ZÜMRÜT TEPELERİNİN İKİ GÜLÜ: HOŞGÖRÜ VE DİYALOG
Kur’an ve sünnet açısından hoşgörü ve diyalog
Kur’an-ı Kerim incelendiğinde, onun her zaman af ve müsamahayı esas aldığı görülecektir. O kadar ki, Furkân Sure-i Celilesi’nde ‘Rahmân’ın kulları’ şu ifadelerle tanıtılır: “Rahmân’ın (has) kulları onlardır ki, yeryüzünde tevazu ile yürürler ve kendini bilmez kimseler onlara laf attığında (incitmeksizin) ‘Selâm’ der (geçerler)” (Furkân, 25.63), “(O kullar), yalan yere şahitlik etmezler, boş sözlerle karşılaştıklarında vakar ile (oradan) geçip giderler.” (Furkân, 25.72) Kasas Suresi’nde ise bu ayetlerin tefsiri sadedinde şöyle buyurulur: “Onlar, boş söz işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve ‘Bizim işlerimiz bize sizin işleriniz size. Size selâm olsun. Biz kendini bilmezleri (arkadaş edinmek) istemeyiz’ derler.” (Kasas, 28.55)
Bu ayetlerin umumundan süzülen mefhum şudur: Allah’ın has kulları boş, manâsız ve çirkin söz ve davranışlarla karşılaştıklarında katiyen yakışıksız sözler sarfetmez ve âlicenâbâne bir tavırla oradan geçip giderler. Nitekim “...Herkes, kendi karakterinin gereğini sergiler...” (İsrâ, 17.84); onlar da, kendi karakterlerinin gereğini sergilerler. O hoşgörü kahramanlarının karakteri ise yumuşaklık, müsamaha ve toleranstır. Yine başka bir yerde Cenab-ı Hakk, Hz. Musa (a.s) ve Hz. Harun’u (a.s) Firavun gibi ilahlık iddiasında bulunan birine gönderirken söz ve tavır itibariyle hoşgörülü davranarak, yumuşak söz söylemelerini emretmiştir. (Taha, 20.44.)
İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (s.a.s) hayat-ı seniyyeleri ise baştan sona hep af ve müsamaha yörüngelidir. O (s.a.s.), hayatı boyunca kendisine türlü türlü eziyet eden Ebu Süfyan’a bile af ve müsamaha ile davranmıştır. O kadar ki, Mekke fethedildiği sırada, Ebu Süfyan’ın “Hâlâ kafamda bir sürü şüphe var” demesine karşılık, Allah Resulü (s.a.s.), “Kâbe’ye sığınan emniyette olduğu gibi, Ebu Süfyan’ın evine sığınan da emniyettedir” buyurarak, Ebu Süfyan’ın evini emniyet ve sığınma bakımından Kâbe ile beraber zikretmiştir.1 Kanaat-ı acizanemce, Nebiler Serveri’nin (s.a.s) bu hoşgörülü davranışı; gururu, kendini beğenmişliği ve reislik duyguları tabiatının bir parçası haline gelmiş, 70 yaşlarındaki Ebu Süfyan için tonlarla altın vermekten daha kıymetli, daha değerli olmuştur.
Kur’an-ı Kerim, alemlere rahmet olarak gönderilen Efendimiz’e (s.a.s) evrensel risalet vazifesini yerine getirirken, daima hoşgörü ve diyaloğu esas almasını emretmenin yanı sıra, şu ayet-i kerime ile de Ehl-i Kitap’la hangi ortak paydada buluşulması gerektiğine işarette bulunur: “(Resulüm!) de ki: Ey Ehl-i kitap! Sizinle bizim aramızda müşterek olan bir söze geliniz: Allah’tan başkasına ibadet etmeyelim; O’na hiçbir şeyi eş tutmayalım ve Allah’ı bırakıp da kimimiz kimimizi rabler edinmeyelim...” (Âl-i İmrân, 3.64.)
... Ve işte, sinesi inanç ve sevgiyle coşanlara, ahiret inancı olmayanlara bile af ve müsamaha ile davranıp onları sinelerine basmayı emreden; ayrıca neshedilmemiş ve dolayısıyla hükmü her zaman geçerli olan bir başka ayet-i kerime daha: “İman edenlere söyle: Allah’ın (ceza) günlerinin geleceğini ummayanları bağışlasınlar. Çünkü Allah her topluma yaptığının karşılığını verecektir.” (Câsiye, 45.14.)
Evet, yukarıda anılan ayet-i kerimelere kendisini muhatap kabul eden ve Allah’ın has kullarından olmayı gaye-i hayal edinen her muhabbet fedaisi, karşısındakine, her şeyden önce insan olduğu; şayet kelime-i tevhid söylüyorsa, mü’min olduğu ve bir adım daha ötede, yerine getirmekle sorumlu bulunduğu dinî vazifelerini yerine getiriyorsa, bu defa Müslüman olduğu için, hiçbir karşılık beklentisine girmeden hoşgörü ve müsamaha ile davranmak ve bu arada Yunus’un yaklaşımıyla, dövene elsiz, sövene dilsiz ve kırana gönülsüz olmakla vazifelidir.
Allah’ın rızası ve hoşgörü münasebeti
İman ve Kur’an hizmeti için çalışma ve gayret gösterme, sadece ve sadece Allah rızası için olmalıdır. Zira kullukta en önemli mertebe, Allah’ın rızasını elde etmektir. Bu itibarla insan, bir ömür boyu hep onu yakalama ve elde etme peşinde olmalıdır. Bu mertebe, sofilerce nefs-i mutmainne, yani manevi doygunluğa ulaşmış nefis sahibi olma şeklinde de tarif edilegelmiştir. Konu Kur’an-ı Kerim’de, “Ey mutmainne olmuş nefis, Rabbine dön, sen O’ndan, O da senden razı olarak!..” (Fecr, 89.27-28) sözleriyle anlatılır ki, bu doygunluğu elde etmiş olan Sahabe Efendilerimiz için Allah (c.c), “Radıyallahu anhüm ve radu anh (Allah onlardan razı, onlar da Allah’tan razı)” (Tevbe, 9.100) buyurmaktadır. Bu yüzden, büyük mutasavvıf ve alimler konu üzerinde hep hassasiyetle duragelmişlerdir. Bunlardan İmam Rabbani Hazretleri, Mektubat’ın hemen pek çok yerinde ‘muhibbiyet’, ‘mahbubiyet’ makamlarından bahseder ve ardından da rıza mertebesinin bu makamlardan daha ileri olduğunu vurgular.
Muhabbet ve rıza
Muhibbiyet Allah’ı sevme; mahbubiyet de Allah tarafından sevilme makamıdır. Bu makamlardan hangisinin başlangıç, hangisinin son olduğu hususunda çeşitli açıklamalar yapılmıştır. Meselâ Rabia Adviye, Allah’ın sevmesinin önce geldiği düşüncesindedir. O’na göre Hz. Allah’ın bir insanı sevmesi sayesinde o insan da Allah’ı sevmeye başlar. Bu şekilde insan, önce mahbub (sevilen), sonra da muhib (seven) olur.
Ameli esas alıp insan iradesine önem verenlere, hususiyle Ehl-i Sünnet içinde Maturidilere göre öncelikle muhibbiyet, yani insanın Allah’ı sevmesi, sonra da Allah tarafından sevilmesi gelir. Batı’da bu esası aynen kabul eden düşünürler olduğu gibi aksi de söz konusudur. İster öyle ister böyle, sonuçta kişi için önemli olan, Allah’ın rızasını elde etmek, O’nun sevgisine ulaşabilmektir. Bediüzzaman Hazretleri, Cenab-ı Hakk’ın Cemalini bir an müşahedenin, binlerce sene Cennet hayatına bedel olduğunu söyler. Evet Cemalullah’ı müşahede, Cennet’te müminlere lütfedilen en büyük payedir. Onlar, Cennet yamaçlarında Cenab-ı Hakk’ı, bizim dünyada kavrayamayacağımız bir müşahede ile müşahede eder ve her temaşada o tecelliye mazhariyetin ayrı bir buudunu yaşarlar. Cennet hayatı ki, onun bir saati, dünya hayatının binlerce mesut senesine denk kabul edilmiştir. Rıza meselesine gelince; o, bütün bunlardan da ileridir. Kur’an-ı Kerim’de onun büyüklüğü, “Ve rıdvanun minallahi ekber (Allah’ın rızası her şeyden büyüktür)” (Tevbe, 9.72) ayetiyle ifade edilir. Dolayısıyla her şey, her davranış, Hak rızası eksenine oturtulmalı ve ona göre planlanıp ona göre icra edilmelidir.
Rızayı elde etme yoluna gelince, Efendimiz bir çok hadislerinde o yolun gereklerine işaret sadedinde her yapılanın Allah rızası için yapılması; her kazanılanın, her muvaffakiyetin, her başarının O’na verilmesi ve neticeye karışılmaması.. gibi hususlara dikkati çeker. Sofilerin konuya yaklaşımı biraz daha farklıdır. Meselâ, Cüneyd-i Bağdadi, “Ben cehennemden korkup ibadet edene abdü’n-nâr (ateşin kulu); Cennet arzusuyla ibadet edene abdü’l-cennet (Cennetin kulu); Allah’a kulluk yapmanın zevki ile coşana da abdü’l-lezzet (lezzetin kulu) nazarıyla bakarım” der. Hazret bununla, ibadetlerin sırf Allah emrettiği için yapılması gerektiğine işaret etmiştir. Bu itibarla, Kur’an’ın hizmetkârları, hiçbir şekilde gönüllerinde rıza-yı İlahî’den başka bir gaye taşımamalıdırlar. Ne var ki yapılan hizmetlerin sonunda Allah, bir takım hedâyâ ve behâyâda bulunacak olursa, bu lütuflar da birer armağan ve hediye olarak alınıp öpülmeli ve başa konmalıdır.
Bir diğer açıdan rıza mertebesi, insanın kendi rağmına yaşaması demektir. İnsan, birilerine bir şeyler anlatır ve bu anlattığı şeylerle onlara yararlı olmayı düşünür, tabiî başarılı olmayı da.. ancak bazen Allah bundan hoşnut olmayabilir. Bu, o insanın tumturaklı laflar etmesinden, cerbeze yapmasından kaynaklanabileceği gibi, sezilmedik başka saiklerden de olabilir. Eğer o kişi mertse ve bir gönül eri ise, “Allah’ım! Senin hoşnutluğun benim burada susmamda, insanlar karşısında kem küm etmemde ise, ben Seni ve Senin isteklerini tercih ederim” diyebilmelidir. Böyle bir anlayış her zaman hizmet erinin hayat yörüngesi haline gelmeli ve hiçbir zaman başkalarının takdiri, ya da tahkiri onun için kriter olmamalıdır. Bediüzzaman Hazretleri’nin vermiş olduğu ölçüler içinde halkın teveccühü, Allah’ın rızasının bir gölgesi ve neticesi olması itibariyle hüsn-ü kabulle karşılanıp kabul edilebilir. Değilse, katiyen iltifat edilmemelidir. Cahiliye şairlerinden biri, halkın teveccühünü, ulaşılmayan bir ümniye diye niteler. 14 asır evvel Allah Resulü, ağzımıza alma saygısızlığını gösteremeyeceğimiz hakaretlere maruz bırakıldığı halde, yürüdüğü rıza yolundan geri durup da, halkın teveccühünü aramamıştır. Çağımızın büyük fikir mimarı da aynı şekilde köy köy kovulmuş, kasaba kasaba sürgün edilmiş, bir avuç insanla yaşamaya mahkum edildiği halde, hiçbir zaman devlet ileri gelenlerinin dünyevi tekliflerine iltifat etmemiştir. Evet, halkın memnuniyeti ulaşılamayacak bir beklenti zirvesidir ve hiçbir zaman işler ona bina edilmemelidir. Keza iman ve Kur’an hizmetinde bulunurken hedef sadece i’lâ-yı Kelimetullah (Allah’ın Kelimesi’ni yükseltmek) olmalı ve rıza-yı İlâhî’den başka bir gaye gözetilmemelidir. Kur’an’ın elmas düsturlarıyla hareket edip her kapıyı sevgiyle çalmalı; nefret ettirip ürkütmeden herkese bir şeyler anlatma yolları araştırılmalıdır. Bunun için de ne olursa olsun, insanlarla diyalog yolunun açık bulunması gerekmektedir. Çok yakın bir arkadaşımızın yanında, tanıdığım kıymetli bir doktor vardı. Bana, belinde disk olup sabah namazına kalkmakta zorlandığını söyleyen, fakat henüz İslamî kabûl edilen tarzda örtünmeyen onlarca kadının tedavi olmak istediğini söylemişti. Yine tanıdığım öyle insanlar oldu ki, evlerinde bir mevlid okunduğunda, hıçkıra hıçkıra ağlayıp gözyaşı döktü ve adeta bizi kendimizden utandırdılar. Bazıları, belli dönemlerde onları dinden nefret ettirmek suretiyle dinden, imandan. soğutmuş olabilirler. Bu yüzden de onlar, Müslümanlığa farklı bir nazarla bakabilirler. Şimdi eğer bu insanlar, dinin temel esasları olan Allah’a, Kur’an’a, Peygamber’e inanıyorlarsa, bunların katiyen dışlanmaması gerekir. Şayet bir kısım yanlışları varsa, onlar da uygun bir üslupla giderilmelidir.
