyor ve yarınlara yine tebessümle bakıyorum.
Her şeyin kaynağı insan
İnsan, her şeyi ile anlaşılması güç bir varlıktır. Çünkü onda bütün âlemler, başta bütün yaratılmış varlıklar özleriyle ve bir manada mahiyetleriyle mevcut bulunduğu için bir zâviyeden varlığı anlamak insanı tanımaktan; diğer bir açıdan da, insanı tanımak varlığı anlamaktan geçer. Aslında insanı anlamak, bizzat insanın birinci vazifesidir; çünkü insan, aynı zamanda Yaratıcı’yı tanımaya açılan penceredir. Bu sebeple, her insanın ilk ve en birinci vazifesi, kendini keşfedip tanıması, sonra da aydınlanan mahiyet adesesiyle dönüp Rabb’ine yönelmesidir. Ne acıdır ki, çoğumuz itibariyle, en fazla ihmal ettiğimiz husus da budur. Evet, sık sık kendini kritiğe tâbi tutan kaç insan gösterilebilir? Kaç insan gösterilebilir ki, zaafları, kabiliyetleri, boşlukları, güç kaynakları, kaybettikleri ve kazandıklarıyla her gün bir kaç kez yeniden kendini keşfediyor ve kendi derinliklerinde dolaşıyor? Geçici bir hayret, geçici bir tecessüsle değil, hattâ fenalıklarını deşeleyip kendini aşağılamak suretiyle de değil; belki, benliğini araştırma ve tanıma ihtiyacıyla, nefsini karşısındaki bir kanepeye oturtup sonra da insaflı, hâzık ve rasyonel bir hekimin hastasını muayene etmesi gibi onu gerçekçi bir anlayışla ele alıp teşhise çalışan kaç insan gösterilebilir? Aslında işte bu yapılamadığı içindir ki, beşer, şu “yitirilmiş cennet”te aradığı saadeti, daha doğrusu, yitirilmiş cennetini bir türlü bulamamaktadır.
Küçük azınlığın patenti
Bilimin araştırmalarını, medeniyetin harikalarını, teknolojinin ürünlerini takdir etmemek mümkün değildir. Fakat bunca gayretin ve zihnî emeğin mahsulü olan bu bilim, teknoloji ve onların getirdiği sürat ve globalleşme, bunlardan daha önemli gayelerin emrine verilebilmiş midir? Her gün daha da sıkıştırılarak bir köy haline getirilen mekân, büzüştürülüp sıfırlaştırılmaya çalışılan zaman, kendilerinin üstünde bir gayeye hizmet etmekte midir? Yoksa bunlar bizatihî birer gaye haline mi gelmiştir? Veya çok büyük çoğunluğun rağmına bunların “patent” hakkını elinde tutan çok küçük bir azınlığın dünya hayatı adına refahına mı hizmet etmektedir? Kâinâtın en ücra köşelerine ulaşma, bütün eşya ve varlığı hallaç etme, dünyayı köyümüz ve mahallemiz gibi tanıma, en gizli şeylerden dahi haberdar olma, eğer gerçek insanî değerlerimiz, insanî ihtiyaçlarımız ve insanî arzularımızın önünde ise, insanî mahremiyetleri ve değerleri önüne katıp götürüyorsa, bunların olduğu bir dünyada mı, yoksa bunların bulunmadığı fakat insanın çok daha mesut, ferdî ve içtimaî hayat ve münasebetlerin insanî değerler üzerine oturduğu önceki dönemlerin dünyasında mı yaşamak daha tercihe şayandır; doğrusu düşünmeye değer...
Bilim, teknoloji ve sürat, hiçbir zaman insanoğlunun en birinci ihtiyacı olmadı ve değildir de. Fakat ‘idealist’çe düşüncelerle bilim ve tekniğe karşı çıkma da katiyen doğru değildir; böyle bir karşı çıkış, olsa olsa ütopik bir tavır olabilir. Makineye küfür savurmanın, fabrikaya lânet yağdırmanın insanlığa kazandıracağı bir şey olamaz. Bunlara lânet yağdırılsa da makine hep işleyecek, fabrika da tütüp duracaktır. Bu sebeple denebilir ki, şu bu değil, önemli olan bilim ve tekniğin hangi ellerde olduğu, neye ve hangi maksada hizmet ettiği keyfiyetidir. Bilim ve teknik, sorumsuz bir azınlığın elinde dünyayı cehenneme çevirmesine mukabil meleğin elindeki silahtan kimse zarar görmemiştir ve görmez de. İnsanlık ne çekmişse hakkı kuvvette görenlerden, doyma bilmeyen hırslardan çekmiştir. İnsanı, insanî hedeflere yönlendirdiği, bu hedefleri gerçekleştirmeye gayret ettiği, beraberinde huzur ve mutluluk getirdiği, hasretleri dindirip hicranları sona erdirdiği, vakit fevt etmeden her arızanın üzerine yürüyüp dünyadaki umûmî âhenge ve devletlerarası muvâzeneye hizmet ettiği, dünyevî-uhrevî problemlerin çözümüne katkıda bulunduğu, ilmî araştırma ve ilmî tespitleri hızlandırdığı ölçüde bilim de, teknoloji de, bunların getirdiği sürat de mübeccel ve mukaddestir. Bunlardan tecrid edilerek bizatihî bir değer haline geldiği veya çok küçük bir azınlığın refahına hizmet ettiği zaman ise onun olmaması olmasından daha iyidir.
Yeni dünya düzeni kurulurken teknolojiye sahip olanlar, bilimde önde olanlar “kral” mı olacak? İyiliğe, insana, daha mutlu olmamıza hizmet etsin etmesin teknik ve bilim yetecek mi?
Bence bilim de, teknoloji de işte bu zâviyeden değerlendirilmelidir. Acaba bugün, bilim ve teknoloji neye hizmet etmektedir? Fertler arasındaki, fertle toplum, ya da toplumla devlet arasındaki münasebetlere mi; karşılıklı sevgi, saygı ve her türlü iyilikte yardımlaşma, yani hoşgörü, herkesi kendi konumunda kabûl, doğruluk, vefâ, hakka hürmete mi; yoksa hile, aldatma, suizan, iftira ve başkalarının günahlarını, hatalarını araştırma, mahremiyetlerini ihlâl ve hususi hayatlarına müdahaleye mi? Herkesin inanç, hayat, şahsî mülkiyet, çoğalma, hem akıl, hem beden sağlığı gibi korunması gereken esaslara içten saygı duyma, iyi niyet, karşılıklı anlayış, devletler ve milletler arasındaki münasebetler de hak, adalet, paylaşma, sömürüden kaçınma, temel insan hak ve hürriyetlerine saygıya mı; yoksa sermaye ve kaba kuvvetin hakimiyetine mi?!. Eğer bilim ve teknoloji birinci şıktaki hususların arkasında ve menfîlikler üzerinde duracaksa geleceğin kâbusu demektir. Evet eğer günümüzde beynelmilel geçerliliği bulunan ve globalleşmenin üzerine oturduğu hakim değerler, zikrettiğimiz birinci şıkta yer alanlar ise o zaman şu anda dünya üzerinde yaşayan insanların yarısının günde iki dolarla, bir milyarının ise daha alt seviyede bir gelirle idare etmek mecburiyetinde bulunması, dörtte birinin sağlıklı içme suyundan mahrum olması, AIDS gibi en korkunç hastalıkların süratle yayılma gösterip insanlığı tehdit etmesi; insan için en önemli bir ihtiyaç olan sağlığın çok pahalı bir sanayi kolu haline gelmesi, global çevre kirliliği ve ısınma problemi, azımsanmayacak bir nüfusun her türlü demokratik haklardan mahrum yaşaması, dünyanın pek çok yerinde âdeta bir idare ve hayat tarzı manzarası arz eden insan hakları ihlâlleri ve önlenemeyen mahallî ve beynelmilel terör hadiseleri bütün insanlık için birer korkulu rüya olmaya devam edecektir.
Müslüman terörist olamaz
11 Eylül sonrası İslam ve terör arasındaki ilişki bütün dünyada çok tartışıldı. Bu konuda ne diyorsunuz?
Burada sırası gelmişken terör vakıasına temasta da fayda mülâhaza etmekteyim. Önce hemen şu noktayı belirtmeliyim ki, Allah’ın gönderdiği din, bunun adı ister Yahudilik, ister Hıristiyanlık, isterse İslam olsun, terörü, bırakın emretmeyi, ona müsaade etmesi bile düşünülemez. Bir defa Allah nazarında hayat çok önemlidir. Bütün varlık, hayatı netice vermek üzere programlanmıştır. Hayat, bir şeyi her şeye mâlik kılan ilâhî bir sırrın adıdır. Hayatsız bir cisim, dağ da olsa yetimdir ve çevresiyle münasebeti, oturduğu saha ile sınırlıdır. Buna karşılık, hayatdar bir cisim, bir bal arısı bile olsa, bütün yeryüzüne “benim bahçem” diyebilir, bütün çiçeklere dostları nazarıyla bakabilir. Hatta onun, güneşten havaya, ondan da insana kadar daha pek çok varlıkla alışverişi ve münasebeti vardır. Dolayısıyla hayat, Cenab-ı Allah’ın bütün isimlerinin temerküz noktası ve hepsinin bir arada tecelli mihrakıdır. Hayata böylesine önem veren Allah, gönderdiği din ile onu korumayı, korunması gereken 5 aslî değerden biri saymıştır. Öyle ki, İslam her bir insan ferdini, başka varlıklara göre bir tür olarak gördüğü için tek bir insanı öldürmeyi bütün insanları öldürme, tek bir insanın hayatını kurtarmayı da bütün insanların hayatını kurtarma olarak kabul etmiştir. Ayrıca hak konusunda, “hakkın küçüğü büyüğü olmaz” diyerek ferdin hakkı ile toplumun hakkını eşit görmüş, bunlardan birini diğerine feda etmemiş, o kadar ki, “bir gemide 9 cani, 1 masum bulunsa, o masum orada oldukça, 9 caniyi cezalandırmak için o geminin batırılamayacağı” hükmünü getirmiştir.
Terör, İslamî gayede vasıta olamaz
İkinci olarak, İslam, Müslüman fertlerin hareket ve faaliyetlerinde hedefin meşru olmasını şart koştuğu gibi, bu hedefe giden yolun da meşru olması gerektiğini hassasiyetle vurgular ve meşru bir hedefe gayr-ı meşru yolla gidenlerin maksatlarının aksiyle tokatlanacaklarını hatırlatır. Bu açıdan diyebiliriz ki, terör, herhangi bir İslamî gayeyi gerçekleştirmede asla vasıta olmaz. Kaldı ki İslam, bir insanlık realitesi ve beşer tarihinin en göze çarpan bir vakıası olmasına rağmen savaşı da hoş görmemiş, onu, evveliyatla müdafaa maksadına bağlamış, sonra da, bizzat Kur’an’da geçen “fitne katilden beterdir” prensibi çerçevesinde, savaşları ve temelde savaşa yol açan kargaşaları, düzensizlikleri, zulmü, bozgunculuğu önlemek için meşru saymış; saymış ve onun için insanlık tarihinde ilk defa çok önemli sınırlamalar ve prensipler getirmiştir. “Allah korkusunu sakın kalbinizden çıkarmayın. Unutmayın ki, Allah’ın tevfîki olmadan hiçbir şey yapamazsınız. İslam’ın huzur ve sevgi dini olduğunu daima hatırlayın. Resulullah’ın (s.a.s.) cesaret, yiğitlik ve takvası sizin için daima model olmalı. Ekili tarlaları ve meyve bahçelerini çiğnemeyin. Mabetlerde yaşayan rahiplere, keşişlere, kendilerini Allah’a vermişlere saygı gösterin ve onları incitmeyin. Sivilleri öldürmeyin, kadınlara karşı münasebetsiz davranmayın ve mağlûpların duygularını yaralamayın. Yerli halktan hediye kabûl etmeyin. Askerlerinizi, yerlilerin evlerinde barındırmaya kalkmayın. Beş vakit namazınızı sakın ola ki geçirmeyin. Allah’tan korkun ve unutmayın ki, ölüm, herhangi bir zamanda, savaş cephesinden binlerce mil uzakta bir yerde de gelip sizi bulabilir. O halde, daima ölüme karşı hazır olun” gibi emirler, tarihte hemen bütün İslam devlet başkanlarının cepheye gönderdikleri komutanlara hatırlattıkları prensipler olarak tarihe geçmiş ve aynen tatbik edilmiştir. Mecbur kaldığında, ancak bir devletin, belli prensipler çerçevesinde uygulayabileceği savaşı, fertler veya örgütler başlatamayacağı gibi kuralsız, insanlığın korunması gereken değerlerine yönelik ve tamamen emniyeti yok edici terör hadisesinin de İslam’da yeri olmayacağı açıktır. Bu bakımdan, terörist hakîki bir Müslüman olamayacağı gibi, Müslüman da terörist olamaz. Müslüman terörist olamaz; çünkü İslam, dünyada en ağır cezayı, insan hayatına ve insanların emniyetine kasdetmeye; Âhiret’te en ağır cezayı da Allah’ı inkâr ve O’na şirk koşmakla birlikte, yine insanı öldürmeye vermiş, kasden cana kıyanların Cehennem’de ebedî kalacakları tehdidinde bulunmuştur. Karşılığında böyle bir cezanın konduğu bir fiili, bir insan Müslüman iken ve üzerinde iman, İslam sıfatları varken katiyen işleyemez. Dolayısıyla ne teröristin hakîki Müslüman, ne de Müslüman’ın terörist olması mümkün değildir.