Dinî hassasiyet
Dinde üzerlerinde hassasiyetle durulan prensipler, genel olarak temel meselelerdir; teferruata ait meselelerde ise büyük bir esneklik vardır. Meselâ bir hususi örtünme meselesi, hiçbir zaman Allah’a imanla kıyaslanmamalı. Makul, gayr-i makul çeşitli sebeplerle dinin bazı emirlerini yapamayan insanlar, yılda bir-iki defa da olsa camiye geliyorlarsa, onların başlarını ‘yarma’ yerine, onlara bir şeyler anlatma yolları araştırılmalıdır. İşte bu tarz bir hareket, Allah hatırı için ve O’nun rızasını arama istikametinde olacaktır ki, hadis-i şerifin ifade ettiği mana ile, halk içinde durup onlardan gelen sıkıntılara katlanmak, tek başına inzivaya çekilip halvette yaşamaktan daha hayırlıdır.1
Burada kendi başımdan geçen bir hadiseyi anlatmak istiyorum. Komünizmin revaçta olduğu dönemlerde, birçok defa o ideolojiyi benimsemiş olanlarla görüşmüş, onlara bir şeyler anlatabilmek için belki bir saat, onların inkâr ifade eden yakışıksız sözlerini dinlemiş, saygısızca tavırlarına katlanmışımdır. Hattâ bir defasında, onlardan biri, ayağını ayağının üstüne atıp -haşa- “Şu Tanrı denen şey nedir, şu peygamber denen insan kimdir, şu kader denen nesne nedir?” gibi sözler etmişti ki, sadece böyle bir tarz sorunun bile ne tür bir hakaret ifade ettiği açıktır. Ne var ki, ben bu sözleri dinlerken çoğu zaman içimden; “Allah’ım, bu laflar benim içimi deliyor ama Senin hatırın için dinliyorum” demişimdir. Bu bir histir; mü’minin daima içinde beslemesi gerekli olan bir his..
Bediüzzaman Hazretleri, “Bana ceza veren mahkeme heyeti, yazdığım bu risalelerle imanlarını kurtarsınlar, ben onlara hakkımı helâl ediyorum” demiştir. Eğer sunulacak mesajlar, bu anlayış içinde sunulur ve herkese bir yakınlık hissedilirse, getirdiği götürdüğünden daha çok olan böyle bir yaklaşımda mahzur olmasa gerek. İnsanlara bir şey anlatmanın yolu onlarla barışık olmaktan geçer. Bugüne kadar birileri bizi hep farklı gösterip teokratik düzen yanlıları diye karaladı ve tabiî bir insan çıkıp da, “Türkiye’de sizin dediğiniz türden insan yok” demedi. Oysa ki diyebilirdi; zira teokratik düzen, kilisenin kendi içtihadlarıyla ortaya koyduğu sistem ve devlet idaresi demekti. Halbuki bizde ne kilise, ne de kilise babası vardı. Ne din adamları sınıfı, ne de böyle bir sınıfın, yaptığı kanunlarla insanlar üzerinde hakimiyet kurma olayı söz konusuydu. Hasılı biz, bütün bir millet olarak İslam’ı eskiden beri onun ruhuna en uygun tarzda anladık ve bu esneklik içinde onu Avrupa içlerine kadar taşıdık. Birkaç asır kimsenin burnunu kanatmadan, 3 kıtada onunla ümranlar meydana getirdik. Bütün bunlar, hep onun müsamaha ve hoşgörü iklimi sayesinde oldu.
Peygamberimizin (s.a.s) hayatında hoşgörü ve cihad dengesi
Peygamber Efendimiz’in (s.a.s) İnsanlığın İftihar Tablosu olan O Zat’ın mübarek hayat-ı seniyeleri, adeta bir dantela gibi hep sulh ve hoşgörü üzerine örgülenmiştir. Bir kere, İslamiyet’te sulh esastır. Kur’an-ı Kerim’de, konuyla alâkalı misal teşkil edecek pek çok ayet-i kerime gösterilebilir. Meselâ, bunlardan birinde, Allah Resulü’ne (s.a.s) hitaben “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de yanaş ve Allah’a tevekkül et, çünkü O, İşiten’dir, Bilen’dir” (Enfâl, 8.61) buyurularak 2 ordunun karşı karşıya gelip harbettiği ve kan döküldüğü bir atmosferde bile düşmanın savaşmaktan vazgeçip anlaşmaya yanaşması halinde hissî davranmayıp, onlarla anlaşmaya gitmesi ve sonra da Allah’a tevekkül etmesi emredilerek, konuyla alakalı evrensel bir prensip ortaya konmuştur. Dolayısıyla temel esprisi, sadece sulh zamanında değil, savaş zamanında bile barış, anlaşma ve uzlaşmadan yana olan bir dinde, kavga etmek ve vuruşmaktan söz etmek, onun tabiatına bütün bütün terstir.
Nebiler Serveri’nin (s.a.s) misyonu, dini anlatmaktı ve O, hayatı boyunca hiçbir şahıs farkı gözetmeden dini herkese tebliğ etti. O kadar ki, Siyer ve Meğazi kaynaklarında görüldüğü şekliyle O Sulh İnsanı, Ebû Cehil gibi en azılı düşmanlarına bile belki yüz defa, hem de hiç bıkıp usanmadan dini anlatmıştı. Çağının büyük dahilerinden biri sayılan Muğire ibn-i Şûbe, İbni Kesir’in el-Bidaye’sinde naklettiğine göre Allah Resulü’nün İslam’ı tebliğiyle alâkalı şunları nakleder: “Allah Resulü (s.a.s.) yine bir keresinde karşımıza çıktı; (o tatlı, enfes ve ruhlara işleyen üslûbuyla) dinini bir kere daha anlattı ve “Kûlû lâ ilâhe illallah tüflihû, Lâ İlâhe illallah deyin, gerçek kurtuluşa erin” (yani kalpte doygunluğa ulaşın, gönüllerinizdeki cennet çekirdeği iman nüvesini inkişaf ettirin ve öbür dünyanızı teminat altına alın) dedi. Orada bulunan Ebû Cehil, O’nun bu davetine alaylı bir şekilde şu saygısız karşılığı verdi: “Yâ Muhammed! Eğer bütün bunları, bizi Allah huzurunda tebliğine şahid tutmak için yapıyorsan, bir daha bana tebliğde bulunma. Ben orada, “O vazifesini yaptı, dinini anlattı” diye şehadet ederim.”1 Zaten o, her zaman böyle saygısızca mukabelede bulunurdu. Ebû Cehil’in böyle edepten uzak ifadelerle küçümseme ve hakaretlerde bulunmasına rağmen Fahr-i Kâinât Efendimiz (s.a.s), onunla her karşılaşmasında ona İslamiyet’i anlatmış ve hiçbir zaman bu tür hakaret ifade eden söz, tavır ve davranışlardan ötürü o üstün insanî üslubunu değiştirmemiştir.
Mağlûpları affetme
İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (s.a.s) insanlara karşı o engin sevgi, şefkat ve hoşgörüsüyle alâkalı hadiselerden biri de Mekke’nin fethi esnasında cereyan eder: Fetih gerçekleştirildikten sonra herkes O’nun etrafında toplanır ve o Rahmet Güneşi’nin gözünün içine bakarak kendileri hakkında vereceği kararı beklemeye başlarlar. Oysa ki, o anda bile içlerinde Ebû Cehil’in oğlu İkrime’nin de bulunduğu küçük bir grup, Müslümanların Mekke’ye girmesine karşı koymuş, kan dökmüş ve son olarak bir kere daha şiddet ve intikam duygularını körüklemişlerdir. İşte atmosferin olabildiğine gergin olduğu böyle bir anda Allah Resulü (s.a.s), heyecan ve endişeyle bekleşen Mekkelilere, “Şimdi size ne yapmamı bekliyorsunuz?” diye sorar. Esasen O’nun nasıl soylu, affedici ve civanmert bir insan olduğunu iyi bilen bazı Mekkeliler, “Sen kerimsin, kerim oğlu kerimsin” şeklinde karşılık verirler. O’nun hedefi ne mal, ne mülk, ne hükümdarlık, ne de toprak fethidir; O’nun hedefi, insanların kurtuluşu ve onların kalplerini fethetmektir. İşte bu şefkat ve muhabbet insanı, düşmanlarına karşı kararını şöyle açıklar: “Size bir zaman Yusuf’un kardeşlerine dediği gibi derim: ‘Daha önce yaptıklarınızdan dolayı bugün size kınama yoktur. Allah, sizi de affeder. O, Merhametlilerin En Merhametlisi’dir. Gidiniz, hepiniz hürsünüz.”2 Aslında bu yaklaşım, “İçinizde herhangi bir burkuntu duymayın. Kimseyi cezalandırma niyetinde değilim. Herkes karakterinin gereğini sergiler. Siz, bir dönemde kendi karakterinizi sergileyip üslubunuzu ortaya koydunuz. Benim üslubum da işte budur” demek gibi bir şeydi.
Medine’ye dönüldükten sonra, Mekke’nin fethinde kan dökmüş bulunan İkrime b. Ebî Cehil, kaçtığı beldeden hanımı Ümm-ü Hakim vasıtasıyla ikna edilip deniz yolculuğundan sonra Nebiler Serveri’nin (s.a.s) huzuruna getirilir. Huzura alınmadan önce çevresindekiler, af dilediği takdirde Allah Resulü’nün kendisini affedeceğini söyler ve İkrime henüz huzura girmeden, Allah Resulü (s.a.s.), “İkrime geliyor. Babası hakkında yakışıksız sözler söyleyerek kendisini incitmeyin” diye yanındakileri uyarır. İkrime, içeri adımını atar atmaz da, “Merhaben bi’r-râkibi’l-muhâcir” (Gemiyle hicret edip gelene merhabalar olsun) der. Böylesine hiç ummadığı sevgi ve muhabbet dolu bir sözle karşılanan İkrime, daha sonra “Yaşadığım sürece Allah Resulü’nün bu davranışını hiç unutamadım” diyecektir. İkrime, Müslüman oluşunun üzerinden 4 yıl geçtikten sonra Yermük’te “Yâ Resulallah! Râkib-i muhâcir sana karşı yaptığı kötülüklerin karşılığında, beklediğin iyiliği yerine getirdi mi?” şeklinde mırıldanarak son nefesini verir ve şehidler zümresine katılır.3
Evet, yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, Allah Resulü’nün (s.a.s) tebliği O’nun misyonu, tebliğ ettiği hakikatleri temsili, yani söylediklerini bizzat hayatında tatbik etmesi ise vazifesiydi. Zaten O’nun temsili, her zaman tebliğinin önünde olmuştu. Buraya kadar anlattıklarımız, Nebiler Serveri’nin (s.a.s) genel durumudur. Ne var ki bazıları, Kur’an-ı Kerim ve Sünnet-i Seniyye’de ‘cihad’ın varlığı ve teşviki ile Allah Resulü’nün evrensel sevgi ve muhabbetini sanki birbiriyle çelişki teşkil ediyormuş gibi göstermeye çalışmaktadırlar. Oysa ki cihad, hususi şartlara bağlı olarak, bazen can, mal, din, nesil, vatan ve namus gibi değerleri müdafaa; bazen de, Allah’ın Kelimesi’ni yükseltme yolundaki engelleri ortadan kaldırma adına gerektiğinde müracaat edilen bir aksiyondur. Günümüzde gerek bilgisizlikten ve gerekse de kasıtlı olarak bu iki durum hep birbiriyle karıştırılmaktadır. Halbuki sevgi, muhabbet ve hoşgörü en engin buudlarıyla Rahmet Peygamberi’nin (s.a.s) huzur ve saadet dolu, kendi ifadesiyle “asırların en hayırlısı” olan gül devrinde yaşanmış ve adeta zirvede temsil edilmiştir.
İslam’da insan hakları
İslam, insan hakları konusunda olabildiğince dengeli, engin ve evrensel bir dindir. O kadar ki, Kur’an-ı Kerim, devlete ve meşru idareye başkaldırma ya da birisini öldürme gibi ölümü hak etmenin dışında, “haksız yere bir insanı öldürmeyi, bütün insanlara karşı cinayet işleme” şeklinde değerlendirmiştir (Mâide, 5.32). Bu değerlendirme, başka hiçbir din ve modern sistemde olmadığı gibi, insan haklarıyla alâkalı hiçbir komisyon ve kuruluşta da insana bu seviyede değer verilmemiştir. Evet İslam, bir insanın öldürülmesini bütün insanların öldürülmesi olarak kabul etmiştir. Zira bir insanın öldürülmesi, herhangi bir insanın öldürülebileceği fikrini vermektedir. Yeryüzünde ilk kan akıtan kişi, Hz. Adem’in çocuklarından Kabil’dir. Kur’an ve Sünnet kaynaklarında isimleri açıkça geçmese de, önceki (İlâhî) kitaplarda isimlerinin Habil ve Kabil olduğunu öğrendiğimiz iki kardeş arasında bir meseleden dolayı anlaşmazlık çıkar ve neticede Kabil, kardeşi Habil’i kıskançlıkla, haksız yere öldürür ve kan dökme çığırını açar. Bundan dolayıdır ki, Allah Resulü (s.a.s) bir hadis-i şeriflerinde “Yeryüzünde haksız yere öldürülen hiçbir insan yoktur ki, o katilin günahının bir misli de Hz. Adem’in ilk oğluna (Kabil) yazılmış olmasın. Çünkü o, insanoğluna haksız öldürme yolunu açan ilk insandır”1 buyurmuşlardır. Bu ibret verici hadise, Kur’an-ı Kerim’de şu ifadelerle anlatılır: “Onlara, Adem’in iki oğlunun haberini gerçek olarak anlat: Hani birer kurban takdim etmişlerdi de, birisinden kabul edilmiş, diğerinden kabul edilmemişti. (Kurbanı kabul edilmeyen kardeş, kıskançlık yüzünden), “Andolsun seni öldüreceğim” dedi. Diğeri de, “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” dedi (ve ekledi) “Andolsun ki sen, öldürmek için bana elini uzatsan dahi, öldürmek için ben sana elimi uzatacak değilim. Ben, Alemlerin Rabbi olan Allah’tan korkarım.”
Kıssanın devamında şu hüküm getirilir: “İşte bu yüzdendir ki, İsrailoğullarına şöyle yazmıştık: Kim, bir cana kıyma veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarma karşılığında olmaksızın (haksız yere) bir cana kıyarsa, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Her kim de bir canı kurtarırsa, bütün insanları kurtarmış gibi olur.” (Mâide, 5.27-32.)
Kur’an-ı Kerim’de bir başka ayette ise şöyle buyurulur: “Kim bir mü’mini kasden öldürürse cezası, içinde hâlidîn olarak kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.” (Nisâ, 4.93.) Ayette geçen hâlidîn kelimesine dikkatleri bizzat çektim. Zira bu kelimenin kendinden türediği hulûd mânâ itibariyle çok uzun bir süreyi ifade etmekle birlikte, ‘ebedîlik’ anlamını vermez. Kur’an’da ‘ebedî’ manâsı, ‘ebeden’ kelimesiyle ifade edilirken, burada ise hulûd kökünden, “çok uzun süre kalıcılar” manâsına halidîn tabiri kullanılmıştır. Bununla birlikte, İbn-i Abbas ve Tabiîn imamlarından onun talebesi olanlar bu ayeti, “Allah’ı inkâr edenler ebedî bir azaba düçar olacakları gibi, kasdî ve iradî olarak -ki o mevzu da çok su götürür- insan öldüren kişi de, ebedî bir azaba müstahak olur” şeklinde tefsir etmişlerdir ki, bence böyle bir tehdit insanı ürpertecek mahiyettedir.
Efendimiz (s.a.s), başka bir hadislerinde ise, “Kim malını müdafaa sırasında öldürülürse şehiddir. Kim kanını müdafaa sırasında öldürülürse şehiddir. Kim dinini müdafaa sırasında öldürülürse şehiddir. Kim ailesini müdafaa sırasında öldürülürse o da şehiddir”2 buyurmuşlardır ki, dünyadaki bütün hukuk sistemlerinde, hadiste geçen değerler birer esas olarak korunmaya alınmıştır. Bu hususlar, bizim hukuka esas teşkil eden usûl kitaplarımızda “zaruriyat” diye önemle üzerlerinde durulur. Bu açıdan din, can, nesil, akıl ve mal, herkesin korumakla mükellef, yani yükümlü olduğu temel esaslardır. Evet, bir diğer taraftan da İslam, insan haklarına işte bu temel prensipler açısından yaklaşır.
Zaten insan, başka hiç bir sistem veya dinde değil, sadece İslam dininde ‘Allah’ın halifesi’ ünvanıyla payelendirilmiş ve yeryüzünün halifesi olduğu vurgulanmıştır. Bununla da kalınmamış, aynı zamanda ona eşyaya müdahale etme imkânı verilerek, çalışma ve teşebbüs hürriyeti gibi hürriyetlerle de serfiraz kılınmıştır. İnsana bu derece ehemmiyet veren bir dinin insan haklarını ihmal etmesi nasıl mümkün olur ki?
İslam, evrensel bir dindir. Dolayısıyla İslam’ın “haklar” meselesine verdiği ehemmiyet ve bakış açısı, sadece insanları değil, bütün varlığı kuşatıcı mahiyettedir. Evet İslam, bütün “haklar”ı koruma altına almıştır. Onun “haklar” mevzuundaki bu geniş perspektifinde hayvan hakları da önemli bir yer işgal eder.
Allah Resulü’nün (s.a.s.) hayat-ı seniyyelerinde, konuyla alâkalı pek çok örnek bulmak mümkündür:
Bir keresinde bir muharebeden dönüyordu. Dinlenme vaktinde, Sahabe’den bazıları bir kuş yuvası görmüş ve yuvadaki yavruları alıvermişlerdi. Tam o sırada anne kuş geldi ve yavrularını onların elinde görünce, başları üzerinde uçmaya başladı. Allah Resulü buna muttali olunca fevkalâde celâllendi ve hemen yavrularının yuvaya konulmasını emir buyurdu.3 Sadece Allah Resulü’nün (s.a.s.) bu misaldeki heyecanı bile İslam’ın -diğer konularda olduğu gibi- ‘hak’ mevzuunda da her şeyi kucaklayan bir sistem olduğunu ispata kâfidir ve bir başka sistemde bu seviyede engin bir hak düşüncesini bulmak da mümkün değildir.
Ferd ve toplum hayatında hoşgörü
Hoşgörü yeni icad edilmiş bir şey değildir. Yeryüzü, hoşgörüyü ilk defa peygamberlerle tanımıştır. Çünkü peygamberlerin muallimi Allah’tır (c.c). Allah’a hoşgörü isnadı doğru olmasa da, hoşgörüye kaynaklık teşkil edecek afv u safh (af ve müsamaha), günahları bağışlamak, yaratılmışların bütününe şefkat ve merhamet etmek, onların ayıp ve kusurlarını örtmek, Cenab-ı Hakk’ın Zatı’na mahsus sıfatlarıdır ki, Gafûr (Bağışlayan), Rahîm (Acıyıp merhamet eden), Afuv (Affeden) ve Settâr (ayıpları örten) O’nun Kur’an-ı Kerim’de en çok geçen isimlerindendir.
Hoşgörünün en zirve noktada ve en mükemmel şekilde temsil edildiği zamanın altın dilimi, bir hoşgörü asrı olan Asr-ı Saadet’tir. Şimdi müsaadenizle, o gül devrinden günümüze uzanan tarihî çizgide birkaç misalle bu konuyu müşahhaslaştırmaya çalışalım.
Bir af örneği
“İfk, yani İftira Hadisesi” adıyla tarihe geçen olayda münafıklar, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (s.a.s) pak dâmen eşi ve hepimizin anası Hz. Aişe’ye (r.anhâ) iftira atmışlardı. Hz. Aişe ki, Ezvâc-ı Tâhirât (Resulüllah’ın tertemiz eşleri) arasında hususî yeri olan bir validemizdir. Çünkü o, erkek olarak ilk defa erkekler güzeli Efendimiz’i (s.a.s) tanımış, kadınlığın tam manâsıyla ne demek olduğunu idrak edeceği dönemde, kendisini Resulüllah’ın nezih hanesinde bulmuş ve orada sadece iffet ve namus soluklamıştı. İşte böyle bir iffet âbidesi olan Hz. Aişe (r.anha), belli bir dönemde münafıklar tarafından planlı bir iftiraya maruz kalmış, bu arada münafıkların dedikodularına kanarak, Müslümanlar arasında bu iftira kampanyasına katılanlar da olmuştu ve bunların arasında Hz. Ebû Bekir’in (r.a) kendi evinde bakıp büyüttüğü ve aynı zamanda uzaktan akrabası da olan -keşke adını anmak durumunda kalmasaydım- Mıstah ibn-i Üsase de vardı. Bu mesele, Hz. Ebû Bekir’e (r.a) çok dokunmuş olacak ki, kendi kendine artık Mıstah’ın geçimiyle ilgilenmeyip ona maddî yardımda bulunmayacağına dair yemin etmişti. Bunun üzerine, Hz. Ebû Bekir gibi fazilet abidesi bir şahsın yaptığı bu yeminin yanlışlığına ve onun gibi, af ve müsamaha ikliminin sultanı bir Rahmet Peygamberi’nin (s.a.s) en sadık dostu böyle bir zatın daha müsamahalı olması gerektiğine işaret sadedinde Nur suresinin 22. ayeti nazil olmuştu: “İçinizden faziletli ve servet sahibi kimseler akrabaya, yoksullara, Allah yolunda göç edenlere (mallarından) vermeyeceklerine dair yemin etmesinler; bağışlasınlar ve aldırmasınlar. Allah’ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız? Allah çok bağışlayandır, çok merhametlidir.”1
Ayetin sonundaki “Allah’ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız? Allah çok bağışlayandır, çok merhametlidir.” ifadelerine dikkatlerinizi çekmek isterim. Esasen Erhamü’r-Rahimîn, yani merhamette asla dengi olmayan ve bütün merhametler, O’nun merhametine nispeten denizde damla mesabesinde bulunan Cenab-ı Hak, haramlardan sakınmayan kontrolsüz gözlerimizle ruhlarımıza akan kirlerden, kulaklarımızdan girip ruhumuzu karartan münasebetsiz ve yakışıksız sözlerden, kirlettiğimiz kâinat ve toplumdan içimize akan levsiyata kadar bütün kötülüklerimizi her zaman örtmekte ve her şeye rağmen bizi bağışlamaktadır. İşte bizler gibi her zaman arınmaya muhtaç kimseler için “Allah’ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız?” ifadeleri o kadar ince, o kadar içten ve o kadar imrendiricidir ki, Allah (c.c), bu ayetin iş’arî lisanıyla adeta kendisinin bizi bağışladığı gibi bizim de birbirimize karşı işlediğimiz hataları hoş görüp affetmemizi salıklar ve bunu bize Hz. Ebû Bekir Efendimiz’in şahsında bir Kur’an ahlâkı olarak tavsiye buyurur.
Affetmek Allah ahlâkıdır
Kaynağı ilâhî ve semavî olan peygamberlerin mesajlarında hemen ilk yeri işgal eden meselelerin başında afv u safh ve hoşgörü gelir. Zira talim ve terbiye (eğitim ve öğretim) vazifesiyle görevli bir insan, tebliğ edeceği hak ve hakikatlerin gönüllerde makes bulması için her zaman sinesi çok geniş olmalı ve hoşgörüyle çarpmalıdır. İnsan fıtratının gereği meydana gelen bazı kusurlar ise, hak erinin müsamaha atmosferine çarpınca, eriyip şahaplar gibi dağılmalı, baş yaracağı yerde, donanma gecelerindekine benzer ışık tayfları gözleri okşamalı ve gönüllere inşirah vermelidir. Aslında bu, yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, öyle bir ilâhî ahlâktır ki, Efendimiz (s.a.s) de, “Allah’ın ahlâkıyla ahlâklanın”2 hadis-i şerifiyle bize işte bu ilâhî ahlâkı tavsiye etmektedir. Zaten Allah (c.c) da Kendisi’ni inkar edenleri dünyada hep affetmiyor mu? Nice kimseler vardır ki Mikelanj’ın, Picasso’nun, Brankuş’un sanat şaheserlerine karşı alaka duydukları halde Cenab-ı Hakk’ın “kudret” fırçasıyla meydana getirdiği o baş döndürücü güzellikteki ve canlı bir resim olan kâinatı tezyif ve onu yaratan Allah’ı (c.c) da inkâr etmektedirler. İşte bu cürüm, kâinat çapında, affı sözkonusu olmayan bir cinayet ve başkaldırma demektir. Ama siz, Allah’ın (c.c) af ve mağfiretinin enginliğine bakın ki, kullarının yaptığı bütün bu nankörlüklere rağmen O, “Şüphesiz rahmetim gazabımın önündedir”, “Benim rahmetim her şeyi kuşatmıştır” (A’raf, 7.156) buyurmakta ve gerçekte sadece kendisine has bir sıfat olan Rahmâniyetiyle, hiçbir ayırım yapmadan bütün insanları hatta bütün canlıları besleyip korumakta ve Kendisini inkâr edenlere bile rızık vermeye devam etmektedir.
Burada, bütün büyük peygamberleri aynı çizgide mütalâa etmek ve hepsinden bazı kesitler alarak sunmak mümkündür ama biz sadece Hülâsa-i Mevcudât ve varlığın özü olan Hz. Muhammed Mustafa’dan (s.a.s) nakledeceğimiz kesitlerle yetinmek istiyoruz.
Hz. Hamza (r.a), Allah Resulü’nün (s.a.s) çok sevdiği bir sahabidir. Ayrıca O, sadece düz bir sahabi değil; Nebiler Serveri’nin (s.a.s) hem amcası, hem de süt kardeşidir. Aynı zamanda, arslanlarla da pençeleşen arslan yürekli bu devâsâ insan, bir gün, şahsî onur, gurur ve kuvvetini ayaklar altına alarak, İnsanlığın İftihar Tablosu (s.a.s)’nun manevî iklimine girer. Müslümanların sayı bakımından zayıf oldukları böyle en kritik bir dönemde “seninle beraberim” diyerek yeğenine destek olması, O’nu değerler üstü değerlere yükseltir. Evet böylece o, cibillî yakınlığın yanında Allah katındaki yakınlığın da bütün husûsiyetlerini sergileyerek, büyüklüğünü erişilmez bir seviyeye ulaştırır. Vefanın bu büyük kahramanı elbette, Efendimiz (s.a.s) tarafından mükafatlandırılacaktır. İşte bu baş yüce kamet bir gün Medine’yi basıp, kadın erkek demeden orada bulunanları kılıçtan geçirmeye ahdetmiş, eli kanlı, gözü kanlı, düşünceleri kanlı, kanlı katillerle Uhud’da savaşırken lime lime olmuş ve adeta kütükte doğranmış bir et haline gelmişti. Mübarek gözleri oyulmuş, kulak ve dudakları kesilmiş, göksü yarılıp ciğeri çıkarılarak çiğnenmiş ve sonra da, üzerine bir tükrük atılarak oracıkta terkedilmişti.