İslam dünyasının sorunları
Bununla birlikte, gerek İslam dünyasında, gerekse başka yerlerde eğer terör hadiseleri var ise ve devam ediyorsa, önce bunun sağlıklı bir teşhisi yapılmalı, sonra da bu teşhise göre tedavi cihetine gidilmelidir. Bu noktada, İslam dünyasında bazı fertlerin teröre bulaşması ya da bulaştırılmasının ve dünyada terörün ciddî bir problem olmasının başlıca sebepleri olarak şunlar söylenebilir:
a) İslam dünyası, 20. yüzyıla mazlumlar, mağdurlar ve sömürgeler diyarı olarak girmiş ve bu asrın ilk yarısı, 19. asırdan da devam etmek üzere İslam dünyasının hemen her tarafında kurtuluş ve istiklâl savaşlarına sahne olmuştur. Bu savaşlarda İslam, daima halkı birleştiren ve harekete geçiren önemli bir faktör vazifesi görmüş, bu savaşlar, istilâcı güçlere karşı verildiği için, İslam ile millî istiklâliyet ve kurtuluş aynîleşmiştir. Daha sonra bu dünyada millî devletler teşekkül edince, bu devletler pek çok yerde halkı ile uyuşamamış, iyi bir eğitimle halka İslam’ı asıl hüviyet ve mahiyetiyle öğretmek gerekirken halktan kopuk ve onun değerlerine, geleneklerine ters hareket etmiş ve bu, İslam’ı, idarelere karşı halkın elinde bir dayanak, bir sığınak haline getirmiştir. Dolayısıyla da İslam, çok defa bir ideoloji olarak algılanmaya başlamıştır.
b) İslam dünyasının pek çok yerinde halktan kopuk, halkı aşağılayan ve oligarşi hakimiyeti manzarası arz eden idareler, ülkelerinin refahı için çalışmaktan ve halk- devlet kaynaşmasını sağlamaktan çok, kendilerinin ve mensubu bulundukları ailelerin, hanedanların ayakta kalması için çalışmış, bunun için de halk nazarında zalim ve menfur bir konuma düşmüşler; fakir ve eğitimsiz halk kitleleri de kendi idarelerine karşı düşman hale gelmişlerdir.
c) İslam dünyasında da, başka milletlerde de terörün temelinde hep fakirlik, cehalet ve eğitimsizlik olmuştur. Pek çok yerde kabile ve aşiret düzeni aşılamamış ve bu tür yerlerde halkın büyük çoğunluğu, bir zaman ülkelerini istilâ etmiş bulunan Batılı gelişmiş ülkeleri, kendi başlarındaki idarecilerin hâmileri ve destekçileri olarak görmüş, dolayısıyla ülkelerinde maruz bulundukları mağduriyet ve mazlumiyetten birinci derecede bu ülkeleri sorumlu tutmuşlardır.
d) Bugün dünyada umumi kabûl gören demokrasi, temel insan hakları, bilgi ve eğitimin yaygınlaştırılması, ekonomik refah; üretim, tüketim ve gelir dağılımında sınıflar oluşmasına meydan vermeyecek şekilde eşitlik, hakkâniyet, adalet gibi değerler, ne Müslüman ülkelerde, ne de Üçüncü Dünya denilen diğer bölgelerde hiçbir zaman tam gerçekleşmemiştir. Şüphesiz bu durumdan birinci derecede sorumlu olanlar, yine o ülkelerin idarecileri ve onların destekçisi, hattâ idareye vaziyet etmelerinde en önemli yardımcıları olarak görülen gelişmiş Batılı ülkelerdir. Dolayısıyla her ne kadar bu ülkeler bu kabil değerlerin şampiyonluğunu yapsalar da, Üçüncü Dünya ülkelerinin halkları nezdinde samimi bulunmamakta ve bu değerlerin istismarcısı olarak değerlendirilmektedirler.
e) Bugün daha önce kısmen ve kısaca temas edildiği üzere, bilhassa haberleşme ve seyahat vasıtalarının olabildiğince gelişmesi sonucu büyük bir köy ölçüsünde küçülen dünyada, artık herkes herkesin ve her ülke diğerinin komşusu durumundadır. Bu münasebetler arasında, çok küçük azınlığı teşkil eden bazı komşuların refah içinde yüzmesi, buna karşılık büyük ekseriyetin fakir, hattâ çok fakir olması, bu fakirliğin en önemli sebeplerinden biri olarak, daha hassas yollarla ve örtülü şekilde devam ettiğine inanılan beynelmilel koloniyalizm veya sömürgeciliğin görülmesi; bunlardan ayrı olarak, aynı büyük çoğunluğun pek çok temel ihtiyaçlarını karşılamaktan aciz bulunması, şüphesiz bu çoğunlukta kin, iğbirar ve düşmanlık duygularının gelişmesine yol açmıştır.
f) Ayrıca günümüzde, en azından kanun kadar kanunsuzluğun da âdeta bir kanun haline geldiği bir vakıadır. Hemen her ülkede olduğu gibi yolsuzluklar, aldatma, kolaydan kazanma arzusu, bencillik, ferdiyetçilik, beynelmilel kumar, başta esrar ve silah olmak üzere, beynelmilel kaçakçılık ve bütün bunların vücut verdiği mafya teşkilatlanmaları, bunlar gibi, birbirleriyle öldüresiye rekabet içinde bulunan büyük holdingler, tröstler ve karteller, bütün bunların besledikleri kanlı katil ve kaba kuvvet temsilcisi fedaî grupları, terörizmin beynelmilel bir hâl almasında, asla göz ardı edilmemesi gereken bir diğer önemli faktör olsa gerek.
g) Belki bütün bu saydıklarımdan daha önemli olarak bütün dünyada dinin, dinî değerlerin, maneviyatın ve dine dayalı ahlâkın ciddî ölçülerde aşınmış/aşındırılmış olması, terörizmin de, insanlığı tehdit eden daha başka büyük içtimaî rahatsızlıkların da en önemli kaynağını oluşturmaktadır. Dünya, manevî bir buhran geçirmektedir; insanlığın bütün aslî dayanakları bir bir yıkılmış ve çökertilmiştir. Bunalım felsefeleri, Satanizm, her gün bir yenisi türeyen, temelde materyalist, natüralist, görünüşte sahte manevî akımlar ve bunların vücut verdiği sözüm ona tarikatlar, intiharlar… Evet bunlar yıllardır dünyamızı sıtmaya tutulmuş gibi sarsan birer büyük sârî hastalık durumundadır. Ümidini yitiren, geçmişi büyük bir mezar, geleceği dipsiz bir boşluk olarak gören ve yaşamayı manâsız bulan insanlar hakkında, neden intihar ediyorlar, neden insan öldürüyorlar, neden uyuşturucu kullanıyorlar? gibi sorular sormak “tecâhül-ü ârifâne”den değilse kör bir cehalettendir.
h) Bu mevzuda söylenebilecek son söz şu olsa gerek: Bugüne kadar terörizmin bütün milletler tarafından, hattâ Birleşmiş Milletlerce dahi kabûl edilmiş ortak bir tarif ve tavsifinin yapılmamış olması ciddi bir eksikliktir. Hangi hareketler terörizme dahildir, hangileri değildir; kim teröristtir, kim terörist değildir? Bu soruların cevabını herkes kendisine göre vermektedir. Bazısı için terörist olan, bir başkası için hürriyet savaşçısı, kimisi için idealist savaşçı olan, daha başkası için terörist kabul edilebilmektedir. Eğer beynelmilel sahada terörizme karşı bir mücadele verilecekse -ki bu mevzuda mutlaka samimi bir mücadele verilmelidir- önce en azından BM’ce kabul edilmiş bir terörizm tarifinin yapılması elzem görülmektedir. Bu yapılabildiği takdirde, herkesin kabul edebileceği ve kimsenin kimseyi suçlamayacağı bir terör mücadelesi beynelmilel meşruiyet kazanacak ve belki de bu, terörizmin önlenmesinde önemli bir ilk adım teşkil edecektir. Dünyamızdaki asıl mühim problemler veya bunların sebepleri olarak zikrettiğimiz bu hususlardan sonra herhalde onların çözümleri üzerinde durmak gereksizdir. Çünkü problemlerin teşhisi, bizzat onların çözümünü de ihtiva etmektedir.
İçtimaî hayatın ana dokusu
İçtimai hayatın ana dokusu din, kanun, hikmet ve kuvvet üzerine oturur. Dinsiz bir insan ve toplum uzun süre ayakta kalamayacağı gibi, başkalarına faydalı da olamaz. Aslında biz kabul etsek de etmesek de din, bizim dışımızda tespit edilip hayatımıza katılmış en esaslı bir unsurdur. Biz, iradeyle serfirâz en mükemmel varlıklar da olsak, hayatımızı çevreleyen ve mahkûmu bulunduğumuz çok önemli unsurlar vardır. Meselâ dünyaya gelip gelmememiz, ne zaman geleceğimiz ve dünyadan ne zaman ve nereden alınacağımız, bütün bunlar bizim dışımızda tayin ve tespit edilir. Aynı şekilde, annemiz ve babamız başta olmak üzere aile fertlerimiz, neş’et ettiğimiz yer, ırk, renk ve fizikî yapımızın tayin ve tespitinde de bizim hiçbir dahlimiz yoktur. Dahası vücudumuz dahi tamamen irademiz dışında çalışır; acıkmamıza, susamamıza, uyumamıza mani olamayız. Temel ihtiyaçlarımızla birlikte onları tatmin etme yol ve vasıtaları gibi hususlar da tarafımızdan tespit edilmiş değildir. Yeme ve içme gibi en basit günlük faaliyetlerimizde bile bizim hissemiz, yiyecek ve içeceklerimizi temin için çalışma ve yeme içme azminden ibarettir, yani bu konuda da müdahalemiz ancak % 1 nispetindedir. Demek oluyor ki biz, istesek de istemesek de bir takım cebrî şartlarla muhat bulunuyoruz. Din de aynen bu cebrî şartlar gibidir. Biz kabul etsek de etmesek de din, bizim için maddî ihtiyaçlardan daha öte bir manâ ve ehemmiyet arz eden manevî ihtiyaçlarımızı, yalnızca kendi adına değil, maddî hayatımızla birlikte ferdî, ailevî ve içtimaî hayatımızı tanzimde çok önemli bir yeri bulunması hasebiyle yerine başka hiçbir şeyin konamayacağı en aslî bir unsurdur. Din, hayatımızı bazı yönleriyle tanzim etme prensipleri olan kanunları tespit ve tatbikte de son derece önemli bir yere sahiptir. Çünkü kanunlar ve onları tatbik bizatihî hedef değildir; onlar, insana ve cemiyete hizmet ettiği ölçüde değerlidirler. Dolayısıyla kanunları yaparken her şeyden önce bütün hususiyetleriyle insanı çok iyi tanımak, onun aslî fıtratını nazara almak, ayrıca parçaları şuur ve irade sahibi insanlar olan cemiyeti, onun bütün ihtiyaçlarını ve bu ihtiyaçları giderme yollarının vasıtalarını, hem bu bütünün atomları mesabesindeki insanların fert fert kendi aralarındaki münasebetleri yanında cemiyetin şahs-ı manevîsi ile olan rabıtalarını da çok iyi bilmek gerekir. İşte insanı ve insanlardan meydana gelen cemiyeti tanımada din, farklı bir önemi hâizdir. Çünkü insanı yaratan da, dini vaz’ eden de Allah’dır; bu açıdan, insanı ve cemiyeti tanımada dinin faydası, hiçbir zaman göz ardı edilemeyecek derecede yüksektir.
Dinin toplum düzenindeki önemi
İkinci olarak, kanunları uygulamada kuvvetin inkârı mümkün olmayan bir önemi var ise de, kuvvetten daha öte dinin önemi de inkar edilemeyecek seviyededir. Çünkü din, insana, kendisini sürekli gören, kontrol eden, sadece her yaptığından değil, düşündüğü her şeyden ve bütün niyet ve maksatlarından haberdar olan, Kendisinden hiçbir şeyin gizlenemeyeceği bir Zât’ın varlığına iman temeli üzerine oturur. Ve bu iman, insanda çok fıtrîdir ve her zaman kendini hissettirecek şekilde onun vicdanında meknîdir. Ayrıca din, insana, dünyada kanundan, hükümetten, kuvvetten kaçmak mümkün olsa da, Allah’ın görmesi ve işitmesinin dışına çıkmanın mümkün olmayacağı esasından hareketle her ferde, dünyada bütün yaptıklarından sorumlu olup bunlardan dolayı bir başka dünyada sorguya çekileceğini ve bu sorguda kazanıp kaybetmesine göre ebedî saadet veya cezayı hak edeceğini de öğretir. Doğrusu, insanı eğitmede ve onu kötülükler değil, iyilikler ve faziletler manzumesi haline getirmede, bu inancın yerini beşerî hiçbir şeyin doldurması düşünülemez.
Üçüncü olarak, din ve onun bilhassa ahlâk kaideleri, insanı eğitmede, yine yerini beşerî hiçbir şeyin dolduramayacağı bir ehemmiyeti hâizdir. Bu ahlâk kaideleri, tarih boyu bütün insanlarca kabûl edilen, kimsenin karşı çıkamayacağı, zamana da mekâna da meydan okuyan kaidelerdir. Bunların insanda gerekli tesiri yapması, yine dinî inanca ve onun yaşanmasına bağlıdır. Kanunları gerektiği gibi uygulamada ve onlardan arzu edilen neticeyi almada, bu ahlâk kaidelerinin yeri ve insanı eğitmedeki önemi asla inkâr edilemez.
Günümüz Batı dünyasında ve toplumlarında din sizin vurguladığınız kadar önem taşıyor mu?
Burada, Amerika ve Batı Avrupa ülkeleri gibi gelişmiş ülkelerde dinin içtimaî hayatta yeri olmadığı gibi bir itirazda bulunulabilir. Önce hemen belirtelim ki, bu itiraz doğru değildir ve bu ülkeler, dinlerine bağlı ve sahiptirler. Daha önce arz ettiğimiz gibi son iki asırdır bütün dünyada dinî değerlerde bir aşınma söz konusu olsa da, günümüzde insanlık, yeniden dini aramakta, dine yönelmektedir. Batı Avrupa’da halk, dine karşı belli ölçüde lâkayt olsa da, idareciler çoğunlukla dindardırlar. Hattâ içlerinde, her zaman en üst seviyede mutaassıp dindarlar bulunmuştur ve bulunmaktadır. Ayrıca bu ülkelerin hemen hepsinde lâiklik hakim olmakla birlikte, hiçbir zaman içtimaî, hattâ siyasi hayatta dinden faydalanmama gibi bir anlayış söz konusu olmamıştır. Hıristiyanlığın, Avrupa’da modern içtimaî yapının teşekkülünde en mühim unsur olduğunu bizzat Batılı tarihçiler ifade etmektedirler. Onlara göre bugüne kadar Hıristiyanlık, mukaddesâtı tezyif yasaları, dinî tatiller ve toplu dualar gibi, siyasî ve içtimaî sahanın içine giren ve bilhassâ bazı hususlarda hep tayin edici rolünü oynayagelmiştir. Ayrıca ABD ve Kanada gibi ülkelerde, her şeye rağmen halk çoğunluğu dinine bağlıdır ve dindarlık gerek halk arasında, gerekse devlet kademelerinde ciddî saygı görmektedir. Kısaca din, Batılı ülkelerde, gerek iç ve gerekse dış politikada hâlâ belli bir ağırlığa sahiptir. Bu ülkelerde yürürlükte olan kanunlara baktığımızda da, dinin tesirini görmek mümkündür. Meselâ, ABD’de bir insanın ölümüne sebep olma gibi suçlarda verilen tazminat cezaları, İslam’ın bu suçlar karşılığı tespit buyurduğu tazminat miktarını çok zaman aşabilmektedir. İkinci olarak, her milletin kendi karakterinden, tarihinden, kültüründen gelen farklı hususiyetleri vardır. Türk insanı, asırlardır Müslüman’dır ve onu İslam’dan koparmak mümkün değildir. Onun İslam’dan uzaklaşması ise, Türkiye için hiçbir zaman huzura, gelişmeye değil, aksine tereddîye sebep olagelmiştir. Çünkü İslamiyet, başka dinler gibi değildir. Bir Yahudi’nin Hz. İsa’ya, dolayısıyla İncil’e ve Hz. Muhammed’le birlikte Kur’an’a inanması gerekmez. Yani bir Yahudi, bunlara inanmasa da dindar sayılabilir. Bir Hıristiyan da, yine Hz. Muhammed’e (s.a.s.) ve Kur’an’a inanmasa da dindar kabul edilebilir. Çünkü bu dinler, kendilerinden sonraki İlâhî sistemleri, kitapları şümullerine almazlar. Bu sebeple Yahudilik ve Hıristiyanlık’tan çıkan geniş İlâhî din yelpazesinde kendine bir yer bulabilir. Bu yelpazede sığınacağı bir kitap, bir peygamber her zaman vardır ve dolayısıyla o bütün bütün tefessüh etmez; bir mütefekkirin benzetmesiyle, bozulmuş süt gibi olur ve bir ölçüde işe yarar. Bir başka benzetme ile, çok odalı bir sarayın herhangi bir odasına sığınabilir ve oradaki ışıkla aydınlanabilir. Buna karşılık İslam, bütün dinleri içine alır. Son olarak ve temelde Kur’an’a ve Peygamberimiz Hz. Muhammed’e (s.a.s.) olmak üzere bütün önceki peygamberlere ve kitaplara inanmak, İslam’ın esasıdır. Yani İslam, câmîdir. Saray misaline göre sarayın tamamını aydınlatan elektrik tesisatı veya onun ana şalteri gibidir. Ondan çıkan, bütün sarayı, bütün dünyayı ve hayatı karartır; artık daha fazla aydınlanacak ışık bulamaz; bozulmuş tereyağı gibi bir hal alır, dolayısıyla anarşist olur ve derken nizam tanımaz hale gelir. Müslümanların mahkûmiyet asırları olan son 3 asırda, hattâ İslam’ın yüzünün, kendilerini ona nispet eden bazıları tarafından karartıldığı, düşmanlarınca kara gösterildiği tarihin şu son diliminde bile, başka dinlerden İslam’a katılmalar küçümsenmeyecek derecede devam ettiği halde, İslamiyet’i bırakıp da başka dinlere girenlerin hâlâ çok az olması, bu konuda bir fikir vermeye yeterlidir sanırım. Dolayısıyla hem Türkiye’nin, hem de dünyanın düzenini, nizamını isteyenler, İslam’a sahip çıkmalı ve onu yanlış anlayıp uygulayanların insafına terk etmemelidirler. Sağlıklı bir cemiyetin dokusunda kanunlar, hikmete de râm olmalı, yani insanın aslî fıtratına, tabiatın yapısına, kısaca yaratılış kanunlarına ters düşmemeli; milletin karakterini, millî-dinî değerlerini nazara almalı; akl-ı selimin ve sağ duyunun itirazlarından sakınmalı ve ekseriyetin kabulüne açık bulundurulmalıdırlar. Din, tarih, gelenekler ve millî değerler gibi sosyolojinin, antropolojinin, hattâ fiziğin, kimyanın ana prensipleri ve kaideleri de kanunların tespit ve vaz’ında çok önemlidir. Hukuk tek başına bir ilim değil, dini, tarihi, felsefeyi, sosyolojiyi, tarih sosyolojisini, psikolojiyi, antropolojiyi, fiziği, kimyayı vb. da içine alan bir ilimdir ve öyle kabul edilmelidir. Aksi takdirde yapılan düzenlemeler, milletin üzerinde iğreti duran, sık sık genişletme veya kısaltma gerektiren, bazen rengi bazen deseni bazen büyüklüğü uygun düşmeyen, çok defa yırtılıp sökülüp yama ve dikiş isteyen bir elbise gibi olur ki, toplum bünyesine fayda yerine zarar verir.
Kuvvet tek başına değer olamaz
Cemiyetin dokusunda çok önemli bir diğer unsur da kuvvettir. Şüphesiz kuvvetin de bir hikmet-i vücudu vardır; kuvvet olmadan kanunları uygulamak mümkün bulunmadığı gibi, ülke güvenliğini, bilhassa da dışa karşı korumak mümkün değildir. Ayrıca ülke içinde düzeni, intizamı sağlamada da kuvvetin kendine has bir yeri vardır ve ona saygı duyulmalıdır. Ne var ki kuvvet, bizatihî bir değer ve hedef değildir; hedef olamaz ve olmamalı da. Kuvvet, kanunun, hakkın ve adaletin emrinde olduğu sürece mübecceldir; hırslarına ve bencilliklerine mağlûp bir azınlığın elinde çılgınlaşmış kuvvet, ne hak tanır ne adalet; ne kanun bilir ne de hikmet. Hakkın kuvvete feda edilmesi, menfaat mülâhazasının bütün değerlerin önüne çıkması, katı ırkçılık düşüncesinin evrensel değerlerin yerini alması, millî ve milletlerarası problemlerin kaba kuvvetle çözülmeye çalışılması, her zaman insanlık için bir problem olmuştur. Problemlerin, sadece kuvvete dayanarak çözülmeye çalışıldığı yerde akıldan, muhakemeden, hak, adalet ve kanundan söz etmek mümkün değildir. Aksine bunların yerinde kanunsuzluk, haksızlık ve zulüm vardır. Kuvvet, hakkın elinde, mantık ve muhakeme rehberliğinde bir kısım problemleri çözebilecek potansiyel bir güç sayılsa da, his yörüngeli kaba düşüncenin elinde her zaman bir tahrip aleti olagelmiştir. İskender’in başını döndürüp bakışlarını bulandıran, Napolyon’un dehasını delik deşik eden, Hitler’i çağın deli tekesi haline getiren, her şeyi yapabilirim zannı içinde hareket eden ve hak, adalet, kanun, akıl ve muhakemeye değer vermeyen kuvvetin çılgınlığıdır. Günümüzde yaşanan kaoslar zincirinin ve her biri birer anafor halindeki hadiselerin arkasında bu azgınlaşmış kuvvetin olduğunu söylemek mübâlağa olmasa gerek. Kuvveti temsil edenlerin hakka teslim olacakları, onları takip eden yığınların da gündelik endişelerin anaforlarından sıyrılarak, yaşadıkları dünyayı hak ölçüleriyle değerlendirecekleri güne kadar da mevcut kaoslar devam edeceğe benzer.
Dünyanın bugünkü dengesinde ABD’nin teröre karşı giderek yayılma eğilimi taşıyan bir savaşı söz konusu. Bu konuda görüşünüz ne?
Esasen buraya kadar temel prensipler ve umumî kaideler halinde arz etmeye çalıştığımız hususlar, bir başka şekilde hadiselere inip ferdî yorumlara ihtiyaç hissettirmeyecek açıklıktadır. Bununla beraber, son hadiselerle ilgili olarak illâ da müşahhas bazı şeyler söylemek gerekirse şunlar söylenebilir: Defalarca tekrarladığım, fakat bazılarınca farklı yorumlara çekilen sosyolojik bir gerçeği yeniden ifade edecek olursak, dünya üzerinde denge vazifesi gören bir güç her zaman bulunmuştur ve bulunacaktır. Bu güç, bir zaman Roma idi; sonra İslam, önce Araplar elinde, sonra Müslüman Türkler vesilesiyle böyle bir güç olma fonksiyonu gördü. 19. asırdan itibaren Anglo Sakson dünya, yeryüzü muvazenesini ele geçirdi ve bunu önce Britanya İmparatorluğu eliyle İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra da Amerika gücüyle yürütmeye başladı. Cenab-ı Allah (c.c.), Kur’an-ı Kerim’de, mülkü dilediğine verip dilediğinden aldığını, dilediğini aziz, dilediği zelil kıldığını belirttiği gibi galibiyetleri, mağlûbiyetleri, hakimiyet ve mahkûmiyetleri de toplumlar, milletler arasında döndürüp durduğunu ifade buyurmaktadır.