Sinesi şefkat ve merhamet dolu Allah Resulü (s.a.s), bu dehşetengiz manzaraya bakmış; bakmış ve gözleri yağmur yüklü bulutlar gibi dolu dolu olmuştu. Uhud’da 70 kadar Sahabi şehid olmuş, onun iki katı kadarı yaralanmış, kadınlar dul, çocuklar da yetim kalmıştı. Manzaraya bir peygamber şefkatiyle bakıldığında, pek de dayanılacak gibi değildi. Gerek Hz. Hamza’nın (r.a) ve gerekse diğer şehitlerin çocukları, yumurtadan çıkmış civcivler gibi tir tir titreyerek Nebiler Serveri’nin (s.a.s) karşısına geldiğinde O şefkat abidesi (s.a.s), Kur’an-ı Kerim’de haber verilmese de siyer kitaplarında zikredilen “Ben de kısas olarak sizin yaptığınızı” düşüncesini henüz içinden geçirmişti ki, o anda “Eğer bir ceza ile mukabele edecek olursanız, size reva görülen cezanın misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz, elbette o, sabredenler için daha hayırlıdır.” (Nahl, 16.126) ayetiyle Allah Resulü’nü (s.a.s) seviyesine göre bir ufka yönlendirmiş ve O’na “sen, böyle düşünmemelisin” denilmişti. O müsamaha ve hoşgörü güneşi (s.a.s) ise, bütün acılarını sinesine gömerek, bu iki şıktan sabır yolunu seçmişti.3
Aslında O Mahzun Nebi (s.a.s), hayatının sadece bu karesini değil, tamamını tıpkı bir dantela gibi hep hoşgörü atkıları üzerinde işlemişti. O kadar ki O, kendisine yıllarca türlü türlü işkence ve eziyet yapmalarına rağmen Mekke’yi fethettikten sonra kendisini vatanından çıkaran, yer yer ordular teşkil edip üzerine gelen ve o anda ne tür bir muamele göreceklerini heyecan ve endişeyle bekleyen müşriklere, o engin şefkat ve merhametinin işareti olarak, “Yusuf’un kardeşlerine dediği gibi derim: Bugün size (daha önce yaptıklarınızdan dolayı) kınama yok. Allah, sizi de bağışlar. O, merhamet sahiplerinin en merhametlisidir. Gidin, hürsünüz” buyurmuştur.4
Medine uygulaması
Evet, müsamaha ve hoşgörünün kaynağı, dinimizin de kaynağı Kur’an olduğu ve bu düşünce coşkun bir ırmak halinde o Kur’an’ın Tebliğcisi’nden akıp geldiği için bizim bu konuda farklı düşünmemiz mümkün değildir. Zira tersi bir düşünce, Kur’an’ı ve Resulüllah’ı (s.a.s.) tanımama demektir. Bu açıdan hoşgörü, kaynakları itibariyle Kur’an ve Sünnet’e dayandığından Müslüman’ın tabiî ahlâkıdır ve bu itibarla da kalıcıdır. Şimdilerde İngiltere’de orijinal metni de bulunan ve Paradigmadan Enigmaya isimli kitapta İngilizcesi ile birlikte yayınlanan, Allah Resulü’nün Medine’ye hicret buyurmalarının ardından Medine’de Yahudileri de içine alacak şekilde, Medine halkı arasında yaptığı hukûkî ve içtimaî mukavele gerçekten dikkate değer bir belgedir.5 Günümüzde ne Lahey ve Strasbourg, ne de Helsinki İnsan Hakları Sözleşmeleri bile, Allah Resulü’nün 14 asır önce ortaya koyduğu hukukî ve insanî esaslar seviyesine ulaşamamıştır. O en engin müsamaha insanı (s.a.s), Medine’de Ehl-i Kitap’la iç içe yaşamış, hattâ “Müslümanım” dedikleri halde sürekli nifak çıkaran, hemen her yerde temiz vicdanları birbiriyle vuruşturmaya çalışan müfsit ruhlarla bile anlaşma noktaları bulmuş ve onları nazar-ı müsamaha ile bağrına basmıştır. Abdullah ibn Übey b. Selûl gibi ömür boyu kendisine düşmanlık içinde bulunan birine bile öldüğünde gömleğini kefen olarak vermiş ve “Beni men edecek vahiy gelmediği sürece cenazesine katılırım” diyerek cenazesini teşyî etmiştir.6 Bu bakımdan, ne O’nun (s.a.s), ne de O’nun insanlığa sunduğu mesajın eşi ve menendi yoktur. Dolayısıyla ‘Üsve-i Hasene’ (En Güzel Örnek) olan o Kurtuluş Rehberi’ne uymaya çalışanların, O’ndan farklı düşünmeleri de mümkün değildir.
Bu açıdan, müsamaha zaten -eskilerin ifadesiyle- bizim hâsse-i lâzime-i gayri müfârıkımız; yani bizden ayrı olması asla düşünülemeyen bir yanımız ve duygu ve düşüncemizin ayrı bir rengi, ayrı bir tonudur. Bu açıdan, şimdiden sonra olsun, Türk toplumu içinde hoşgörü platformları oluşturulmalı, hoşgörü faaliyetleri ödüllendirilmeli, her fırsatta müsamaha duygusu öne çıkarılmalı ve başkalarına karşı affedici davranan insanlara kendilerini ifade edebilme imkânları hazırlanmalıdır.
Hoşgörü ödülleri ve toplumun hoşgörüye ihtiyacı
İşte, bu duygu ve düşünce etrafında kenetlenmişlerin vakfı olan Gazeteciler ve Yazarlar Vakfı, geçtiğimiz günlerde bir jüri teşekkül ettirerek toplumsal uzlaşmaya ileri seviyede katkısı görülen bazı kimselere hoşgörü ödülleri verdi. Bu hareket, siyasîlerden sanat çevrelerine, akademisyenlerden gazeteci ve yazarlara, onlardan da sokaktaki insana kadar toplumun hemen hemen her kesimi tarafından takdirle karşılandı. Tabii bu arada, düşünce dünyaları itibariyle toplumun geneliyle bütünleşememiş marjinal bir kesim, herkesi kucaklayan bu hareketi de tasvip etmeyip rahatsızlıklarını dile getirmek ve bu konsensusa “evet” diyen kişi ve kurumları kınamak gibi bir yanlışın içine girdi.
Ama kim ne derse desin, küreselleşme ile adeta büyük bir köy haline gelen günümüz dünyasında, geleceğe dönük istihaleler (değişim ve dönüşümler) arefesinde bulunan toplumumuzun, diğer milletlerle diyalogdan bahsediyorsak kendi içinde, kendi kendisiyle boğuşmasını izah etmek mümkün olmayacaktır. Bu açıdan hoşgörü, ödüllendirilmesi gerekli olan bir husustur ve bu sebeple toplumumuz içinde mutlaka yaygınlaştırılmalıdır. O kadar ki, üniversiteler onu soluklamalı, siyasîler sık sık onu dile getirmeli, sanat dünyası hoşgörü televvünlü güfteler yapmalı ve basın yayın kuruluşları yaptıkları yayınlarla behemehal bu güzel gelişmeleri desteklemelidirler.
Hoşgörü, başkalarının tesirine girerek onlara iltihak etmek değil; başkalarını kendi konumlarında kabul ederek onlarla geçinmesini bilmek demektir. Bu manadaki hoşgörüye kimsenin bir şey demeye hakkı yoktur. Zira bu ülkede herkes farklı anlayışlara sahiptir. Değişik duygu ve düşüncedeki bu insanlar, ya birbirleriyle uzlaşarak geçinebilmenin yollarını arayacak, ya da birbirlerine girip sürekli dövüşeceklerdir. Oysa ki, her dönemde birbirinden farklı düşünen insanlar olmuştur ve olacaktır da. Dolayısıyla ikinci şıkka ne Allah’ın gönderdiği kitaplar ne de günümüzdeki dünya realiteleri evet diyemeyeceğine göre, kanaat-i acizânemce, hiç olmayacak meselelerde bile kavga çıkaran o marjinal kesimin dili dudağı sayabileceğimiz bazı kimseler, kendi durumlarını ve iddia ettikleri şeylerin insanlık ve insanî değerler adına mı, yoksa insanî değerleri tahrip adına mı olduğunu bir kere daha gözden geçirmelidirler.
Türk toplumunun, bilhassa günümüzde, hoşgörüye her şeyden daha çok ihtiyacı var. Hattâ şimdilerde milletimizin, bu dinamiğe sahip çıkıp, onu önde götürmesi ve dünyada hoşgörünün temsilciliğini yapması zaruret haline gelmiştir denebilir. Zira şanlı ecdadımız, bir dönemde hoşgörüyle kendi dönemindeki insanlığın gönlüne taht kurmuş ve umumî huzurun koruyucusu olmuştu. Evet, tarihi boyunca hep barut fıçısı olmuş Balkanlar’da ve Ortadoğu gibi hep hareketli olmuş bir bölgede en uzun süreli barış, ecdadımızın o engin hoşgörüsüyle gerçekleşmişti. Bu hoşgörü ve onun o yüce temsilcileri tarihten silindiği andan itibaren de bu bölge, barış ve huzura hasret kalmıştır. Bereket versin ki, birkaç asırlık a’raf hayatından sonra bu ulu millet, yeni bir “ba’sü ba’de’l-mevt”le hayata yürümeye durdu. Anadolu’nun bağrında yaprak yaprak yeşeren bu ulu çınar, Allah’ın inayet ve keremiyle, cihana yeniden gölgesini salacak ve hem kendisi hoşgörü soluklayacak, hem de bütün aleme hoşgörü soluklamasını öğretecektir.
Bu arada, değişik Avrupa ülkelerindeki soydaşlarımız ve dindaşlarımızın kendi millî değerlerine, tarihî ve manevî köklerine saygılı kalarak bulundukları ülkelerde problem olmadan beraber yaşayabilmeleri de, ancak hoşgörünün engin ikliminde mümkün olabilecektir.
Burada bir hususun özellikle altını çizmek istiyorum. Hoşgörü, ne din ve milliyetimizden, ne de tarihî geleneklerimizden vazgeçmek demek değildir; değildir zira hoşgörü, eskiden beri var olagelen bir vakadır. Osmanlı, hem dindar, hem millî değerlerine sadık, hem de dünya devletleri ile anlaşabilen bir yüce devletti. Günümüzün medenîleşmiş, aydın ve dünyaya açık insanı, eğer o dönemden geri kalacak olursa, buna apaçık çağını idrak edememe derler. Bu bakımdan, hem ferd, hem aile, hem de top yekûn bir toplum olarak, başlatılan bu süreci daha hızlı bir şekilde devam ettirmek mecburiyetindeyiz. Ben, şahsen bizimle aynı duygu ve düşünceyi paylaşmayan insanlarla bile gidip görüşüldüğünde, onların yumuşayacağı kanaatindeyim. Bu açıdan, diyalog adına hemen her kesimle asgarî müştereklerde birleşerek el sıkışabiliriz. Zira Allah’ın (c.c) en evvel değer verdiği şey, ‘insan’dır, sevgidir, şefkattir.
Allah Resulü’nün (s.a.s.) insana verdiği değer
İnsanlığın İftihar Tablosu (s.a.s), Rabb’inden aldığı terbiye ile Müslüman, Hıristiyan veya Yahudi demeden hemen her insana değer vermiştir. Onun insana verdiği değere geçmeden önce, nasıl bir ufuk insan olduğunu görmekte yarar var. O, bir İftihar Tablosu idi; ruhu varlık kitabının besmelesi, mesajı da fatihası olmuştu. Bu, Allah Resulü’nün (s.a.s) misyonunu bilenler için bedihîdir. Biz O’nu, varlığın yüzüne çaldığı nur sayesinde kâinatı temaşa edilen bir meşher ve okunan bir kitap haline getirmekle tanıdık. Bu itibarla da insanlık, özellikle de ümmet-i Muhammed, Rahmet Peygamberi’ne (s.a.s) intisapla ne kadar övünse azdır. O’nun bir aşığının dediği gibi, “Ne mutlu bize ki, O’na intisab etmişiz.” O, tahdis-i nimet, yani Allah’ın, üzerindeki nimetini anlatma sadedinde söylediği mübarek bir sözlerinde, “Allah’ın ilk yarattığı şey yani yokluğun bağrına atılan ilk varlık tohumu, benim nurumdur” buyurur.7 Çünkü varlığın çekirdeği, özü ve hülâsası O’dur. Tasavvufî bir üslupla ifade edilecek olursa, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (s.a.s) varlığı, varlık için hem bir ille-i gaiye (nihaî yaratılış sebebi) ve hem de bir finalitedir. Varlık, O’nun vücuda gelmesi için yaratılmıştır. Alvar İmamı’nın enfes ifadesiyle, Hz. Adem’in (a.s) Cennet’ten çıkarılmasına sebep olan meyveyi yemesinin gerisinde yatan hikmet, daha sonra dünyaya gelecek olan Hz. Muhammed (s.a.s) hakikatıdır ve bir hakikat erinin yaklaşımıyla, eğer Hz. Adem, o yasak meyveye el uzatırken yaptığı işin, onu nereye götürdüğünü bilseydi, Hz. Muhammed bir an evvel gelsin diye ağacın meyvesini değil, kökünü bile yerdi. Evet, O (s.a.s), bizim nazarımızda bu denli büyük ve kıymetlidir.