Yani zaman, düz bir hat değil şeklinde değil, dairevî bir yörünge takip ederek ilerlemektedir; aynen dünyanın güneş etrafında dönerek mesafe alması veya güneş sisteminin yine döne döne bir hedefe doğru yürümesi gibi zaman veya tarih de, böyle dairevî hatlar çizerek izâfî bir sona doğru ilerlemektedir. Bu, Cenab-ı Allah’ın bir takdiri olmakla beraber, elbette bunda insan iradesinin ve insanın bu irade ile ortaya koyduğu performans ve davranışların da bir tesiri vardır. Biz, kâinatta olup bitenlere bakarak, varlığı yaratan ve idare edenin icraatını keşfediyor ve bunlara ‘kanun’ adını veriyoruz. Cenab-ı Allah’ın din olarak tecelli eden kanunları olduğu gibi, kâinât ve insan hayatındaki icraatının unvanları olarak da kanunları vardır. Yine nasıl dine, onun kanunları diyebileceğimiz hükümlerine itaat edip etmemenin insan için büyük ölçüde Âhiret’e, kısmen de dünyaya bakan neticeleri, mükâfat veya cezası söz konusudur; öyle de, fizik, kimya, biyoloji ve astronomi gibi ilimlerin mevzuu olan bu kanunlara itaat edip etmemenin de, büyük ölçüde bu dünyaya, kısmen de Âhiret’e bakan neticeleri, mükâfat veya cezası vardır. Meselâ, hayata ait kanunlardan olarak, sabrın neticesi ekseriya maksada ulaşma, sabırsızlığın sonucu takılıp yollarda kalma; sa’y ü gayretin neticesi servet, tembelliğin neticesi fakirlik; sistemli ve metotlu çalışmanın neticesi muvaffakiyet, sistemsiz ve metotsuz çalışmanın neticesi ise ekseriya başarısızlıktır. Cenab-ı Allah, dünyada büyük ölçüde, kişilere, toplumlara, milletlere ve devletlere bu nev’i kanunlara itaat edip etmemeye göre muamelede bulunur; devletler ve milletler de ona göre dünya muvazenesinde bir yere sahip olurlar.
ABD’nin hakimiyeti
Günümüzde devletler muvazenesindeki hakim konum Amerika’ya aittir. Ne var ki, bu hakimiyetin devamı, onun hakkaniyet ve adalet temelleri üzerinde sürdürülmesine bağlıdır. Amerika’da sistemin çarkı şu anda iyi dönüyor görünmektedir. Ancak her gündüzün bir gecesi, her bahar ve yazın da bir kışı olduğu gibi; eğer bu sistem, bir sistem körlüğüne yol açar, Amerika dünyada şampiyonluğunu yaptığı demokrasi, insan hakları ve hürriyetleri gibi değerlere bağlı kalma hususunda yanlış davranışlara girer, kaderin şu anda eline verdiği hakimiyeti adalet ve hakkaniyet kaideleri üzerinde devam ettirmezse, onun da gündüzünün geceye, yazının da gidip bir kışa dayanması kaçınılmaz olacaktır. Yukarıda da arz edildiği üzere, hiçbir sistem kuvvete dayalı olarak uzun süre ayakta kalamaz. Hak ve adalete dayanmayan kuvvet, er geç zulme sapar ve bu da, onun sonunu hazırlar. Bugün dünya, yine yukarıda kısmen temas edildiği üzere, büyük problemlerle sarsılmaktadır. Bunlara ek olarak, çok eski medeniyetlere ve şu anda büyük nüfus kesafetine sahip Çin ve Hindistan gibi ülkeler bir uyanışın içindedir. Asya’da bunların yanı sıra Rusya yine önemli bir güçtür. Avrupa, ne ölçüde başarabileceği ve ne kadar uzun ömürlü olacağı belli olmamakla beraber, birleşik bir devlet olma yolundadır. Ayrıca Asya ve Afrika’nın kendilerini asırların mağduru gören ülkeleri de, her zaman hesaba katılması gereken bir potansiyele sahiptirler. Böyle bir dünyada kuvvete dayalı bir hakimiyet tesis etmek de, onu devam ettirmek de kolay değildir. Dilerim Amerika, yapmaması gereken bir hatayı yaparak, dünyadaki dengeleri alt üst edip dünyayı kan seylaplarına çevirecek bir gelişmeye kapı açmasın...
Baskı rejimlerine yer yok
Dünyanın gittikçe küçülüp, bir köy halini alması, bilhassa çok hızlı gelişen haberleşme teknolojisi, kuvvete dayalı hakimiyet gibi, baskı rejimlerine de daha fazla şans tanımayacak bir keyfiyet arz etmektedir. İnsan, soylu bir varlıktır; ne esir, ne de ecir olmaya uzun süre tahammül edebilir. Bütün devletlerin, idareyi ve kuvveti elinde bulunduranların, halka hizmet eden, “bir halkın efendisi, ona hizmet edendir” düsturuna göre hareket eden bir idare tesis etmeleri ve böyle bir idare edinmeleri kendileri açısından da elzemdir. Her insan ferdi, insan nev’i ölçüsünde şeref, onur ve haysiyete sahiptir. Ona Yaratıcı’nın verdiği bu şeref, onur ve haysiyet tanınmadıkça, herhangi bir ülkede de, dünyada da barışın, huzurun sağlanması mümkün olmayacaktır. İnsanların inanmaları, inandıkları gibi yaşamaları, kendileri gibi düşünmeleri, düşündüklerini ifade edebilmeleri, haberleşmeleri, seyahat edebilmeleri onların temel haklarıdır. Hayat, emniyet, sağlık, çalışıp kazanma ve aile kurup çoğalma gibi en temel haklarını elde edemeyen ve bunları garanti altına alamayan; ayrıca üretim, tüketim ve paylaşım kadar, hak, adalet, denge gibi cemiyeti ayakta tutan aslî değerlerin korunmadığı bir toplumda ve toplumlarda sevgi, saygı, yardımlaşma gibi faziletler geliştirilemez. Bu ölçüde fakir bir dünyada hakimiyetin uzun süre ayakta kalmasına da imkânı yoktur. Aslında, bütün bunlardan mahrum bir idare ve hakimiyet, kendisini sürekli güvensiz hissedecek ve en büyük huzursuzluğu da kendisi çekecektir.
Dünya, her ne kadar gittikçe bir köyü andırsa da, bu köyde farklı inançlar, renkler, ırklar, âdetler, gelenekler yaşamaya devam edecektir. Her insan ferdi, kendi başına bir âlemdir; dolayısıyla bütün insanları, bir kalıptan çıkmış eşyâ gibi birbirine benzetmek, muhali talep demektir. Bu sebeple, bu (global) köyün huzuru, bütün bu farklılıkların tanınmasında, tabiî kabul edilmesinde ve bunlardan dolayı kimsenin birbirine farklı gözle bakmamasında, yani global bir hoşgörü ve diyalogda yatmaktadır. Aksi halde dünyanın, çatışmaların, didişmelerin, vuruşmaların ve en kanlı savaşların ağında kendini yiyip bitirmesi ve kendi sonunu hazırlaması kaçınılmaz olacaktır. Bu merhalede Türkiye için de söylenecek birkaç söz olmakla birlikte, ülkemizde yar de ağyar da pek alıngan olduğundan ve bir de hakkımda açılmış bulunan bir davadan ötürü şimdilik sükut durmayı tercih edeceğim.
İslam’ın evrensel hoşgörüsü*
Batılılar, Berlin duvarının yıkılışı ve Rusya’daki gelişmelerle ‘kızıl tehlike’nin bittiğini, artık bundan sonra ‘yeşil tehlike’nin söz konusu olduğunu ifade ediyorlar. Bu konudaki düşünceleriniz nelerdir?
Berlin duvarının yıkılması ve Komünizm’in çöküşü, dünyada yeni oluşumların başlangıcı oldu. 1400 seneden beri misyonunu devam ettiren İslam’ın, bu oluşumlara büyük katkıda bulunacağı muhakkak. Hattâ dünyanın yeniden mayalanıp şekillenmesinde İslam’ın kendine has güzellikleriyle bu tekevvüne katkıda bulunması, dünya adına çok faydalı olacaktır. Ama dünyanın bir kesimi bu katkıya lâkayt kalırsa, bu ister Müslümanların İslam’ı temsildeki zaafından kaynaklansın, ister bazı yerlerdeki görüntünün ürkütücülüğünden olsun, kaybedenler, ona lâkayt kalanlar olacaktır. Dilerim mantık ve basiret imdada yetişir, bizi hissîliğin mağduriyetinden kurtarır. Acıdır, dünyanın bir bölümü dünkü İslam düşmanlığını bugünlere taşıyıp günümüzde de onu yaşatmaya çalışırken, İslam dünyasının şurasında burasında, bu düşmanlığı besleyen bir kısım radikal hareketler de, bu düşünceyi beslemede kusur etmemekte! Böylece yüce dinimiz, bir taraftan hasımların darbeleriyle iki büklüm olup inlerken, diğer yandan da hep dostlarının vefasızlığıyla kıvranıp durmaktadır.
Evet dünyanın değişik yerlerinde bazı Müslümanlar, yanlışlıkla bir takım terör eylemlerine karışarak, Marksistçe bir yaklaşımla, hedefe varmak için her vesileyi meşru saydı ve İslamî itibarlarını zedelediler. Düşman da hemen bunlardan istifade etme yolunu tuttu ve yapılan yanlışları Müslümanlığa mal ediverdi. Kur’an’da ve Sünnet’teki Müslümanlığa, Asr-ı Saadet’te yaşanan Müslümanlığa bakacaklarına, daha çok bugünkü zayıf, derbeder, tutarsız Müslümanlara baktı ve Müslümanlık hakkında -biraz da öyle olsun istiyorlardı- olumsuz hükümler verdiler.
Aslında hemen her yerde Müslümanlığın böyle gösterilmesini isteyenler de yok değildi. Bunlar, Müslümanlığın asıl orijiniyle bilinip tanınmasından daha çok, kendi istedikleri istikamette bazı yorumların temsilcileriydiler. Dileriz, günümüzde hoşgörüyü ve müsamahayı temsil edenler, bütün bu olumsuz davranışları, akımları aşar, İslam’ı kendi orijinalitesiyle, yani Asr-ı Saadet’teki safveti ve İnsanlığın İftihar Tablosu’nun haliyle temsil eder de, bu olumsuz imajları silerler. Her şeye rağmen bugün Türkiye’de yeterli veya yetersiz, İslam’ın o sevimli imajına bir yönelişin var olduğu da bir gerçek.
Siz, Radikalizmi İslam düşmanlığı olarak mı değerlendiriyorsunuz?
Radikalizm iddiasında bulunanlar, büyük ölçüde ne yaptıklarını bilmeyen marjinal bir kesimdir. Sayıları ve güçleri çok az olmasına mukabil, tahrip gücüyle her zaman seslerini duyurmakta ve dolayısıyla da bütün dünya Müslümanlığı kendi orijiniyle yaşayan insanlardan daha çok onların vasıtasıyla tanımakta. Burada isim vermek istemiyorum ama nazarlarımızı dünyanın değişik yerlerinde gezdirdiğimizde, pek çok yerde bu gerçeği müşahede etmemiz mümkün olabilecektir. Bu kesim, İslam adına dünyada olumsuz bir imaj meydana getirmiştir. Bu itibarla da, farkına varmadan İslam’a kötülük yapmaktadırlar. Bu da, Kur’an’ın nurundan dünyanın en azından önemli bir kesiminin istifade etmesine engel teşkil etmektedir.
Batılılar, İslam’ı niçin bu kadar olumsuz gösteriyorlar?
Bizdeki değişik yanılmalar gibi, belli bir dönemde Kilise çevresi de kitleleri yanıltmış olabilir. İslam’ın zuhurundan evvel bazı çevrelerde Seyyidinâ Hz. Mesih’e karşı bir tavır alınmış, hattâ ona nesepsiz bir çocuk nazarıyla bakılmıştı. Aynı şekilde günümüzde, İslam’ı da böyle miyop bir bakışla değerlendirme söz konusu olabilir.