İşte bu İnsanlığın İftihar Tablosu, varlığın ille-i gaiyesi ve Nebiler Serveri (s.a.s), değişik münasebetlerle başka yerlerde de arzettiğim gibi, bir gün yoldan bir Yahudi cenazesi geçerken ayağa kalkar. O esnada yanında bulunan bir Sahabi, “Ya Resulallah, o Yahudidir” der. Nebiler Serveri (s.a.s) hiç tavrını bozmadan ve yüz çizgilerini değiştirmeden, zamana “dur ve beni dinle” dedirtecek şu cevabı verir: “Ama bir insan!” Onu bu ölçüler içinde tanımayan müntesiplerinin de, O’nun (s.a.s) insanlık adına getirdiği evrensel mesajlardan habersiz yaşayan insan hakları savunucularının da kulakları çınlasın! Bence bu söze ilave edilecek hiç bir şey yoktur ve eğer biz, bu sözün sahibi o şanlı Peygamberin ümmeti isek, O’ndan farklı düşünmemiz de mümkün değildir.
Hoşgörü ve demokrasi
Günümüzde dünya çapında başlatılan bir diyalog ve hoşgörü süreci adına ortaya konan hizmetlere karşı çıkanların, idrak ufuklarını veya benliklerine sinmiş hırçınlık ruhu açısından durumlarını bir kere daha gözden geçirmeleri yararlı olacaktır. Kaldı ki demokrasi, vesayeti altında herkese, kendi duygu ve düşüncelerini yaşama imkânı veren bir sistemdir. Ve hoşgörü, onun önemli bir derinliğini teşkil etmektedir. Hattâ denebilir ki, hoşgörünün olmadığı bir yerde demokrasiden de söz edilemez. Gel gör ki, hoşgörüye tahammülü olmayan bazı zavallılar, bir taraftan demokrasi derken, diğer taraftan onu besleyen kaynağı kurutmak istemektedirler. Demokrasinin hakim olduğu bir ülkede, herkesin demokratik hak ve hürriyetlerden istifade ederek varlığını sürdürmesi gerekirken, bir kesim diğer bir kesimin varlığından rahatsız olacaksa, rahatsız olan kesimin, “demokratız, demokrasiye taraftarız” gibi iddialarında, en hafif ifadesiyle, samîmî olmayacağı açıktır. Zira yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, hoşgörü olmadan demokrasinin yerleşmesi mümkün değildir. Aslında demokrasiyi savunanların, kendi düşüncelerini paylaşmayanları bile hazmetmeleri ve sinelerini, tabiî genişliği ölçüsünde herkese açmaları bir zorunluluktur.
Burada şu hususu da belirtmekte yarar var. Kim olursa olsun, insanları oldukları gibi kabullenmek demek, inananla inanmayanı aynı kefeye koymak demek değildir. Bizim düşüncemize göre, inananın ve inanmayanın durumu kendi kıymetleri ölçüsüncedir. İnsanlığın İftihar Tablosu (s.a.s) ise, müstesna bir konumdadır ve kalbimizde seviyeler üstü ayrı bir yeri vardır. Bu münasebetle istidradî (antr parantez) bir hissiyatımı arzetmek istiyorum. Ben, Habib-i Ekrem’in (s.a.s) huzur-u risaletpenahilerine gidip geriye döndüğümde, orada ölmediğimden dolayı çok üzülmüştüm. Zira kendi düşünceme göre, eğer O’nu gerçekten sevmiş olsaydım, müvacehe parmaklıklarına sarılır ve orada yığılır kalırdım. Çünkü o güne kadar İnsanlığın İftihar Tablosu (s.a.s) ile alakamı hep bu ölçüde sanmıştım. Gerçi O’nun gönüllerimizde çok yüce bir yeri var ve O’nun kâkül-ü gülberlerine bile toz kondurmayız ama benim bu anlayış ve bu duygu içinde olmam bu konuda benden farklı düşünen bir insanla diyalog içinde olmama mani değildir.
Hoşgörü ve geleceğimiz
Bizler, değişik duygu ve düşüncelerde de olsak bu ülkenin insanlarıyız. Bazı konularda ortak noktalarımız olmasa da, hepimiz, belli bir dönemde işgale uğramış bir ülkenin ferdleri ve bu geminin mağdur yolcularıyız. Hep aynı mağduriyet, aynı mahkumiyet, aynı mazlumiyeti paylaşmışızdır. Bu açıdan, mutlaka hemen her kesimdeki insanla konuşup paylaşacağımız nice müşterekler mevcuttur.
İhtimal ki zaman, gelecekte en büyük yorumunu ortaya koyacak ve hoşgörü çığırını açanların haklı olduklarını gösterecektir. Yine zaman, bazı duygu ve düşünceler itibariyle, tıpkı tabiatta varlığı ileri sürülen “natürel seleksiyon” gibi, o tabiî ayıklanma mekanizmasını işletecek ve neticede bazı yaramaz duygu ve düşünceler elenip öbür tarafta kalacak, geleceğe yürüme hak ve liyakati olan duygular da, o “natürel seleksiyon”u aşarak geleceğe yürüyecektir. Hoşgörülüler, hoşgörü üzerine bir dünya kuracaklar; hoşgörüden nasibi olmayanlarsa, kendi hoşgörüsüzlüklerinin gayyasında kin, nefret ve gayz içinde boğulup gideceklerdir. Dilerim, böylelerinin de bir an evvel akılları başlarına gelsin ve içine düştükleri bataklıkta boğulup gitmesinler. Çünkü o zaman oturup, bir de onlar için ağlayacağız. Bu müstakbel ızdırabımızı şimdiden hissediyor ve hissettiklerimize şimdiden üzülüyor ve ızdırapla iki büklüm olup inliyoruz.
Hoşgörü atmosferini sürekli kılma
Biz yitirdiğimiz cennetimizle beraber, bir kısım millî hasletlerimizi de kaybettik. İlim, araştırma, çalışma, çalışmada usul, mesainin tanzimi, birbirimize yardımcı olma, kâinat kitabını okuma gibi hususlar, bizim yitirilmiş cennetle beraber kaybettiğimiz vasıflardan bazıları. Yitirilmiş onca şeyin en önemlilerinden biri, belki de en birincisi ve en önemlisi, Türkçemizde enfes bir kelimeyle ifade edilen hoşgörümüzdür. Müsamaha da diyebileceğimiz bu kelimeden biz, insanları biraz daha engince kucaklama, sımsıcak karşılama, kusurlarını görmeme ve hep affedici olma manâlarını anlarız. Dıştan dilimize giren tolerans kelimesine gelince, hoşumuza gitmeyen hususları vicdan ve iman enginliği ve sine genişliği içinde tolere veya duyguların gücüyle hazmetme demektir ki, aynı olmasa da birbirine yakın sayılırlar. Diğer bir yaklaşımla hoşgörü, herkesi kendi konumunda kabul etme; kendi konumunda kabul ettiğimiz herkese bağrını açma; herkesi kucaklama ve Yunus’un ifadesiyle, “Yaradan’dan ötürü yaratılanı sevme”dir ki, zaten herkese sevgiyle açılma da bir mü’min sıfatıdır.
Yaradan’dan ötürü yaratılanı sevme
Allah (c.c.), kâinatı sevgi üzerine yaratmıştır. Sevgi, varlığın sebebi, özü ve varlıkları birbirine bağlayan en güçlü bir bağdır. Kâinat içinde her şey Allah’ın sanatıdır. Öyleyse eğer siz, Allah’ın sanatı olan insanlara sevgiyle yaklaşmasanız, Allah’ı, Allah’ı sevenleri ve Allah’ın sevdiklerini rencide etmiş olursunuz. Meselâ, Picasso gibi bir ressamın resmine karşı lâkayt kalmakla hem Picasso’yu, hem de onu sevenleri rencide etmiş oluruz. Yine meselâ el-Hamra sarayının mütenahîden nâmütenahîye, yani sonludan sonsuza açılışını çizgi çizgi ifade eden nakışları karşısında kayıtsız kalırsanız, o sanata ve onun sanatkârına karşı saygısızlıkta bulunmuş olursunuz. Aynen onun gibi bu kâinat her yanıyla baş döndürücü güzellikleri, debdebe ve ihtişamı ile, nakış nakış Allah’ın sanatıdır. Bu açıdan, insan da, hayvan da, diğer canlılar da, hattâ cansızlar da, sevgiyle kucaklayıp bağrımıza basmaya değer mahiyette yaratılmıştır. Onlara karşı alakasızlık ya da hafife alma, dolayısıyla Sanatkâr’a karşı bir alâkasızlık ve Sanatkâr’ı hor ve küçük görme demektir. Oysa bizim varlığa ve diğer insanlara yaklaşımımız, yaratılanı Yaradan’dan dolayı sevme esasına dayanır. Dolayısıyla eğer Müslümanlar olarak karşımızdakilere kılıçtan, kalkandan, öldürmeden, kesmeden bahsediyor ve bu şekilde onlarla aramızda uçurumlar meydana getiriyorsak, evet eğer böyle bir şey olmuşsa, bu takdirde biz, temelde kendi çizgimizden kaymışız demektir.
Ancak şükranla yad etmeliyiz ki, yitirilmiş cennetin emarelerinin zuhur ettiği şu günlerde, kaybettiğimiz diğer vasıflarla beraber hoşgörüyü de yeniden bulur gibi olduk, ya da İslam’ın ruhunda olan, Hz. Muhammed (s.a.s.) vasıtasıyla Kur’an’da bize anlatılan hoşgörüyü, diğer vasıflar gibi yeniden bir kere daha keşfediyoruz.
Allah (c.c.), hoşgörü konusunda yeniden var olma turnikesindeki bu topluluğu öne çıkardı ve İlâhî takdir onları, hoşgörüyü canlandırmaları için adeta sahneye sürdü. Neticede de çok önemli bir hüsn-ü kabul meydana geldi. Ortaya konan müesseselerle birlikte, ferd ferd ve grup grup Türkiye içinde ve dışında verilen hizmetler de, dünya insanları ve hususiyle de bizim insanımız için bir cazibe merkezi, bir hareket haline geldi. Her şeyden evvel bu, şunu gösteriyor: Kur’an’ı Kerim, bir ayetinde “İnsanlar iman eder ve salih amel yaparsa (yani davranışları da sıhhatli olursa) Allah onlar için hüsn-ü kabul, sevgi vaz’eder (onları başkalarına sevdirir ve kabûl ettirir)” (Meryem, 19.96) buyurur. Yani netice itibariyle, gök ehli ve yer ehli onları sever. Bir hadiste de ifade edildiği gibi, “Allah sevdiği insanları gök ehline söyler ve onları sevmelerini ister. Onları gökteki melekler sevince, bu sefer gök ehliyle beraber yerdeki insanlar da sever.”1
İkinci husus, bir tohum veya çekirdek halinde temsil edilen hoşgörünün neşv ü nemâ bulması, yani gönüllerde yaşanan bu duygunun, mevsimi gelince tomurcuk gibi açılmasıydı. Bunun için, sebepler planında gazetelerin, televizyonun, dergilerin, vakıfların v.s. bu sürece destek vermeleri gerekiyordu ve öyle de oldu. Bütün bunlar, birer küçük vesile ve bahane olarak bizim sertliğimizi, yol yöntem bilmezliğimizi kırdı ve içimizdeki sevgi nüvelerini inkişaf ettirdi ve hoşgörüyü dışarı çıkardı. Böylece, biz de bu ‘bahar’ mevsiminde herkese kucak açtık. Bu, gökteki hüsn-ü kabule yerin ses vermesiydi. Başka bir tabirle, yerdeki bu sesin gökteki hüsn-ü kabulden gelmesiydi.
Her şeye rağmen hoşgörü süreci
Evet, gökteki hüsn-ü kabul, yerde de ses getirdi. Bu ses getirmenin emareleri ortadadır. Gidilen her yerde kabul adına kapıların ardına kadar açılması; 70 küsur sene ateizmin, komünizmin insafsız paletleri altında düşünceleri, duyguları dümdüz olmuş ülkelerde bile açılan okullara minnetle, şükranla mukabele edilmesi ve “Allah için gelin ve gelirken o tertemiz duygu ve düşüncelerinizi de beraberinizde getirin” demeleri, bunun en açık işaretleridir. Bu açıdan, hoşgörüde belli bir mesafe aldığımız her zaman söylenebilir. Öyle ki, hoşgörü mevsimi başladıktan sonra, Türkiye’de bir yerde Gazi Osman Paşa hadiseleri sahnelendirildi. Böyle bir hadisenin patlamasında esas unsur teşkil edebilecek belli bir anlayış harekete geçti ve hoşgörü dinamitlenmek istendi. Ancak, senelerden beri ayrı görülen ve gösterilen taraflar basiretli davrandı, o badireyi de atlattılar.
Zannediyorum, bundan sonra da sahneye bin bir türlü oyun sürecek ve umumi huzuru bozmaya çalışacaklar. Ancak biz, başlamış olan bu süreci sonuna kadar götürmeye kararlı olmalıyız; kararlıyız ve Kur’an’ın yol gösterdiği şekilde hareket etmek mecburiyetindeyiz. Evet, Kur’an diyor ki: “(Rahman’ın kulları) boş sözlerle karşılaştıklarında vakar ile oradan geçer giderler.” (Furkan, 25.72) Herkes, hareketleriyle kendi karakterini aksettirir. Kâmil insanlara düşen, müsamahalı davranmaktır. Birilerinin Kur’an’la alay etmesi, namazı, orucu hafife alması, iffetle alay etmesi, kendi üslûbunu ve karakterini ele verir. Ama mü’minler olarak biz, alaycı ve saldırganlara karşı bile olsa, saldırgan ve alaycı bir tavır içinde olamayız, alaya alayla, saldırganlığa saldırganlıkla karşılık veremeyiz.