İkinci olarak, devlet planında güçlü olduğumuz zaman, aklı, mantığı kullanarak, insanî yanlarımızla gönüllere girmek yerine, zaman zaman kaba kuvvete başvurma yoluna gidip İslam’ın gerçek yüzünü karartmış olabiliriz. Kuvvet, akıl ve mantığın verilerini çok defa dinlemez. Batı’da bunun olumsuz izleri gayet açıktır. Bizim Batı’ya karşı teşkil ettiğimiz orduların hepsinin hakkaniyet üzere kurulmuş, hakkaniyet üzere yürümüş olduğu da söylenemez. Temelde hakkaniyet olsa bile, her zaman onun korunduğu ve sürdürüldüğünü söylemek de zordur. Bu da, Batı’da olumsuz bir imaj meydana getirmiştir. Daha sonraki dönemlerde de Batının gadr u zulmü altında inlerken, İslam dünyası parça parçaydı ve Batı’nın mazlumu ve mağduru durumunda idi. Haliyle bu da, İslam dünyasında Batı’ya karşı bir antipati meydana getiriyordu.
Küreselleşen dünya, artık bizi ister istemez bir araya gelmeye zorluyor; haberleşme, ulaşım, bilhassa telekomünikasyon dünyayı çok daralttı ve adeta bir köy haline getirdi. Böyle bir köyde herkesle bir arada yaşamak durumunda kalacağımız mülâhazalarını bir tarafa iterek, bazı düşmanlıklar geliştirmeğe kalkışır, hattâ bu düşmanlığı da izhar edersek, dahası saf Müslümanlığı temsil etme iddiasında olan bazı kimseler, Batı’ya veryansın etmeyi cihadın bir buudu zannederlerse, hasımlara koz, İslam’a da zarar vermiş oluruz.
Her şeye rağmen ben, Mevlânaların, Yunus Emrelerin, Ahmet Yesevilerin yolunda, bütün bu olumsuzlukları aşabilecek bir müsamaha, bir ufuk topluluğunun, o kutlu gaye etrafında bu sertlikleri kıracağına ve İslam’ı kendi evrenselliğiyle dünyaya tanıtacağına inancım tamdır.
Batı dünyasına, İslam’ın kendine has ekoloji ve insan hakları konusundaki görüşleri neden anlatılamadı? Bu konuda bilgi verir misiniz?
İslam’ın o yanı da cehaletimize kurban gitti. Başta meselenin ehemmiyetini tam kavrayamadık. Gerçi şimdilerde o mevzuyu temel kaynaklarıyla ele alan Hadis ve Tefsir uzmanlarımız var ve bazı şeyler söylenip yazılıyor ama zannediyorum çok geç kalındı. Hem de, kaynakların referansına rağmen geç kalındı. Bir kere, Efendimiz’in hayat-ı seniyyeleri açısından konuyu inceleyecek olursak, daha başta Kur’an, çöl ve kurak bir yer olan Mekke’yi koruma havzası içine alıyor ve onun ağacının, otunun kesilmesinin yasak olduğunu ifade ederek, insanlara kuraklık ve çoraklığın ölüm demek olduğunu anlatmak istiyordu. Mutlaka tabiat kendi ekolojik dengesi içinde korunmalıydı. Mekke’nin haram kılınmasının dînî bir mesele olması, onu örnek almamıza mani değildir. Nitekim Efendimiz Medine’ye teşrif buyurduklarında, “Ey Allah’ım Hz İbrahim Mekke’yi haram kıldığı gibi ben de Medine’yi iki dağı arasıyla haram kılıyorum”1 diyor ve onu, aynen Mekke gibi koruma içine alıyor; alıyor ve otuna, ağacına dokundurtmuyor. Hattâ, ihramda iken Harem-i Şerif’te bu türlü tecavüzleri cinayet sayıyor. Allah Resulü’nün anlayışı bu olunca, zannediyorum, o zaman şayet bütün dünya ona teslim olsa idi, bu anlayış ve prensibi tamim ederek (genelleştirerek), belki de bütün dünyada koruma altına alınmış pek çok parklar, bahçeler ve daha başka yeşil alanlar tavsiye buyuracaktı.
Buna köpeklerle alâkalı bir hususu da ilâve etmek istiyorum: Malûm, köpeklerin zararları ya da insana zararlı olabilecek virüsler taşıdıkları konusunda Avrupa’da da bir hayli şeyler yazıldı, çizildi. Allah Resulü (s.a.s.) bir gün, hijyenik bir yaklaşımla, köpeklerin insanlığa zararlarını düşünerek öldürülmelerini emreder. Sonra da hemen bu fikrinden vazgeçerek, şöyle buyurur: “Eğer köpekler başlı başına bir millet olmasaydı, onların öldürülmelerini emrederdim.”2 Bu, şu demekti: Tabiattaki dengenin bozulmaması adına onlara dokunulmamalıdır. Hz. Ömer’in çekirgelerin öldürülmemesiyle alâkalı tavrı da aynı çerçevede değerlendirilebilir. Hattâ onun, çekirge topluluğunun ortadan kalkmasını kıyamet alâmetlerinden gördüğü ve kendi döneminde zaman zaman endişe içinde, “Acaba çekirgeler ortadan kalktı mı?” diye sorduğu kitaplarda kayıtlıdır. Ve, çekirgeleri öldürenlere karşı uyguladığı cezalardan bahsedilir.3 İslam tarihinde bunların misali pek çoktur.
Konuya bu açıdan bakılınca, denebilir ki İslam, insan haklarını koruma mevzuunda ne kadar hassas ve ne kadar evrensel bir çizgi takip etmişse, ekolojik dengeyi koruma mevzuunda da o kadar hassastır. Bunu Allah Resulü’nün şu sözleriyle bir kere daha teyid etmek mümkündür. “Kıyamet koparken bile, elinde bir fidan olan, onu hemen diksin.”4 Evet kıyamet koparken bile ağaç dikmekten ümit kesmemesi gereken bir mü’minin, eğer dininin bu espirisini kavramışsa, dünyayı baştan başa ağaçlandırması gerekir. Dinin teşrideki kaynağı sayılan İnsanlığın İftihar Tablosu’nun yolunda gittiklerini söyleyen insanların, ağaçları kesip ortalığı çöle çevirdikten sonra ne derece O’nun mesajına bağlı oldukları meselesinin her zaman münakaşası yapılabilir. Bu açıdan, Müslümanlar kendilerini bir kere daha gözden geçirmeli, İslam’ı doğrudan doğruya Asr-ı Saadet’ten almalı ve o hakikî İslam’ı bu asra da yansıtmalıdırlar.
İslam, ilk olarak Arabistan’da yayılmaya başladı. Türkler daha sonra Müslüman oldular. Türklerle Araplar aynı dini paylaştıkları halde birbirlerine sempatik bakmadıkları gibi, birbirlerinden nefret bile etmektedirler. Bunun nedeni sizce nedir?
Aklıma geldiği kadarıyla birkaç sebep söyleyebilirim: Bunlardan biri, herkesin mahiyetine konulmuş bulunan milliyetçilik duygusunun dengelenemeyip, suistimal edilmesidir. Araplar, Farslar dine vaziyet edince, kendilerini kavm-i necib görmüşlerdir. Türkler de hicrî 5. asırdan itibaren belli ölçüde kavm-i necib şeklinde görülmeye başlanmıştır. İşte o zaman burada denge korunamamış, dolayısıyla herkes, kendi milletini sevip müspet milliyetçilik anlayışıyla konuya yaklaşacağına, öyle yapılmayıp başkalarının tahkir ve tezyifi esas alınmıştır. Evet, sanki herkesin milletine olan sevgisi, başkalarına düşman olmayı gerektiriyormuş gibi, milliyetçilik anlayışı hep diğerlerine düşmanlıkla beslenmiştir. Oysa ki, değişik milletlerin pek çoğu -farklılıklar mahfuz- kendi dönemlerinde dine ciddi hizmet etmişler; hayat ve aktivitelerini kaybedince de kenara çekilip sahayı başkalarına bırakmışlardır.
İkinci olarak, istişrak (oryantalizm) zikredilebilir. Bazıları, bunun 100 sene önce ortaya çıktığını kabul ederler. Bunlar istişrak tarihini çok yakın dönem itibariyle ele alıp inceliyorlar. Ama bana göre istişrakın 1100-1200 senelik tarihî bir geçmişi var. Kanaatimce, Müslümanlar’ın istişrakla ilk defa tanışmaları, Batı düşüncesi ve Grek felsefesinin olduğu Abbasî dönemine rastlar. Ve bu, daha sonra da sürüp gitmiştir.
Müslümanlar arasında ayrılıkların körüklenmesinin boyutlarını, yakın tarihte yaşadıklarımızla daha iyi anlıyoruz. Almanların, İngilizlerle aralarındaki bir meseleden dolayı, Arapları tahrik etmek maksadıyla yaptıkları İngiliz casusu Lawrens’ın faaliyetlerini anlatan film bile, Arap-Türk münasebetlerinin ne kadar derin ve köklü olduğunu gösteren ayrı bir belgedir. Araplara gidip, “Türkler sizi eziyor, sömürüyor” derler. Onlar da, bu oyuna gelir ve senelerce kendilerini koruyan, himaye eden Türk askerlerini arkadan vururlar. Şimdi yürekleri yanıyor ve geçmişte yaptıkları böyle bir hatanın utanç ve pişmanlığını yaşıyorlar ama Türk Milleti de, arkadan hançer yemiş bir millet olmanın hasıl ettiği duygularla, Araplara karşı antipati besliyor.
Meselenin bir diğer yanı da, dünya haber ağlarının Batı’nın elinde olması ve İslam dünyasındaki haberlerin yorumunun da tamamen bu yabancı medya tarafından yapılmasıdır ki, böyle bir sistem hep İslam dünyasındaki hadiselerin yanlış intikal ettirilmesi şeklinde tecelli ediyor. Meselâ bu haber ağları, Cezayir, Sudan vb. İslam ülkelerindeki hadiseleri yorumlarken, İslam’ı kaba bir sistem, Müslümanları da birer terörist suretinde resmediyor ve bu, bütün dünyaya bu şekilde aktarılıyor. Haliyle, Batı insanının nazarında Müslümanların birer terörist, İslam’ın da bir kavga ve terör dini olduğu imajı meydana geliyor. Bu imaj, İslam’ın dünyada itibar kaybetmesinin yanında, İslam ülkelerinin de kendi aralarında birbirlerine düşmeleri için birer sebep olarak kullanılıyor.
Görüldüğü gibi, iç ve dış birçok sebep, İslam ülkeleriyle aramızdaki münasebetlerin hiç de iyi olmadığını gösteriyor. Ama öyle inanıyorum ki, küreselleşen bir dünya, bizi bir ölçüde Batılılarla entegrasyona zorladığı gibi, İslam dünyasıyla da bir başka şekilde entegrasyona itecektir. Bu vesileyle, birbirimizle anlaşacak, uzlaşacak ve asırlardan beri devam edegelen bu kini, iğbirarı, nefreti bir yere gömecek, bir daha hortlatmamak için de üzerine çok ağır taşlar koyacağız. Benim bu husustaki inancım budur.
Asya kıtasına hoşgörü mayası: Orta Asya’da eğitim hizmetleri*
Neden Eğitim?
Eğitim üzerine şimdiye kadar çok şey söylenmiş ve çok şey yazılmıştır. Burada, meseleye birbiri içinde biri insanî-psikolojik, diğeri millî-içtimaî ve bir diğeri evrensel olmak üzere üç zaviyeden yaklaşmaya çalışacağız:
Birkaç asırdır ciddî tesirinde bulunduğumuz ve şüphesiz çok üstün yönleri de bulunan ‘çağdaş’ Batı düşüncesi, özellikle geçtiği tarihî süreçten ve oluştuğu kendine has şartlardan kaynaklanan bazı eksiklikler ile ma’lûldür. Orta Çağlar’da Kilise ve adeta Kilise’den icazetli krallar yönetiminde ‘teokratik’ bir düzen altında yaşayan Batı insanı, bilhassa Endülüs ve Haçlı seferleri kanallarıyla Doğu İslam dünyası ile temasa geçince Rönesans ve reform hareketlerine kapı aralamış; aralanan bu kapı, Avrupa toprağının nüfusa göre dar olması, fakirlik ve ihtiyaçların zorlaması, bilhassa Batı Avrupa’da birkaç yönden denize açılan ve İngiltere gibi dört yanı denizlerle çevrili, dolayısıyla denizciliğe yatkın ülkelerin bulunması gibi sebeplerin de tesiriyle coğrafi keşiflere açılmıştır. Fakat gerek Rönesans ve reform hareketlerinin ve gerekse coğrafi keşiflerin temelinde maddî ihtiyaçların tatmini yattığından ve gerekse yine bu ihtiyaçların zorlandığı ilmî hareketler Kilise’ye ve onun temsil ettiği Orta Çağ Hıristiyan skolastisizmine karşı geliştiğinden, neticede din-ilim çatışması, dinden kopma ve nihayet materyalizm ve komünizm, içtimaî coğrafyada ise bütün dünyayı kaplayan sömürgecilik, menfaat üzerinde sonu gelmez çatışmalar, nihayet iki dünya savaşı ve bloklaşmalar, son dönemler Batı tarihinin en göze çarpan husûsiyetleri olarak karşımıza çıkmıştır.