Yine bir ayet-i kerimede “(Ey Habibim!) İman edenlere söyle: Allah’a kavuşup, yaptıkları her şeyin hesabını vereceklerine inanmayanlara karşı daha müsamahalı olup, onları bağışlasınlar” (Casiye, 45.14) buyurulur. Bu aslında sizin de vicdanınızın sesidir. Evet siz, âmâ bir insanı gördüğünüz zaman, tekme vurup onu döver misiniz, yoksa elinden tutup yol mu gösterirsiniz?
Bu itibarla, geleceğin fikir işçilerine düşen vazife, toplum içinde yaşanan değişik çarpıklıklara yeniden ahenk kazandırmak, Türkiye’de bozulmak istenen ahengi korumak, nâhoş görünen her şeyi basiretle karşılamak, “Huz mâ safâ, da’ mâ keder (Temiz ve hoşa giden şeyleri al, hoşa gitmeyen bulanık şeyleri terk et)” sözünde olduğu gibi, hoşa gitmeyen şeylere karşı lâkayt kalıp, herhangi bir hadiseye, kavgaya, gürültüye sebebiyet vermemektir.
Eğer bu hali bundan sonra da devam ettirebilirsek, çok kısa zaman içinde, hoşgörü ve toplum barışı adına şu anda varılmış olan noktadan daha ötelere ulaşmamız mukadderdir. Elbette ki, bu ahengi bozmak için dıştan ve içten pek çok menfî teşebbüs olacaktır. Ama biz, hoşgörünün devamı için ölüp ölüp dirilecek ve bunu bozdurmamaya çalışacağız. Her yerde tufan tufan sevgi soluklayacak, sevgi ile insanların gönüllerine ve gözlerine akmaya bakacak, herkesi gerçekten sevgi ile kucaklayacak ve inşallah 21. asra, hoşgörü asrı dedirteceğiz. Bu konuda öyle bir hırsımız var ki, böyle bir iki seneye razı olacak değiliz; biz biri iki asrı, hattâ kıyamete kadar gelecek bütün asırları hoşgörü asırları haline getirmeye karar vermişiz ve bu yoldan dönme niyetinde de değiliz.
Muhammedî ruh ve mana içinde diyalog
Diyalog açısından Kur’an ve Sünnet’e bakınca, her zaman konuyla alakalı birçok ayet ve hadis bulmak mümkündür. Evet, bir insan kendini az zorlayarak ve biraz dikkatlice Kur’an’ın ayetlerine göz gezdirebilse, konuya esas teşkil edebilecek onlarca ayet bulabilir. Şahsen ben iddiayı sevmem; yarım yamalak da bir hafızlığım var. Buna rağmen müsamaha, af, diyalog ve herkese bağrını açma ile alâkalı onlarca ayeti peşi peşine okuyabilirim. İşte bu husus, İslam dininin herkesi kucaklayıcı bir yanını, yani onun evrenselliğini göstermektedir.
Meselâ Kur’an, “es-sulhu hayr; sulh hayırlıdır” (Nisâ, 4.128) buyurur. Ayetin belli bir hadise ile alakalı olması, mana ve kapsamının da hususiyetini gerektirmez. Kanun umûmîdir. Zaten ‘İslam’ ismi de kökeni itibariyle silmi, teslimi, emniyeti, güveni ifade etmiyor mu? Öyle ise, bunları tam temsil ve tesis etmeden hakîkî Müslüman olmamız mümkün değildir. Kaldı ki, bu mübarek ismin manâları altında, herkesi kucaklama, herkese ve her şeye sevgi esası ile yaklaşma da söz konusudur. Ama onu bu espri ile ele almaz ve öyle yaklaşmazsak, o zaman ne İslam’ı anlamış, ne de onun tebliğ ve temsilini yapabilmiş sayılırız.
Kur’an-ı Kerim’de sulh u sükunun teminatı sayılan kuralların yanında, yol kesen, anarşi ve teröre sebep olan insanlara karşı takınılması gereken tavırlar, cezaî müeyyideler, hadler, kısaslar vs. ile ilgili ayetler de vardır. Veya Hz. Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali Efendilerimiz, yani Dört Halife dönemi dahil, Emevi ve Abbasiler’de uygulanan ta’zir cezaları da söz konusudur. Gerek bu konulardaki ayet ve hadisleri, gerekse ortaya konan uygulamaları kendi şartları içinde ele alıp düşünmez, aslı teferruattan, hedefi vasıtadan ayırt edemez, söz konusu ayet ve hadisleri siyak sibak, yani ayetlerin öncesi ve sonrası arasındaki münasebet çerçevesi içinde değerlendiremezsek hep yanlış sonuçlara varırız.
Evet, diyebilirim ki, İslam’da sulh, sevgi, af, müsamaha esastır; diğer şeyler ise ârızîdir. Öte yandan, eskilerin ‘evvelen ve bizzat’ dediği, Müslümanlığın temel meselelerini önemleri ölçüsünde öne çıkarmak icap eder. Meselâ, eğer Cenab-ı Hakk, sevgiye önem vermiş ve kendisini seveni sevdiğini bildirmiş, en çok sevdiği insana Allah’ı seven ve Allah’ın da sevdiği manasına “Habibullah” ismini vermiş ise, bizim de bunu esas almamız gerekir. Münafıklara karşı cihad, kâfirlere karşı sert davranma gibi hükümler, yine eskilerin ifadesiyle “sâniyen ve bi’l-araz”dır, yani ikinci derecede ve şartların mecbur kıldığı hallerdir. Bir başka deyişle, sert davranma, mücadele etme ve gerektiği yerde öldürme, çeşitli sebeplere ve şartlara bağlanmıştır. Şayet o sebepler söz konusu olmazsa, hükümler de tatbik edilmeyecek demektir. İsterseniz, Zahid-i Kevserî’nin uzun uzadıya anlattığı bir misalle konuyu biraz daha açalım.
Bir hükmün teşrî’ ve uygulanma şartları
Kur’an’ı Kerim’de zekâtın harcanacağı yerler anlatılırken, kalpleri İslam’a ısındırılacak olanlar (müellefe-i kulûb) da zikredilir (Tevbe, 9.60). Allah Resulü (s.a.s), hayat-ı seniyyeleri boyunca bu hükmü hep tatbik etmiştir. Efendimiz (s.a.s) vefat edinceye kadar da bu hükmün neshine, yani geçersizliğini yitirdiğine dair herhangi bir belge söz konusu değildir. Ne var ki, Hz. Ebû Bekir döneminde, “müellefe-i kulûb” olarak zekâttan pay almak için gelen iki kişiyi Hz. Ömer geri çevirir ve ellerindeki fermanı da yırtar atar. Ardından da, “Eskiden İslam zayıftı, bugün ise Müslümanlar kuvvetli ve güçlüdür ve böyle bir şeye ihtiyaç yoktur” der; der ve onları uzaklaştırır.1 Hz. Ömer’in Efendimiz’in uyguladığı bir hükme böyle tavır almasını ilk anda anlayıp izah edemeyebilirsiniz. Ancak meseleye usûl açısından yaklaşılınca, Hz. Ömer’in Kur’an’daki bu hükmün illetini kavramış ve ona göre hüküm vermiş olduğunu anlar ve rahatlarsınız. Evet, “hükmün müştaka taliki, me’hazi iştikakın illiyetini iktiza eder”, yani “herhangi bir hükmün bir şart veya sebebe bağlı olması, o şart veya sebebin varlığını gerektirir” kaidesince, verdiğimiz misalde, kalplerin te’lifi artık söz konusu değil veya böyle bir şeye daha fazla gerek duyulmuyorsa, elbette yardım da söz konusu olmayacaktır.
İşte, Kur’an-ı Kerim’deki öldürme, sürme, harp etme gibi hükümler böyle çeşitli sebeplere bağlanmıştır. Şayet o sebepler mevcut değilse, yapılacak şey, ‘va’z u nasihattır, emr-i bi’l-ma’-ruftur, kavl-i leyyin’dir ve ‘tavr-ı leyyin’ ile İslam’ın güzelliklerini anlatmaktır. İslamî terminolojiye ait bu tabirler, yumuşak söz ve yumuşak tavırla doğruyu, güzeli anlatma demektir ki, İslam’da umûmî manâda esas olan da işte budur. Asıl olanı göz ardı edip ikinci derecedeki kaide veya hükümlerin sebeplerini dikkate almadan, Kur’an’ı Zahirîlerin anladığı şekliyle anlayıp, vurma, kırma, dövmeyi ön plana alanlar, maalesef ne hükmü, ne hükmün sebep ve kaynağını ve ne de İslam’ı anlayabilmişlerdir.
İlgili sebepler ortaya çıktığında, elbette o sebeplerin gerektirdiği hükümler de devreye girecektir. Meselâ, bizi haksız yere öldürmeye kalkıştıklarında veya çeşitli vesilelerle vatanımıza saldırdıklarında, sözgelimi Çanakkale’de yaptıkları gibi toplanıp üzerimize geldiklerinde, o zaman, bir köşede sus pus oturup “Ne iyi ettiniz de geldiniz” mi diyeceğiz? Yoksa, evet yoksa, canımızı dişimize takıp mücadele mi edeceğiz?
Şimdi şu içinde bulunduğumuz dünyanın haline bakın! Geçenlerde bir gazetenin verdiği habere göre, dünyanın 56 yerinde sıcak harp devam ediyormuş. Şu son çeyrek asır içinde, dünyaya demokrasi ihraç eden ve hümanizm dersi veren ABD, Vietnam’da, Kore’de, Körfez’de savaştı. Sudan’ı, Libya’yı terörist ilan etti. Üstelik bunları hep demokrasi adına yaptığını söyledi. Sadece ABD mi? Elbette hayır. Ruslardan Sırplara, Fransızlardan İngilizlere uzanan çizgide, hâlâ bir sürü yerde kan ve gözyaşı seylapları çağlıyor. O halde, realiteleri hesaba katmayan salt idealistçe bir tavırla harbe karşı çıkmak, beşerî realitelere de karşı çıkmak demektir. Onun içindir ki, demokratik hak ve hürriyetlerimize dokundukları an elbette kendimizi müdafaa edecek ve gerektiğinde savaşacağız. Fakat başta da ifade ettiğim gibi, bütün bunlar arızî şeylerdir. İslam’da esas olan sulhtur, barıştır ve insanlığı sevgi ile kucaklamadır.
Kur’an-ı Kerim’in ortak kelimeye çağrısı
Diyalog içinde bulunduğumuz insanlarla, ortak yanlarımızı artırmak ve onlar üzerinde konuşmak gerekir. Hattâ konuştuğumuz, görüştüğümüz bu insanlar, Yahudi, Hıristiyan veya bir başkası, kim olursa olsun, yine bu düşünce ile hareket edilmeli ve bizi birbirimizden ayıracak hususlar söz konusu edilmeden, müşterekler üzerinde durulmalı ve müşterek yanlar araştırılmalıdır.
Meselâ, Allah ve ahiret konularında anlaşamadığımız insanlara Peygamber Efendimiz’i anlatmanın bir manâsı yoktur. Efendimiz (s.a.s.) olmadan, bir hayatı düşünemeyiz. Bakın, Kur’an-ı Kerim, Kitap Ehli’ne çağrıda bulunurken: “Ey kitap ehli! Aramızda müşterek olan bir kelimeye gelin” der. Nedir o kelime? “Allah’tan başkasına ibadet yapmayalım.” Zira gerçek hürriyet, ancak başkalarına kulluk yapmaktan kurtulmakla gerçekleşir. Allah’a kul olan, başkalarına kul olmaktan kurtulur. İşte gelin, sizinle bu mevzu üzerinde birleşip bütünleşelim. Kur’an devamla, “Allah’ı bırakıp da, bazılarımız bazılarımızı Rab edinmesin” (Âl-i İmran, 3.64) diyor. Dikkat edin, bu mesajda “Muhammedün Resulullah” yok.
Bir başka ayet: “(Ey Habibim), iman edenlere söyle: Allah’ın günleri(nin gelip çatacağını) ümid etmeyenleri bağışlasınlar” (Casiye, 45.14). Yani, ahirete ve öldükten sonra dirilmeye inanmayanları bağışlasınlar. Çünkü “Allah, herhangi bir kavme ancak kazanmakta olduklarıyla mukabele eder” (Casiye, 45.14). Çünkü İslam’da, insanları inançlarından dolayı zorlama veya herhangi bir inancı kabûl ettirip, bir başkasından vazgeçirmek için zor kullanma yoktur. Çünkü bu, insanın irade sahibi kılınmasına ve hesabını Ahiret’te vereceği prensibine terstir. Onları cezalandıracaksa Allah cezalandırır ve bu mesele bizi alakadar etmez.