Batı, birkaç asırdır bilhassa iktisadî ve ona dayalı olarak askerî yönden dünya üzerinde hakimiyeti elinde tutmaktadır. Fakat, yukarıda izahına çalıştığımız faktörlerin tesiri altında son asırlarda Batı’nın entelektüel mahfillerini en çok meşgul eden konunun din-ilim çatışması olmasının yanı sıra 18. asırda başlayan aydınlanma hareketi insanı sadece akıldan, onu takip eden pozitivist ve materyalist akımlar ise insanı sadece maddeden veya cesetten ibaret gördükleri için, Batı’da bilhassa manevî buhranlar birbirini takip etmiştir. Esasen, bilhassa son asrın tamamını kaplayan ve iki dünya savaşında zirveye ulaşan menfaat çatışmalarını en fazla besleyen unsurun da bu manevî buhranlar ve manevî tatminsizlik olduğunu söylemek asla mübalâğa olmayacaktır.
Bu noktada, farklı bir tarihe ve asliyetini korumuş bir inanç sistemine sahip olarak, iktisadî ve dolayısıyla içtimâi, hattâ askerî yönden kısmen bağlı bulunduğumuz Batı’ya ve genelde bütün insanlığa vereceğimiz temel bazı şeylerin bulunduğuna inanıyorum. Bunların başında, insan anlayışımız ve insana bakışımız vardır. Esasen bu bakış, bize has, yani sübjektif bir bakış olmayıp, insanın gerçekten ne olduğunu ortaya koyan en objektif bir bakıştır. Evet, herkesin itiraf edeceği üzere insan, ne sadece cesetten, ne sadece akıl ve muhakemeden, ne sadece hislerden ve ne de sadece ruhtan ibaret bir varlıktır. O, pek çok ihtiyaçlar ağında kıvranan cesedi; cesetten daha derin ihtiyaçları olan ve başına geçmişin elemlerini ve geleceğin endişelerini saran, ayrıca, bütün varlığı kurcalayarak, onu “Ben neyim? Bu dünya neyin nesidir? Hayatın ve ölümün benden istediği nedir? Beni dünyaya kim, hangi maksatla göndermiştir? Nereye gidiyorum ve bu hayatın hedefi nedir? Bu dünya yolculuğunda rehberim kimdir?” sorularına cevap aramaya iten aklı; akıldan daha öte tatmin isteyen hisleri ve ona insanî hüviyetini kazandıran rûhu ile bütün, yani komple bir varlıktır. İşte, bütün sistemlerin veya gayretlerin etrafında döndüğü insan, bütün bu yönleriyle komple bir varlık olarak ele alınıp değerlendirildiği ve bütün ihtiyaçları tatmin edildiği zaman gerçek mutluluğa ulaşabilecektir. Bu noktada onun gerçek terakkî ve asıl varlık yönüyle tekâmülü de ancak eğitimle mümkündür.
Evet, eğitimin önemini kavramak için sadece insan ile hayvan arasındaki farklardan bir tekine bakmak yetecektir: İnsan, ruhlar aleminden ebediyete uzanan yolculuğun yeryüzü safhasının başlangıcında olabildiğine aciz, alabildiğine muhtaç ve her şeyi dıştan bekleyen eli kolu bağlı bir zavallı konumundadır. Oysa hayvan dünyaya, adeta bambaşka bir alemde mükemmellik kazanmış olarak gelir, yani gönderilir. Doğduktan sonra ya iki saatte, ya iki günde veya iki ayda hayatı için gerekli her şeyi, kâinatla olan münasebetini ve hayat kanunlarını öğrenir ve meleke sahibi olur. İnsanın yirmi senede kazandığı yaşama gücünü ve çalışma kabiliyetini, serçe ve arı gibi bir hayvan yirmi günde tahsil eder; daha doğrusu ona ilham olunur. Demek, hayvanın aslî vazîfesi öğrenmek sûretiyle mükemmelleşmek ve marifet kazanmakla terakkî etmek, aczini göstermekle medet istemek de değildir. Onun vazifesi, isti’dadına göre amel etmek ve böylece Yaradan’ına fiilî kullukta bulunmaktır.
Buna karşılık insan ise, dünyaya gelişinde her şeyi öğrenmeğe muhtaç ve hayat kanunlarına karşı cahildir. Hattâ yirmi senede, belki bütün ömrü boyunca hayat kanunlarını ve şartlarını, kâinatla olan münasebetinin bütün keyfiyetini tam ma’nasıyla öğrenemiyor. Hem gayet aciz ve zayıf bir surette dünyaya gönderiliyor; bir-iki senede ancak ayağa kalkabiliyor ve en erken on beş senede zararını ve menfaatini fark edebiliyor ve içtimâî hayatın yardımıyla menfaatlerine yönelip zararlardan sakınabiliyor. Demek ki, en temiz bir fıtratla bu geçici misafirhaneye gelen insanın aslî vazifesi, daha sonra yüce alemlerde hayat sürmeye ehliyetini ispat etmek için düşüncede, tasavvurda ve inançta istikamet ve duruluğa ermek; kulluk görevlerini yerine getirerek kalp ve rûhu işlettirmek, bütün melekelerini faaliyete geçirmek, bin bir esrar ve bilmecenin kol gezdiği iç ve dış alemlerle kucaklaşarak, varlığın sırrını kavramak ve böylece gerçek insanlık semâsına yükselmektir.
İkinci olarak, Batı’nın son asırlar tarihini kaplayan din-ilim çatışması ve onun ürünü olan materyalizm, insan gibi tabiatı da sadece bir madde yığınından, cesedin ihtiyaçların tatmininde kullanılmaktan öte değeri olmayan eşya birikintisinden ibaret gördüğü içindir ki, bugün dünya çapında bir çevre kirlenmesi faciasını yaşıyoruz. Halbuki, nasıl bir kitabın, yazarının zihnindeki manevî varlığı ile kelimeler kalıbına dökülmüş maddî varlığı, aynı gerçeğin, aynı muhtevanın iki farklı dünyadaki iki ayrı ifadesi ise ve aralarında çelişki olamazsa; aynı şekilde, bir binanın, mimarının zihnindeki manevî, plan halindeki kaderi ve bina halindeki maddî varlığı, yine aynı ma’na, muhtevâ veya gerçeğin üç değişik dünyadaki üç değişik ifadesi ise ve aralarında bir çelişki aramak beyhûde bir gayret olmaktan öte bir manâ ifade etmezse, bunun gibi, Allah’ın Kelâm Sıfatı’ndan gelen Kur’an ile, Kudret ve İrade Sıfatları’ndan gelen kâinat ve onu inceleyen ilimler arasında hiçbir çelişki olamaz. Evet, kâinat, Allah’ın Kudret ve İrade sıfatlarından gelen bir Kur’an-ı Azîm’dir, yani büyük, tabir caizse, yaratılmış Kur’an’dır. Buna karşılık Kur’an ise, kâinattaki kanunların bir başka şekildeki formülleri ve ifadeleri olması hesabiyle, adeta tedvin edilmiş, yani kâğıda dökülmüş kâinattır. Gerçek manâsıyla Din, ilimlere ve ilmî çalışmalara müdahale etmez ve onları ‘sınırlamaz’. Fakat onlara yol gösterir, hedef tayin eder, önlerine yol gösterici olarak ahlâki ve evrensel insanî değerleri koyar. Eğer Batı’da bu gerçek anlaşılmış ve Din ile ilim arasındaki bu münasebet bu şekliyle keşfedilebilmiş olsaydı, ilimler, insanlığın başına fayda kadar da zarar getirmez, insanlığı öldürücü bombaların, en öldürücü silahların üretilmesine yol açmazdı. Bugün yer yer, dinin ayırımcı olduğu ve öldürmelere yol açtığı gibi iddialar seslendiriliyor ise de, önceki bir kaç asrı kaplayan acımasız sömürgeciliğe, bilhassa şu son askı dolduran ve yüz milyonlarca insanın ölümüne ve çok daha fazlasının evsiz, dul, yetim ve yaralı kalmasına, dinin, hele İslam’ın değil, tamamen Din’den kopuk gelişen hayat ve dünya görüşünün, bilimsel materyalizmin ve bunların sebep olduğu menfaat çatışmalarının yol açtığını kimse inkâr edemez.
Bu noktada bir diğer mesele olarak, yine modern Batı düşüncesinin temel husûsiyeti olan bilimsel materyalizmin sebep olduğu çevre kirlenmesine temas edip geçtik ve bugün bütün dünyayı tehdit eden bu kirlenmenin altında, bilimsel inkârcılığın yol açtığı bir anlayış olarak, tabiatı sadece bir madde yığınından ve cesedin, ihtiyaçlarının tatmininde kullanılmaktan öte değeri olmayan eşya birikintisinden ibaret görmenin yattığını belirttik. Oysa tabiat, böyle bir madde yığını veya eşya birikintisi olmanın çok çok ötesinde Allah’ın bütün Güzel İsimleri’nin mevcelendiği bir saha olarak belli bir kutsiyete sahiptir; çok derin ve engin manâların ağaç olarak bittiği, çiçek olarak açtığı, meyve olarak tat ve koku neşrettiği, yağmur olarak yığıp, ırmak olarak aktığı, hava olarak teneffüs edilip, toprak olarak sayısız canlıya dâyelik yaptığı bir manâ ve güzellikler meşheridir tabiat. Böyle olması hasebiyle de, üzerinde bir arı gibi dolaşacak insan aklına, insan muhakeme ve tefekkürüne sunduğu iman nektarlarıyla insan zihnini ve kalbini bir bal peteği haline getirir ve bu petekten ancak iman, ahlâk, insana saygı, Yaradan’dan dolayı yaratılmışsa sevgi, yardımlaşma, yaşatmak için yaşama sevdasından vazgeçme ölçüsünde diğergâmlık, bütün yaratılmışa hizmet... balları akar.
İşte çok önemli ve büyük bin mütefekkirimizin formülleştirdiği şekilde, aklın aydınlanmasını fenlerde, ilimlerde, kalbin ışığını iman ve ahlâkta gören ve bu iki kanatla talebeyi insaniyet semasında pervaz ettirip Hakk’ın rızasını halka hizmette arayan bir eğitim anlayışının bütün insanlığa vereceği çok şey vardır. Böyle bir eğitim anlayışı, ilmî materyalizmden kurtarıp, hem maddî, hem manevi açıdan faydası olduğu kadar zararlı bir unsur, öldürücü bir silah olmaktan çıkaracağı gibi; dini de, Einstein’ın benzetmesiyle, topal bırakmayacak, onun akıldan, hayattan ve ilmî gerçeklerden kopuk, fertler ve milletler arasında duvarlar ören bir bağnazlık müessesesi olarak algılanıp, o hale getirilmesine imkân tanımayacaktır.
Meselenin bu şekildeki evrensel ve insanî boyutundan millî boyutuna indiğimizde ise, şunu görürüz:
Yahya Kemal, “Ezansız Semtler” isimli makalesinde şöyle der:
Kendi kendime diyorum ki, Şişli, Kadıköy, Moda gibi semtlerde doğan, büyüyen, oynayan Türk çocukları milliyetlerinden tam derecede nasip alıyorlar mı?
O semtlerde minare görülmez, ezan işitilmez. Ramazan ve kandil günleri hissedilmez. Çocuklar, çocukluğun Müslümanlık rüyasını nasıl görürler?
İşte bu rüya, çocukluk dediğimiz, bu Müslümanlık rüyasıdır ki, bizi henüz bir millet halinde tutuyor. Bugünkü Türk babaları, havası ve toprağı Müslümanlık rayihasıyla dolu semtlerde doğdular. Doğarken kulaklarına ezan okundu. Evlerin odalarında namaza durmuş ihtiyar nineler gördüler. Mübarek günlerin akşamları bir minderin köşesinde Kur’an’ın sesini işittiler. Bir raf üzerinde duran Kitabullah’ı indirdiler, küçücük elleriyle açtılar. Gülyağı gibi ruhu olan sarı sahifelerini kokladılar, ilk ders olarak besmeleyi öğrendiler. Kandil günlerinin kandilleri yanarken, Ramazanların, bayramların topları atılırken sevindiler. Bayram namazlarına babalarının yanında gittiler, camiler içinde şafak sökerken tekbirleri dinlediler. Dinin böyle bir merhalesinden geçtiler, hayata girdiler. Türk oldular.