Bu mevzuda bir diğer canlı misal ise bizzat Efendimiz (s.a.s) Uhud savaşı sonunda, Mekkeli müşriklere bedduada bulunma azmine karşı Allah’ın ikazı şeklinde gerçekleşmişti. Evet, bir rivayete göre O, bir süre sabah namazında sesli olarak bazı Arap kabilelerinin isimlerini anıp onları Allah’a havale etmişti. Zayıf bir rivayete göre ise, Bi’r-i Maûne faciası olarak tarihe geçen ve bedevî bir Arap kabilesinin, talepleri üzerine, kendilerine Kur’an öğretmek için gönderilen çok sayıda Ashabını pusuya düşürüp şehid etmesi münasebetiyle, 30-40 gün kadar onların cezalandırılmasıyla alâkalı dua etmişti.2 İşte o zaman Cenab-ı Hakk, “Kullarımın işinden hiç bir şey sana ait değildir. Allah ya onların tevbesini kabûl eder, yahut onlar, zalim kimseler oldukları için cezalandırır” (Al-i İmran, 3/127-128) ayeti nazil olmuştu ki, anlayana göre burada tatlı bir serzeniş de söz konusudur. Evet, rakik Peygamber’in rakik kalbini incitmeden yapılan bir serzeniş. Yani “Sen, seni alakadar etmeyen mevzulara ne diye giriyorsun? Bunlar seni ilgilendirmeyen şeylerdir” denerek ona kendi çizgisi hatırlatılıyordu.
Bugün bütün dünyada dine bir yöneliş söz konusu. Bu açıdan, günümüzde dini temsilin daha bir önem kazandığı kanaatimdeyim. Evet bugün, iffetli, temkinli, tedbirli, samimî, ihlâslı ve çalmayan çırpmayan, kendini fazlaca düşünmeyen, hasbî, yaşatma zevkiyle yaşamadan vazgeçmiş, dünyevî beklentileri bulunmayan hak erlerine ihtiyaç var. Eğer toplum bu vasıflarla bezenmiş insanları bulabilirse, bütün temiz vicdanlar onlara doğru yönelecek ve mutlaka doğruyu bulacaklardır.
Zümrüt Tepeleri’nin iki gülü: Hoşgörü ve diyalog
Diyalog, iki veya daha fazla kişinin bir araya gelerek belirli konular üzerinde konuşması, görüşmesi ve bu vesileyle birbirleriyle kaynaşması demektir. Bu açıdan diyalog için, doğrudan doğruya ‘insan’ eksenli bir faaliyettir diyebiliriz. Hiç şüphesiz her insan, ihlâs ve niyetinin istikametine göre mükâfat görür. Bir insanın davranışları, onun ihlâs ve niyetteki istikameti üzerine planlandığı takdirde, o insan kaybetme kuşağında bile kazanabilir. Zira Allah Resulü (s.a.s), Buharî gibi sahih hadis kaynaklarında yer alan bir hadis-i şeriflerinde, “Ameller niyete göredir” buyurmakta ve mü’minin niyetinin amelinden hayırlı olduğunu vurgulamaktadır. Çünkü amel, hayırlı bir niyet üzerine kurulursa, o da hayırlı olur. Bu açıdan, insan ne yaparsa yapsın, önce niyeti itibariyle samimî olmalı ve Rabbinin rızasını gözetmelidir. Dolayısıyla sevgi, diyalog ve hoşgörü adına değişik çevrelerle girilen münasebetlerle alakalı yanlış bir hükme varmamak ve su-i zanna düşmemek için daha temkinli olunmalıdır.
Milletimizin, bunca yara bere aldıktan ve defaatle ırgalandıktan sonra yeni sarsıntılara artık tahammülü kalmamıştır. Yani anti demokratik mihraklar, ellerinde bulunan güç ve imkânlarını mantık ve muhakemenin önüne geçirerek, bu milletin başına aşılmaz bir gaile haline gelirlerse, bu necip millet bir daha belini doğrultamayabilir. Böyle bir badire neticesinde ise, bu cennet vatan bir 15-20 sene daha geriye gidebilir. İhtimal şimdilerde tenkidi yapılan bazı şeyleri mumla arar hale gelebiliriz. Bu açıdan “Sulh, hayırdır” (Nisâ, 4.128) Kur’ânî düsturundan hareketle, başlattığımız diyalog çalışmalarıyla, elden geldiğince yurt içi ve yurt dışında, sulhün yanında olduğumuzu göstermeliyiz. Evet, İslam’da sulh esastır, harb ü darp ise, belli sebep ve şartlara bağlı arızî bir meseledir. Bu açıdan diyebiliriz ki, şayet bu ülkede herkesin huzur ve güven içinde olacağı bir sulh ortamı meydana getirilemezse, milletimiz ve insanlık adına herhangi olumlu bir hizmet yapmamız mümkün değildir.
Ülke olarak, şu günlerde bir kısım çevrelerin bakışları adına beklenenleri verememe ciddî şekilde itibar kaybına vesile olabilir. Asya’daki devletlerin, bize karşı komünizmin çözüldüğü ilk günlerdeki bakış açıları ve beklentileriyle bugünkü bakış açıları ve beklentileri aynı değildir. Öyle ise insaf, iz’an ve vatanseverlikle bu meselenin üzerinde daha ciddi durmak gerekecek. Onların bize karşı hüsn-ü zanlarını muhafaza etmeleri, ülkemizdeki istikrara, hattâ bazen kendimize rağmen istikrara ve bu ülkede her şeyin iyi gitmesine bağlıdır.
İslam hakkındaki yanlış anlayışlar
Meseleye farklı bir açıdan yaklaşacak olursak; ülkemizde Müslümanlar zaman zaman yanlış anlamalara konu oldular ve neticede bir takım baskılara ve hakaretlere maruz kaldılar. Hattâ, bazı Müslümanların en tabiî ve en temel haklardan mahrum bırakıldıklarına ve işlerinin ellerinden alındığına şahit olduk. İnanmış insanlara reva görülen bu türden zulümler, hümanizm, insan hakları, mürüvvet, sevgi ve hoşgörü gibi İslam’a ait bir kısım hasletler adına yapılıyor ve bu hasletler, sadece kendilerinden yararlanılan birer kavram olarak inanmış insanlar aleyhine kullanılıyordu. Esasen bu tavır, İslam’a ve Müslümanlara hayat hakkı tanımak istemeyenlerin eskiden beri içte ve dışta tatbik edegeldikleri sinsice bir taktikti. Zira iddia edilen şeyler, doğru değildi; çünkü Müslüman, hiçbir zaman bağnaz olmazdı. Her ne kadar Müslümanların içlerinde o türden bazı kimseler çıkmış olsa da, temelde Müslümanın müsamahasız ve hoşgörüden uzak olması katiyen düşünülemez. Evet, Müslümanların şimdiye kadar kime ne zararları dokunmuş ve kime ne kötülükleri görülmüştür? Ne var ki onlar, bunca iyi niyetli olmalarına rağmen birileri, onları hep yanlış bir kefeye koymuş ve yanlış terazilerle tartma yoluna gitmiş; sevgi, hoşgörü, özgürlük ve demokrasi adına çeşitli suçlamaların hedef tahtası haline getirmişlerdir. Buna karşılık Müslümanlar, bütün bu yanlışlıklara maruz kaldıkları halde kimseye bir şey yapamamışlar, sadece öyle olmadıklarını ifade ederek cevap vermekle yetinmişlerdir. Halbuki bir kesim, hiç ara vermeksizin hep onlara hücum etmiştir. Evet Müslümanların pak ve nezih ruhlarından ve ellerindeki mukaddes ve yüce kaynaklardan hep güzellikler fışkırıp durmuştur. Başka türlü de olamazdı. Zira ne Kur’an, ne Sünnet, ne de Selef-i Sâlihînin safiyane içtihadları içinde sevgiye, hoşgörüye ve herkesle konuşup görüşme, duygu ve düşünceleri ifade etme manasında diyaloğa zıt ve onları yasaklayıcı bir hüküm, bir tavır yoktur. Zaten herkesin iyiliğini isteyen ve istisnasız herkesi kurtuluşa çağıran bir dinin başka türlü olması da düşünülemez. Kur’an-ı Kerim’deki şu ayetler bu hakikati ne güzel ifade ederler: “Affeder, kusurlarını başlarına kakmaz, hatalarını örterseniz, biliniz ki, Allah, çok bağışlayan, çok merhamet edendir.” (Teğâbün, 64.14) “Allah, sizinle din uğrunda savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayanlara iyilik yapmanızı ve onlara adil davranmanızı yasaklamaz.” (Mümtehine, 60.8) “İman edenlere söyle: Allah’ın (ceza) günlerinin geleceğini ummayanları bağışlasınlar. Çünkü Allah, her topluma yaptığının karşılığını verecektir.” (Câsiye, 45.14)
Evet, Kur’an’ın temeline inildiğinde, O’nun adeta sevgi ile esip geldiği görülür. Bu bakımdan, inanmış sineler, zaten bizim olan bu güzelliklere yeniden sahip çıkmalı, bugüne kadar dünyaya pompalanmış olan menfî Müslüman imajını değiştirmeli ve İslam’ın gerçek yüzünü medenî geçinenlere karşı “ikna” düsturuyla bir kere daha anlatmalıdırlar.
Bizi nimetleriyle besleyen Cenab-ı Hakk’a sonsuz hamd ü senalar olsun ki, şimdilerde dünyanın dört bir bucağında bulunan hakikat erleri ve sevgi kahramanları, bu hakikatlerden hareketle dünyaya sevgi, hoşgörü ve herkesle diyalog mesajları taşımakta ve sinesi sevgiyle dopdolu ‘yeni bir Müslüman imajı’ oluşturmaya çalışmaktadırlar.
Allah’ın rızasına talip olma
Şu hakikatin bir kere daha altını çizmek isterim ki, Müslümanlar diyalog, sevgi ve müsamaha ile herhangi bir şey kaybetmeyeceklerdir. Kaldı ki, onlar en büyük kazanç olan Allah’ın rızasına taliptirler. Bu bakımdan, bazılarının kayıp gördüğü şeyler Müslümanlar için kazanç, kazanç gördükleri ise kayıp olabilir. Ayrıca, bizim İslam’dan, onun mukaddes kitabı Kur’an’dan ve onun en mükemmel ve en şerefli temsilcisi olan İnsanlığın İftihar Tablosu’ndan (s.a.s) asla şüphemiz yoktur. Biliyoruz ki İslam, tüm engellemelere rağmen mutlaka geleceğe yürüyecektir; her meselesini akla tasdik ve tescil ettiren Kur’an, geleceğin problemlerini hallecek kadar güçlüdür; hakkında Bernard Shaw’un, “Bütün problemleri kahve içme rahatlığı ile hallediyor” dediği Nebiler Serveri (s.a.s) ise, zaten kıyamete kadar insanlığın problemlerini çözmek üzere gönderilmiştir. Geçmiş asırlarda olduğu gibi, asrımızın ve gelecek asırların en çözülmez görünen problemleri, değişik fikir ve kalp mimarları tarafından bu kudsî kaynaklara dayanılarak çözülebilecektir.
Evet, bizim hiçbir şeyden endişemiz olmamalı; zira biz, Kur’an’ın ve Efendimiz’in (s.a.s) ışık saçan beyanlarının her derde deva olduğuna inanıyoruz. Bu meşalelerle donanmış olanlar, kanaat-i acizânemce, dünyanın neresine giderlerse gitsinler, kimle diyaloğa geçerlerse geçsinler, Allah’ın inayet ve keremiyle, hiçbir kayıpları olmayacaktır. Dolayısıyla ortada bizi herhangi bir endişeye sevkedecek bir husus da sözkonusu değildir. Önemli olan, elimizde bulunan bu değerli kaynakları iyi anlayalım ve gerektiği şekilde kullanabilelim. Onları yanlışlara, nefsî ve dünyevî arzularımıza alet etmeyelim. Onlarla ancak Allah’ın rızasını ve ahiret hayatını peyleyelim. Evet, bizim Kur’an’dan ve Resulüllah’dan en ufak bir şüphemiz ve onların hakkaniyeti konusunda en küçük bir endişemiz olmadığı gibi, kimsenin de bizden endişeye kapılmasına gerek yoktur. Bununla birlikte, gereksiz bir fobi olarak endişeye kapılanlar varsa, onlar da, ancak ellerindeki dinamiklerden ve dayandıkları kaynaklardan şüphe edenler olabilir.
Diyalog kapısını kapatmama
Bugün Allah’ın inayetiyle bu milleti oluşturan ferdler, gruplar, cemaatler arasında çok tatlı bir diyalog başlamıştır. Bence bu diyaloğu sürdürmek, hattâ ilerlemesini sağlamak şarttır. Bakın etrafınıza, dünyada takdir ettiğiniz, saygı duyduğunuz pek çok insan var. Bu insanlar, dinsizlik noktasında, bizim içimizde dini kabul etmeyenlerden çok daha ileridir. O zaman, niçin dışarıda olanlara karşı gösterdiğimiz müsamahayı içimizdekilere karşı göstermiyoruz? Veya daha doğru bir tabirle, göstermeyeceğiz? Kaldı ki bu insanlar, yıllardan beri belli düşüncelere kilitli kalmışlar. Etraflarını araştırma ihtiyacı bile hissetmeden, kendi görüş ve düşüncelerini mutlak doğru diye kabul etmişler. Hele içlerinde bazıları, kaderin sevkiyle lider konumunda bulunmuş ve bu düşüncelerle halkın karşısına çıkmış, kitleleri yönlendirmişler. Şimdi dünyada gerçekleşen değişim rüzgarlarının ardından bu insanların, “sâbite” haline gelmiş fikirlerinden birden bire vazgeçmeleri, kitlelerin karşısına çıkıp özür dilemeleri elbette ki mümkün değildir ve beşer tabiatına da terstir. Onun için bu insanların, en azından Allah, Peygamber, ülke, millet, bayrak demeleri çok önemli gelişmeler olarak kabul edilmelidir.