Medenîleştikçe Müslümanlıktan çıktığımızı tabiî ve hoş gören eblehler, uzağa değil, Balkan devletlerinin şehirlerine kadar gitsinler. Görürler ki, baştan başa yenileşen şehirlerin her tarafında çan kuleleri yükselir. Pazar ve yortu günleri çan sesleri işitilir; manzara halkın dinini, milliyetini hatırlatır. O şehirler, bizim yeni semtlerimiz gibi millî ruhtan ârî değildirler.
Bugün dünya evet, gerçi ulaşım ve haberleşme vasıtalarının alabildiğine gelişmesiyle bir köy haline gelmiş bulunmaktadır. Milletler adeta birbirlerinin kapı komşuları gibidirler. Fakat unutmamak gerekir ki, bilhassa böyle bir dünyada millî varlıkların korunması, ancak her milletin kendine ait husûsiyetleri koruması ile mümkün olabilir. Bir bütünü oluşturan milletler ve ülkeler mozayiğinde kendine ait husûsiyetleri, kendine ait nakış ve desenleri koruyamayan milletler yok olup gitmeye mahkûmdur. Bizim aslî husûsiyetlerimiz, her millette olduğu gibi, bir milleti millet yapan unsurlardır. Dindar dindir, tarihtir, vatandır. Yahya Kemal’in derin bir hasretle ifade ettiği, İslam’dan ve Asya’dan getirip asırlardır ‘Küçük Asya’da, yani Anadolu’da, Avrupa’da ve hattâ Afrika’da yoğurduğumuz kültürümüzdür, medeniyetimizdir. Bugün, nasıl Batı ülkelerinde Hıristiyanlığa, hem de militan ve misyoner Hıristiyanlık olarak kabûl edilen evanjelizme bir dönüş varsa, aynı şekilde, Demir Perde’nin yıkılmasının ardından, bir zaman bu perdenin gerisinde kalmış olan ülkeler, Rusya dahil, yeniden kendi dinlerine ve milliyetlerine dönüyorlarsa ve bütün bunlar küreselleşmeye aykırı olmak şöyle dursun, küreselleşme ile gelen anlayışın bir gereği sayılıyorsa, aynı şekilde, bu milletler mozayiğinde var olmanız ve saygı göstermemiz, eskisinden daha çok olarak, tabiatıyla evrensel değerleri reddetmeyecek şekilde, çağın gereklerine uygun şekilde kendi millî benliğimizi derinden idrake mümkün olabilecektir.
Bu hususta ikinci bir mesele ise şudur: Halkımız arasında “Komşu komşunun külüne muhtaçtır” diye bir söz vardır. Eğer elinizde başkalarının ihtiyaç duyacağı külünüz yoksa kimse size bir değer vermeyecektir. Bu noktada, yukarıda temas olunduğu üzere, bizim insanlığa vereceğimiz alacağızdan daha fazladır. Bugün, ‘Derin Türkiye’ denilen ve daha çok gönüllü kuruluşlarca temsil edilen halk kesimlerimizin şirketler ve vakıflar kurup, büyük bir hizmet neşvesi içinde dünyanın dört bir yanına çil çil serdikleri eğitim müesseselerinin her tarafta kabûl görmesi ve maddî imkânlar açısından karşılaşılan büyük zorluklara rağmen, çok kısa zamanda Batılı emsalleriyle boy ölçüşmenin de ötesinde, yer yer onları bile geride bırakması, bu söylediklerimizin inkâr kabûl etmez delili olsa gerektir.
Niçin Öncelikle Asya?
Bu noktada, önce biraz hislerimize müracaat etmenin gerektiği düşüncesindeyim:
Benim neslim hicran, hasret, ümit ve kahramanlık türküleriyle büyüdü ve hayatıyla da bizzat bu türküleri terennüm etti, besteledi, yaşadı. Bilhassa Erzurum, zaman zaman serhat şehri de olması hasebiyle, bağrında Selçuklulardan ve Osmanlılardan kalma pek çok eserleri barındıran ve hâlâ buram buram tarih kokan kimliği; halkımız arasında 93 Harbi diye meşhur olan Osmanlı Rus Savaşı’nı, aynı şekilde Birinci Dünya Harbi’ni ve asırlarca adeta kardeş kardeş bir arada yaşadıkları azınlıkların ihanetini acı acı tatmaktan gelen hicran, hasret, yokluk ve ızdırap yüklü gönlü ve bütün bunlara karşılık, İslam’la yoğrulmuş Türk millî kahramanlığını dinmek ve eksilmek bilmez bir coşku halinde en derinden hisseden sînesi ile, tarihimizin bir sembolü, bir prototipi durumundadır. Akif’in Safahat’ını, Yahya Kemal’in Kendi Gök Kubbemiz’i, Ömer Seyfeddin’in Kahramanlık Hikâyeleri’ni ve benzeri daha pek çok eseri okuyarak büyüyen ve bilhassa Cumhuriyet’in nerdeyse ilk yarım asrında büyük bir coşkuyla terennüm edilen ve cilt cilt kahramanlık şiirleri antolojilerinde ifadesini bulan, millî bayramlarda okunup zihinlere nakşolan Türk millî kahramanlığının hücrelerine kadar işlendiğini hisseden neslimizin hayat damarlarında bilhassa ‘Anayurt Asya’ sevgi ve hasreti önü alınamaz ‘asil bir kan’ halinde akıp durmuştur. Fuad Köprülü’nün, Tuna Boyu Türküleri’ isimli şiiri gibi, bilhassa Rıza Tevfik’in
Vardım eşiğine yüzümü sürdüm,
Etrafını bütün dikenler almış;
Ulu mihrabında yazılar gördüm,
Kim bilir, ne mutlu zamandan kalmış.
diye başlayan ve
Hey Rıza, secdeye baş koy da inle,
Dağlar dile gelsin senin derdinle!
Efsane söyliyem, ağlam, hem dinle;
O şerefli mazi meğer masalmış...
diye biten hicran yüklü şiirinin ve benzeri terennümlerin her bir kelimesi bir hançer gibi yüreğimizi dağlamış; ruhumuzu ‘bizim olan eski diyarlar’da gezdiren Namık Kemal’in hicran yüklü gönlünden.
Git vatan, Kâbe’de siyaha bürün,
Bir kolun Ravza-i Nebîye uzat;
Bir kolunu Kâbe’de Meşhed’e at..
Kâinata ve hey’etinle görün
Aç vatan, göğsünü İlâhı’na aç;
Şühedânı çıkar da, ortaya saç!
şeklinde bir hazan yağmuru gibi dökülen mısraları içimizde ırmak olup akarken; yine bu vatan ve millet şairinin hürriyet Kasidesi’nin sonunda geçen.
Kılâb-ı zulme kaldı gezdiğin nâzende sahralar
Uyan ey yâreli şîr-i jiyan daldığı hâb-ı gafletten
mısraları, ruhumuzda “bedeni çiğneyip aşacak” bir idealin tutuşmasına yol açmıştır. Bunun gibi, yine meselâ Bayburtlu Zihni’nin Bayburt’un 93 Harbi’nde Rusların eline geçmesi üzerine dillendirdiği
Vardım ki, yurdundan ayak göçürmüş,
Yavru gitmiş, ıssız kalmış otağı..
Câmlar şîkest olmuş, meyler dökülmüş:
Sâkîler meclisten çekmiş ayağı...
Kangı dağda bulsam ben o merâli,
Kangı ile sorsam çeşm-i gazâli..
Leylâsın yitirmiş Mecnun misâli,
Gezmiş dağdan dağa yoktur durağı..
Lâleyi, şebboyu, gülü bâr almış,
Zevk u şevk ehlini âh ü zâr almış;
Süleyman tahtını şimdi mâr almış,
Gâme tebdil olmuş ülfetin çağı...
Zihnî debr elinden her zaman ağlar,
Vardım ki, bağ ağlar, bâğbân ağlar;
Sünbüller perîşân, güller kan ağlar,
Şeydâ bülbül terkedeli bu bağı...
şiiri, tekkelerde, Allah’ın adının anıldığı zikir meclislerinde okunurdu. Bütün bu terennümlerin beslediği gönül dünyamızın, esasen hikmet çizgisinde bir hizmet aksiyonu adına akıl, mantık ve muhakeme süzgecinden geçmesi gerekiyordu.
Saint Martin, “Meyveler olgunlaştıkça Batı’ya döküldü. Ağacın kökü Asya’dadır. Doğu’dan fışkıran kaynak, bütün varlıklar susuzluklarını gidersin diye ırmak ırmak Batı’ya boşandı” der.
Bir Batılının itiraf kokan bu tespit ve değerlendirmesinde mübalağa payı var mıdır bilemem; niyetim bir Batı-Doğu ayırımı yapmak da değil. Fakat hicran ve hasretten kaynaklanan duygularımızı süzecek akıl ve muhakeme imbikleri elbette ülkemizde vardı. Bunların içine girince, ayakları yere değmeyen hamasî duygulardan ziyade, akıl ve mantık ile hisleri, kafa ile kalbi, madde ile ma’nayı en mükemmel şeklide birleştirerek içinde yaşadığımız çağın ve bu çağın siyasî, iktisadî çemberinin idraki içinde ve dolayısıyla tamamen hikmet çizgisinde bir hizmet vermenin gerektiği ortaya çıkıyordu. Bu hizmet kimsenin inhisarında olamayacağı gibi, esasen, herkesin vazifesi olmalıydı.
Bediüzzaman ve Bediüzzaman gibi hâzık bir hekim edasıyla dertlerimize eğilen daha başka mütefekkirlerimizin tespitine göre, başka dinlerin sâlikleri akıl, ilim ve bürhanı bir tarafa itip, meselâ Orta Çağ’da Hıristiyanların yaptığı üzere, hiyerarşik ve profesyonel bir yapılanma içinde bulunan din adamları sınıfını körü körüne taklit edebilirlerdi ama, bütün meselelerini akla ve ilme tasdik ettiren Kur’an, Müslümanları delile ve araştırmaya çağırıyordu ve Müslüman kör bir taklitçi olamazdı. Kaç asırlık birikmiş dertlerimizin temelinde, bütün dikkatlerimizi ve himmetimizi İslam’ın zahirine hasredip, onun sedefinde yatan cevheri keşfedememiş olmamız, belli bir dönemden sonra taklide yönelip, Allah’ın Kelâm Sıfatı’ndan gelen Kur’an’ının bir başka ifadesi olarak, Allah’ın Kudret ve İrade Sıfatları’nın tecelli meşheri kâinattaki İlâhî kanunların keşfinden ibaret bulunan ‘müspet’ ilimlerle İslam arasında çelişki olduğunu vehmedip, bu ilimleri ihmal etmemiz; ilimde, düşüncede ve idarede istibdad; adeta bütün millet fertlerini ve müesseselerimizi sarmış bulunan ümitsizlik ve onun yol açtığı düzensizlik, işlerimizde karmaşıklık; çalışmadan iş bölümüne riayet edememe gibi hususlar yatıyordu.
Kısaca, bizim en önemli üç düşmanımız vardı: Cehalet, fakirlik ve iftirak (iç ayrılıklar). Bunlara karşı ilim, çalışma-servet ve ittihat (birleşme) silahlarıyla mücadele edecektik. Bütün bu problemlerin en büyüğü cehalet olduğundan, cehalete karşı tabii olarak eğitimle karşı koymak gerekiyordu. Ayrıca eğitim, her zaman için ülkemize hizmetin en önemli yolu olmasının yanı sıra, bütün insanlığa hizmet ve dünyanın küçülüp, adeta bir köy halini aldığı çağımızda, bütün insanlarla, medenilerle diyalog yolunun da en önemli vasıtasıydı. Sonra eğitim, her şeyden önce bir insanî hizmetti. Çünkü insan, yeryüzüne öğretim ve eğitim yoluyla mükemmelleşmek için gönderilmişti. Mütefekkirlerimiz ve bu arada Bediüzzaman, “Eski hal muhal; ya yeni hâl, ya izmihlâl” diyerek, gözleri ve dikkatleri hâle ve geleceğe çeviriyor; bir yandan “Hıristiyanların rûhânî reisleriyle, aramızda medâr-ı münakaşa olan mevzuları muvakkaten medâr-ı bahs etmemek gerekir” diye başka dinlerin mensuplarıyla diyalog kapılarını açıyor, öte yandan, “Bir ayağım merkezde, diğer ayağım pergel gibi 72 alemin içinde” diyen Mevlânâ gibi, dairesini bütün muvahhidleri içine alacak şekilde geniş tutuyor ve artık eski askeri fetih günlerinin geride kaldığını ihsasla.. “Medenîlere galebe iknâ iledir” diyerek, asrımızda bilhassa dînî hizmetlerde diyaloğun, iknanın, yani delile dayalı konuşmanın esas olduğuna dikkat çekiyor; “gelecekte insanlık ilim ve fenne dökülecek ve gelecekte akıl ve söz hükmedecek” diyerek, ilme ve belâgata teşvikte bulunuyordu. Nihayet siyaseti ve doğrudan siyasetle uğraşmayı bir tarafa da itmekle, asrımızdaki ve gelecek asırlardaki gerçek dînî ve millî hizmetin temel çizgilerini bir bir ortaya koyuyordu.
Temelde bu anlayış içinde, şahsıma yönelen bazı hüsn-ü zanları ülke, devlet ve millet hizmetine kanalize etmeye çalışmış ve insanımızı okullar açarak, eğitim ve insan yetiştirme işinde devlete yardımcı olmaya çağırmıştım. Cehaleti yenme eğitimden, fakirliği yenme çalışmak ve servet sahibi olmaktan, iç bölünmeler ve ayrılıkları önleme birleşmeden, diyalogdan ve hoşgörüden geçiyordu ama her türlü problem en nihayette insana dayanıyordu. Evet, yeryüzünde bütün problemler insanla başlayıp insanla bittiğinden, ister iyi yürüyen, arızasız veya az arızalı içtimai bir sistem ve toplum düzeni, isterse kabir ve kabrin öte yanı için olsun, en tesirli vasıta eğitimdi.
Sovyet bloğunun dağılıp bu bloğun içinde adeta esir ülkeler olarak yer alan ve şimdi Türkî Cumhûriyetler olarak adlandırdığımız kardeş ülkeler birer birer bağımsızlıklarını kazandılar. Küçülen bir dünyada varlığını sürdürebilmesi ve bunun da ötesinde, devletler, milletler muvazenesinde kendine yakışan şerefli yeri alabilmesi için dış ittifaklara tabiî olarak ihtiyaç duyan ülkemizin ilk elden uzanması gereken yer. Asya’daki bu kardeş ülkeler olabilirdi. O zamanki en zirvelerde yer alan devlet büyüklerimiz de bu yönü işaret ediyorlardı. Ülkemizin tanıtılması ve milletlerarası pek çok problemimizin çözülmesinde büyük devletlerin desteğini sağlamak için lobilere ihtiyaç duyuyor ve lehimizde gerçekten bir şey yapıp yapmadıklarını bilmediğimiz bu lobilere önemli miktarlarda para ödüyoruz. Bunun yerine, tabiî ittifakların oluşturulması ve yakın ve uzak planda bugün olduğu gibi düşmanlardan değil, dostlardan müteşekkil bir çevre ile sarılı bulunmamız elbette ülkemizin lehine olacaktı. Ayrıca bu ülkeler, ekonomik açıdan da çok rahat münasebette bulunabileceğimiz ülkelerdi. Devlet ve bizzat özel sektörün buralara bir an önce girmesi ve buralarda teşebbüs öncülüğünü ele geçirmesi, hem bu ülkeler için hem de bizim için şüphesiz hayırlara vesile olacaktı. Devletimiz bütün bunların üstesinden gelebilir miydi, gelemez miydi? Takdirini ehl-i insafa bırakıyorum.
Bir diğer mesele olarak, Asya, bizim ata yurdumuzdur. Tarih kitaplarında ve derslerinde, yıllardır çocuklarımıza Asya’dan dünyaya yayıldığımızı okutuyoruz. Asya’dan bu tarafa akın akın göç etmiş ve sürekli Batıya yönelmişiz. Tanrı Dağları gibi Urallar ve Altayların da bizim için Toroslar’dan, Ağrı Dağı’ndan veya Türkiye’mizin bir başka dağından farkı yoktur. Seyhun, Ceyhun bizim için Dicle ve Fırat’la aynı ma’nayı ifade eder. Ayrıca Mekke ve Medine’de doğan dinimiz, ilk açılımını Asya’ya yapmış, bilhassa Mâverâünnehir’de yetişen alimlerimiz, hadisçilerimiz, fakihlerimiz ve irşat erlerimizle sonraki asırlara taşınmış ve çoğu yerlerde olduğu gibi, bir kabuk değil, bir öz, bir manâ ve bir ruh halinde asırlarca bizde yaşamıştır. Bize İslam’ı dupduru bir su halinde akıtan kanal Asya olmuştur. 10 asır önce Asya’dan bu tarafa yönelen tarihî göçü, eğitim ve müteşebbislerden oluşan yeni muhabbet fedaileriyle, yeni ‘Yesevî dervişleri’yle, veya değerli gazeteci Atılgan Bayar Beyefendi’nin münasip gördüğü isimle ifade edecek olursak, “kolonici dervişler” ama ilim ve eğitim dervişleriyle geri çevirmemiz bir vefâ borcunun ödenmesi, gittikleri yerlerde benzeri pek çok hadise ile karşılaşan arkadaşlarımızın, medya mensuplarımızın da anlattıkları üzere, Türkiye’den kaç asırlık beklentilerin yerine getirilmesi demektir. Bu tarihî ve sosyolojik süreçte, Tanzimat’tan bu yana kendisiyle bütünleşmeye çalıştığımız halde bir türlü kabûl görmediğimiz, aslî şahsiyet ve hüviyetimizi ortaya koymaktan çekindiğimizden dolayı hep istiskalle yüz geri edildiğimiz Batı karşısında şahsiyetli ve müzakereci bir konum kazanıp, Batı ile münasebetlerimizin onlar için de daha yararlı olacak şekilde denk ülkeler planında cereyan etmesi, varlık temellerimizin Asya’da çok sağlam olmasına bağlıdır. Asya’dan, ata diyarlarımızdan koptuğumuzda köksüz, dolayısıyla yerlerde sürüm sürüm ve kurumaya mahkûm bir ağaç gibi oluruz.
Okullar
Devletimiz özel okullar açma izni verince, ellerinde olanı yazın yazlıkta, kışın kışlıkta harcayıp, zevk safâ içinde ma’nasız bir hayat sürüp Ahiret’e öyle intikal etmektense, kazançlarını ülke hizmetine, insanımızın ve her bakımdan kardeşlerimiz olan insanların hizmetine yatırmayı tercih eden ve bunu bir ibadet neşvesi içinde yerine getiren “Derin Türkiye’nin hizmet gönüllülerinin Türkiye gibi Türkiye dışındaki açtıkları okullardan da tek tek haberdar olmam esasen mümkün değildir. Bu okulların açılmasında sadece bir tavsiye ve teşvik edici olmam hasebiyle, okul açan şirketlerin pek çoğunun adlarını bile bilmediğim gibi, açılan okulların tek tek nerede bulunduğundan da çok fazla haberim yoktur. Fakat gerek basına yansıdığı ve Ali Bayramoğlu, Şahin Alpay ve Atılgan Bayar gibi çok değerli basın mensuplarımızın ilgili dizilerinden takip edebildiğim kadarıyla, Azerbaycan’dan Filipinler’e, Çarlık Rusya’sının başkenti Petersburg’dan ve Musevi vatandaşlarımızdan değerli işadamı sayın Üzeyir Garih Beyefendi’nin de referans ve yardımlarıyla Komünist Rusya’nın başşehri Moskova’da açılanından Yakutistan’a kadar, İran gibi açılmalarına izin vermeyen ülkelerin dışında hemen her ülkede bu okulların açılmış bulunduğu artık herkesin bildiği bir husustur.
Ülke ve millet sevgisiyle dopdolu yazar ve düşünürlerimizin görüp geldikten sonra yazdıklarında da bizzat ifade ettikleri gibi, bu okullar, Türk gönüllü kuruluşlarınca finanse edilmekte pek çoğunda, belki hepsinde öğrencilerden alınan ücretler bu finansman işine önemli katkı sağlamakta, okulların açıldığı ülke yöneticileri ise, yer ve bina tahsis etme, müdür ve gerektiğinde öğretmen verme gibi hususlarda ciddî yardımcı olmaktadırlar. Ülke, millet ve insanlığa hizmeti hayatının gayesi yapmış ve gerçek yaşam lezzetini hizmet etmekte bulmuş gönüllü öğretmenler kadrosu ise, az bir maaşla ve şevkle çalışmakta, başlangıçta okulların keyfiyetini tam kavrayamamış olmaktan dolayı bazı dış misyon görevlilerimiz geri durmuşlarsa da, bugün pek çoğu itibariyle okullara destek vermekte; hattâ ülkemizin son iki Cumhurbaşkanı sayın merhum Turgut Özal ve Sayın Süleyman Demirel Beyefendilerin yanı sıra çok değerli Meclis başkanımız Mustafa Kalemli Beyefendi de bunların bazılarını bizzat ziyaretleriyle şereflendirerek yüksek desteklerini esirgememişlerdir.
Bu okulların pek çoğunu gezip gören basın mensuplarımızdan Ali Bayramoğlu Beyefendi’nin tespitlerini aktarmak, herhalde yerinde olacaktır:
“Bu okullar, sanıldığı gibi dinî eğitim veren ya da, eğitim faaliyetini dini bir çerçeve ile kuşatan okullar değil. Bu okullar, ders programları, üstün teknik donanımlarıyla, laboratuarlarıyla, bildik Anadolu lisesi modelinde kurulmuş durumdalar. Dersler, Milli Eğitim Bakanlığı’nın hazırladığı tedrisat çerçevesinde yapılıyor. Din dersi bile okutulmuyor. -Hattâ bu okulları ziyaret eden gazetecilerimizden Ali Bulaç Beyefendi, bu okulda taharetin arkasından namaz gelir denilerek, tuvaletlerin temiz olmasına müsaade edilmediğini intibalarında anlatmaktadır.- Her ülke mevzuatının ve eğitim felsefesinin çerçevesinde faaliyet gösteriyorlar. Örneğin, Özbekistan’da hazırlık sınıfında öğrenciler Türkçe ve İngilizce öğrendikten sonra fen derslerini Türk öğretmenler tarafından Özbekçe görüyorlar. Türkçe yapılan tek ders ise bilgisayar... Amaç din bilgisi aktarmak değil. Bilim ile imanı evlendirmek ve çocuklarda ahlâkî değişim gerçekleştirmek..”
Şüphesiz Türk devleti kadar, hattâ daha da öte lâik olup lâiklik üzerine titreyen bu ülke yöneticileri, değerli gazeteci aydınlarımızın, Sayın Şahin Alpay’ın, Sayın Atılgan Bayar’ın ve adlarını tek tek burada anamayacağını daha pek çoklarının sayın Ali Bayramoğlu gibi aynı tespitler çerçevesinde anlattıkları bu okullardan ülkelerinin geleceği adına en ufak bir endişe taşımıyorlar. Hattâ Moskova’daki okulun açılışında konuşan Moskova Millî Eğitim Müdürü, “Rusya’nın son tarihinde iki önemli hadise vardır: Bunlardan biri Gagarin’in aya çıkması, diğeri ise burada bir Türk okulunun açılmasıdır” diyor ve bunu tarihî bir hadise olarak tavsif ediyor.
Bazıları için hayat, şu dünya misafirhanesinde geçen üç beş günden ibaret ve hayatın hedefi nefsî arzu ve istekleri tam tamına tatmin etmek olarak görülebilir. Bazılarının hayat ve dünya görüşleri daha başka, buna göre hayatlarına kattıkları ma’nâ da daha farklıdır. Benim için dünya hayatı, ruhlar aleminden başlayıp nihayette Cennet veya -Allah korusun- Cehennem’de devam edecek sonsuza bir yolculuğun birkaç nefeslik kısmından ibarettir ve bu hayat, sonsuz Ahiret hayatının şekillendiği süre olması hasebiyle çok mühimdir. Dolayısıyla dünya hayatı, ancak sonsuz hayıt kazanma ve hayatı verenin rızasına ulaşma yolunda harcanmalıdır. Bunun da yolu, Allah’a kulluk ve bu kulluğun en ayrılmaz boyutu olarak en yakınlarımızdan başlayarak, bütün ülkemize ve milletimize ve sonra bütün insanlığa, bütün varlığa hizmetten geçmektedir. Bu hizmet hakkımız, onu başkalarına anlatıp aktarmak ise vazifemizdir.