Bizim dinamiklerimizden, bu dinamiklerin Allah tarafından te’yid görüp istikbal va’dettiğinden hiç şüphemiz yok. Hiçbir zaman da olmadı. Yeter ki bu dinamikler, arızasız ve kusursuz olarak temsil edilebilsin. Dolayısıyla içinde yaşadığımız zaman ve mekân diliminde bu diyalog imkânını Allah lütuf ve ihsan etmişse onu iradî olarak kapatmaya hakkımız yoktur.
Spor ve diyalog süreci
Dünyada iletişim ağlarının genişlemesiyle beraber demokrasi, barış, diyalog, hoşgörü ve müsamaha kavramlarının da yayılıp benimsendiği bir gerçektir. Bu kavramların daha da yaygınlaşması ve bütün insanların bundan nasiplerini alabilmeleri için fert ve toplum olarak herkese bir kısım görevler düşmektedir.
Bu konuda topluma tesir edebilecek önemli güç kaynakları ve iletişim vasıtalarından biri de hiç şüphesiz spordur. Sporla ilgili her şey, dünyanın bir ucundan diğer ucuna hemen anında intikal edebilmektedir. Ülkemizin bekası ve yarını adına mutlaka lüzumuna inandığımız diyalog ve müsamaha düşüncesi, diğer vasıtaların yanında bu yolla da herkese duyurulmalıdır.
Meselâ futbolda, sahada geçirilecek 90 dakikalık süre çok iyi değerlendirilebilir; oyun içinde gerekli performans gösterilip, tribünlerdeki seyircilere zevkli dakikalar yaşatılabilir ve kimsenin itiraz edemeyeceği, insanlık çapında bir kısım faziletler rahatlıkla sergilenebilir. Evet, 90 dakikanın bu şekilde değerlendirilmesi çok önemlidir. Ancak ondan daha önemli bir husus var ki, o da eskiden olduğu gibi spor karşılaşmalarında yenilen ve yenen tarafların bir araya gelmeleri, birbirleriyle sarılıp el sıkışmaları ve etraflarına centilmenlik yağdırmalarıdır. Onların bu şekildeki hareketleri, zamanı gelince tribünlerdeki insanlara da yansıyacaktır. Bu da yer yer sandalyeleri ateşe veren, birbirlerine sövüp sayan, zaman zaman kanlı bıçaklı birbirine giren ve sporu bu şekilde duygudan, düşünceden tecrid edilmiş bir meslek olarak görmek, göstermek isteyenlere önemli bir ders olacaktır. Evet, taraftarların, kavga ve dövüş yerine karşılıklı sevgiyle el sıkışıp stadyumdan ayrılmaları bugün küçük görülse de, bununla kin, nefret kırılıp, hiç olmazsa belli ölçüde nötr edilecektir ki, dünyanın buna şu anda çok ihtiyacı var.
İçte ve dışta bir kesim kavgadan, kavga ortamından çıkar ummaktadır ki bunlar, dünyada diyalog ve beşerî münasebetlerin bu ölçüde temsilini istemeyecektir. Bunun için de, bizler mutlaka temkinli davranma mecburiyetindeyiz. Yapılan her işte derinlik, samimiyet aranmalı, mantık ve muhakeme daima ön planda olmalıdır. Ayrıca her mesleğin hakkı verilmeli, o mesleğin gereklerine göre davranılmalıdır. Bir imam camide sesini kullanır; fakat bir sinema ve tiyatro sanatçısı, bir fikir kitabının yazarı öyle davranmaz. O, vücut dilini, rol kabiliyetini, yazarsa kalemini ön plana çıkarır ve söyleyeceğini, sanatın, edebiyatın diliyle söylemiş olur. Bunun böyle yapılmasında fayda vardır. Yoksa o mesajların çarpıcılığı ve tesiri kırılır ve böyle mesajlardan herhangi bir fayda da sağlanamaz. Sporda da aynı şeyler geçerlidir. Meselâ, atılan bir gol sonunda, “Bunu imanımla yaptım, Allah’ın izniyle böyle oldu…” gibi sözler sarfetme yerinde olmasa gerek. Bunun yerine, sporcu, başarısı, efendiliği ve hayatıyla kendini anlatmalıdır.
Evet, maalesef günümüzde, bazı değerlerin önemi kavranamıyor. Dine, dinin va’dettiği huzur ve güvene, ahiret hayatını garanti etmeye herkesin ekmekten, sudan daha fazla ihtiyacı var ve bütün bunların, usulünce sunulduğunda mutlaka kabul göreceği inancındayım. Hemen bütün dünyada Müslümanlık adına bir şeyler yapmak isteyen pek çok kimse, bu önemli meseleye kaba bir üslupla yaklaştığından, sevdirmekten ziyade maalesef nefret ettiriyor ve insanlar arasında aşılmaz uçurumlar meydana getiriyorlar. Oysa ki, Müslümanlığın insanlar arasında köprü olması, yol olması ve uçurumları kapatan bir unsur olması bekleniyor.
Hülâsa olarak diyebiliriz ki, spor gibi önemli bir faktörün toplumda diyalog ve hoşgörüyü gerçekleştirmede mutlaka çok iyi değerlendirilmesi gerekir.
Hoşgörü ve medya
Medya son senelerde, insanımızın hissiyatına iyisiyle kötüsüyle tam tercüman. Bu açıdan onun da bazı hatalarının olması gayet normaldir. Gerçi onlardan bir grup, yıllarca hemen her alanda memleketin terakkisi adına çalışıp gayret gösteren ve toplum yararına değişik müesseseler tesis eden insanların meziyet ve faziletini hazmedememiş, onların başarılarını karalamak için elinden gelen her şeyi yapmış ve adeta faziletlerle savaşmıştır. Merhum Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın demokratik hak ve hürriyetlerin korunmasıyla alakalı ciddî teşebbüsleri ve insanî değerlere belli buudlar kazandırması söz konusu olmuş ise de, arkası gelmemiştir. Oysa ki bu konu, daha ciddî ve uzun gayretler isterdi. Zira insanın, tabiatına rağmen % 100 değişim göstermesi mümkün değildir. Böyle bir şey, insan tabiatına da terstir. Bu sebeple, yıllardan beri milletin dem ve damarlarına işlemiş bir anlayış ve bir huyun birden bire sökülüp sinelerden atılması çok zor olsa gerek. İşte yalnızca kendine has olmayan ve bazen toplumda, en azından, toplumun bir kesiminde de görülebilen çarpık anlayış, duygu ve düşüncelerle beslenen medya, kanaat-ı acizânemce, her şeye rağmen yine de çok kötü sayılmaz. Nitekim şimdilerde, başta yönetim kadrosu olmak üzere medya elemanlarının büyük çoğunluğu, “Bize dinimiz öğretilmemiş ve tanıtılmamış. Biz, din ve diyanetin manevî atmosferinden uzak, hep boşlukta yetişmiş nesilleriz” diyerek önemli bir gerçeği dile getirmektedirler. Bu ölçüde bile olsa medyadaki bu müspet gelişme, hoşgörü ve diyaloğun güzel bir meyvesi sayılabilir.
Yukarıda da ifade ettiğim gibi, şahsen ben medyanın istikbali adına ümitvârım. Çünkü onlar da, küreselleşen ve hızla küçülen, küçülüp bir köy haline gelen dünyamızda, kim hangi görüşten olursa olsun herkesle beraber bir arada yaşamanın zorunlu olduğunu bilmekte ve hattâ bu meselenin önümüzdeki yılların en önemli konularından biri haline geleceğine kesin gözüyle bakmaktalar. Bu sebeple de, daha çok hoşgörü ve diyalogla bu vetire hızlandırılmalı ve geleceğin dünyasına hem millet, hem de devlet olarak mutlaka hazırlanılmalıdır.
İkinci olarak, diyalog ve hoşgörü adına içte olduğu gibi dış dünyaya açılmada da rahat olunmalıdır. Dünyanın küreselleşmesi, gümrük birliği veya Avrupa topluluğuna girme gibi gelişmeler bize din, diyanet, millet ve kültür adına herhangi bir şey kaybettirmez. Çünkü bizi ayakta tutan dinamiklerimizin güç ve kuvvetine inancımız tamdır. Kur’an’ın vahy-i semavîye dayandığından ve beşerin her türlü problemlerini çözeceğinden zerre kadar şüphemiz yoktur. Bu sebeple, korkacak birileri varsa, o da Kur’an’ın diriltici ikliminden uzak yaşamakta diretenler olmalıdır. Böyleleri, ellerindeki sistem ihtiyaca cevap vermediğinden dolayı alternatif düşünceler araştırmakta ve “Bu arayışlar, insanlığı Müslümanlığa götürürse halimiz nice olur?!” diyerek, kendi insanlarından korkup, endişe duymaktadırlar. Hattâ bugünkü hırçınlıklarının arkasında da bu düşüncenin olduğunu söyleyebiliriz.
Evet, insan hak ve özgürlüklerine saygı, toplumda bir kesimin diğer kesimle çatıştırılmayıp barış içinde yaşanması, hoşgörü ve diyalog çalışmalarının hızlandırılması ve demokratik olan bütün gelişmelerin desteklenmesi hususunda medyaya çok önemli görevler düşmektedir. Ben, pek yakın bir gelecekte medyamızın bu misyonu tastamam yüklenip, onu hayata geçireceğine inanıyorum.
Hoşgörü kahramanı olma
Hoşgörüde esas olan, bir gayeye baş koymuş insanlar olarak -hattâ mümkün olsa ve bütün millet fertlerinin iştirakiyle gerçekleştirebilse- kendi içimizde meydana gelen problemleri anlayışla karşılayabilsek ve dışarıya karşı göstermiş olduğumuz hoşgörüyü evvelâ yakın çevremize gösterebilsek. Bu, haddizatında gerçek hoşgörü kahramanı olmanın da temel özelliğidir.
Bir kere böyle davranmak, herkese karşı ilan ettiğimiz hoşgörüyü dar bir daireye hapsetmek demek değildir; bilakis bu, hoşgörünün devam ettirilebilmesi, yakınlarımızdan başlayarak dalga dalga, daire daire çevremize açılmamızın mantıkî yoludur. Çünkü gelecekte uzaklar yakın olacak ve dünya küreselleşerek bir köy haline gelecektir. Dolayısıyla Hıristiyan, Yahudi, Budist ve ateist demeden her kesimden insanla münasebet kurmak ve onlarla bir diyalog ve anlaşma zemini aramak şimdiden kaçınılmaz görünmektedir. Ama böyle bir sürecin devamı her şeyden evvel aynı prensibi, aynı düşünceyi benimsemiş olanlarla anlaşma ve uzlaşmaya bağlıdır. Zira yakın dairede meydana gelebilecek problemler önlenmeden ve mevcut problemler de çözülmeden, muhit hattında müessir olmak imkânsızdır. Aslında Sahabe-i Kiram arasında da yer yer değişik problemler yaşanmıştır; ama önemli olan, o şok hadise anında olumsuz neticeler doğuracak tepkilere yol açmadan o problemleri çözebilmektir.
En yakın dairede hoşgörü
Bir Arap şairinin, “Ben şimdiye kadar sizinle yakındım. Bundan sonra evimin uzak olmasını arzu ediyorum ki, size yakınlığımı koruyayım” manasında güzel bir sözü vardır. Bu, “öyle anlaşılıyor ki, evim yakın olduğu sürece size yakın olamayacağım. Her zaman yüz yüze geleceğiz ama içimde devamlı bir uzaklık olacak. Onun için evimi biraz uzağa götüreyim de, yakınlığımızı koruyayım” demektir. Bu biraz evvel arz ettiğim düşünce ile yakından alâkalıdır. Nitekim uzakta olanlarla aramızda her ne kadar belli mesafeler bulunsa da, karşımızdakinin tafralarına, hiddet ve şiddetine ve o şiddetin getirdiği risklere muhatap olunmadığı için onunla her zaman bir yakınlık kurmak mümkündür. Bu sebeple önemli olan, aynı çatı altında, her türlü probleme rağmen o yakınlığı koruyabilmektir ki, bence gerçek hoşgörü kahramanlığı da işte budur.
Bir gün Hz. Ebû Bekir (r.a) ile Hz. Ömer (r.a) arasında bir tartışma olur. Hz. Ebû Bekir, Hz Ömer’i kızdırır. Hz. Ömer de kızgın bir vaziyette oradan çekip gider. Bu defa Hz. Ebû Bekir kalkıp Hz. Ömer’in yanına varır ve O’ndan hakkını helâl etmesini ister ise de, Hz. Ömer kendisine cevab-ı savab vermez. Derken Hz. Ebû Bekir, Efendimiz’in (s.a.s) yanına gelir ve Hz. Ömer’le arasında geçenleri anlatır. Bir müddet sonra da Hz. Ömer gelir. O da, kısaca olup biteni nakleder. Bu sırada Hz. Ebû Bekir, “Vallahi ya Resulallah, ben çok suçluyum. Ömer haklı idi” der. Ama Allah Resulü Hz. Ömer’e dönerek, “Arkadaşımı bana bırakmanız gerekmez mi? Ben, “Ey insanlar, şüphesiz ben, Allah’ın hepinize gönderdiği elçiyim” dediğimde beni yalanladınız; evet, herkes yalanlarken Ebû Bekir, ‘Sen doğru söyledin’ dedi” buyururlar.1 Evet, Sahabî dahi olsa, fıtratın gereği olarak insanlar arasında her zaman bazı problemlerin yaşanması gayet tabiîdir. Ama yukarıdaki örnekte de görüldüğü gibi önemli olan, bu problemleri büyütmeden sineye çekmek ve hoşgörünün öğütücü ikliminde eritmektir.