SEVGİ VE HOŞGÖRÜ İKLİMİ

Sevgi*

Sevgi, dünyaya gelen her varlıkta en esaslı bir unsur, en parlak bir nur, en büyük bir kuvvettir ve bu kuvvetin yeryüzünde yenemeyeceği hiçbir hasım yoktur. Sevgi, evvelâ bütünleşebildiği her rûhu yükseltir ve ötelere hazırlar. Sonra da bu ruhlar sonsuzluk adına doyup duydukları şeyleri bütün gönüllere hâkim kılmanın kavgasını vermeye başlarlar. Bu yolda ölür ölür dirilir; ölürken “sevgi” der ölür, dirilirken de sevgi soluklarıyla dirilirler.

Sevmeyen ruhların olgunlaşıp insanî semâlara yükselmelerine imkân yoktur. Evet, onlar yüzlerce sene yaşasalar dahi olgunluk adına bir çuvaldız boyu yol alamazlar. Sevgiden mahrum bu sîneler, bir türlü egonun karanlık labirentlerinden kurtulamadıkları için, kimseyi sevemez, sevgiyi sezemez ve varlığın sînesindeki muhabbetten habersiz olarak kahrolur giderler.

Çocuk, ilk defa dünyaya gözlerini açtığı zaman sevgi ile karşılaşır, şefkatle gerilmiş ruhları görür ve muhabbetle atan kalplere sırtını vererek büyür. Daha sonraları ise, bu sevgiyi bazen bulur bazen de bulamaz; ama bütün bir hayat boyu hep o sevgiyi arar ve onun arkasından koşar.

Güneşin çehresinde sevginin izleri vardır. Sular buhar buhar o sevgiye doğru yükselir; yukarılarda damlalaşan su habbecikleri, o sevginin kanatlarıyla kanatlanır ve nâralar atarak baş aşağı toprağın bağrına inerler. Güller, çiçekler sevgiyle gerilir ve gelip geçenlere tebessümler yağdırırlar. Yaprakların bağrına taht kuran jaleler, durmadan çevrelerine sevgi dolu gamzeler çakar ve sevgiyle raksederler. Koyun, kuzu sevgiyle meleşir ve birleşir; kuşlar ve kuşçuklar sevgiyle cıvıldaşırlar ve sevgi koroları teşkil ederler.

Her varlık, kâinattaki yeri itibariyle bu geniş sevginin bir yanını, parlak bir senfonizma ile seslendirmekte, irâdî ve gayr-i irâdî, varlığın sînesindeki derin aşk ve muhabbeti göstermeye çalışmaktadır.

Sevgi, insan ruhunda öyle derin izler bırakır ki, o uğurda yurt-yuva terkedilir, gerektiğinde ocaklar söner ve her vâdide ayrı bir mecnun “Leylâ!” der inler. Ruhundaki sevgiyi kavrayamamış sığ gönüller ise bu işe delilik derler…!

Diğergamlık ve başkaları için yaşamak, insanoğluna âit yüksek bir duygudur ve kaynağı da sevgidir. İnsanlar arasında bu sevgiden en çok hisse alanlar en büyük kahramanlardır. İçindeki kinleri, nefretleri söküp atmaya muvaffak olmuş en büyük kahramanlar… Ölüm bu kahramanların soluklarını kesemez. Hazan, onların çiçeklerini solduramaz. Aslında her gün iç dünyalarında ayrı bir sevgi meş’alesi tutuşturup kalplerini sevginin, mürüvvetin meşcereliği hâline getiren ve duygu dünyalarında açtıkları yollar ve tünellerle bütün gönüllere girmesini bilen bu çalımlı ruhlar, öyle yüksek bir divandan “ebed-müddet” yaşama hakkını almışlardır ki, değil ölüm ve fânilik, kıyametler dahi onların çiçeklerini solduramaz ve kadehlerini deviremez.

Çocuğu için ölmesini bilen anne büyük bir şefkat kahramanı, ülkesi ve insanı için hayatını hakîr gören fert bir millet fedâisi, insanlık için yaşayıp onun için ölen kahraman ise, sînelerde taht kurmaya hak kazanmış bir ölümsüzlük âbidesidir. Böylelerinin elinde sevgi, her düşmanı yenebilecek bir silah, her kapıyı açabilecek sihirli bir anahtardır. Bu silah ve bu anahtara sahip olanlar, bugün olmasa da yarın mutlaka bütün cihanın kapılarını açacak ve ellerinde muhabbet buhurdanlıkları dört bir yana huzur kokuları saçıp dolaşacaklardır.

İnsanların gönüllerini fethetmek için en kestirme yol sevgi yoludur. Ve sevgi yolu peygamberler yoludur. Bu yolda yürüyenlerin yüzlerine kapılar kapanmaz! Ezkazârâ, birisi kapansa bile onun yerine yüzlercesi, binlercesi açılır. Bir kere de sevgi yoluyla gönüllere girildi mi, artık halledilmedik hiçbir mes’ele kalmaz.

Ne mutlu sevgiyi kendine rehber yapıp yürüyenlere! Yazıklar olsun, ruhundaki sevgiyi sezemeyip bütün bir hayat boyu kör ve sağır yaşayan talihsizlere!

Ey yüceler yücesi Rabbim, kinlerin nefretlerin, gecenin koyu karanlıkları gibi dört bir yanı sardığı günümüzde, Sen’in sevgine sığınıyor, şu fevkalâde haşerî (yaramaz) ve alabildiğine azgınlaşmış yaramaz kullarının gönüllerini, muhabbet ve insanî duygularla doldurman için son bir kere daha kapında inliyor ve iki büklüm oluyoruz.

Merhamet*

Merhamet varlığın ilk mayasıdır. Onsuz her şey, bir bulamaç ve kaostur. Her şey merhametle var olmuş, merhametle varlığını sürdürmekte ve merhametle nizam içindedir.

Gökler ötesinden gelen merhamet mesajlarıyla yer, düzene kavuşmuş; semâ tesviye görmüştür. Makro âlemden mikro âleme kadar her şey, hayranlık uyaran bu âhenge ve çelik çavak işleyişe merhamet sayesinde ermiştir.

Bu hareket ve işleyişte her şeyin, ebedî var oluşta kazanacağı hâl ve alacağı durumun provası yapılmaktadır. Ve bütün varlıklar bu istikamette bir çırpınış içindedir. Her çırpınışta nizam ve intizam nümâyân, her sıçrayışta merhamet şûle-feşândır.

Titreyen havanın letâfetinde, rakseden suların kıvrılışında, burnumuzun dibine ve ayağımızın ucuna kadar gelen bu dâsitanî rahmeti görmemek mümkün mü? Bulut, merhametten kanatlarıyla başımızın üstünde dolaşır durur. Yağmur, kemer kuşanmış süvarî gibi, onun dölyatağından kopup imdadımıza gelir. Yıldırımlar, şimşekler bin bir tarraka ile “Rahmet-i Sonsuz” adına bir gazelhân olur. Karalar ve denizler, ağaçlar ve otlar, yüz yüze ve diz dize, ayrı ayrı söz ve nağmeleriyle merhamet türküsü söyler durur.

Şu solucana bakın! Ayaklar altında ve kendi hesabına alabildiğine merhamete muhtaç; ama o, bu hâliyle pek çok şeye merhamet etme yolunda, yorgunluk bilmeyen bir yolcudur. Şefkatli toprak ona bağrını açar. O da, bu sıcak kucağın her avuç toprağına yüzlerce döl bırakır. Ve toprak ana bununla havalanır, bununla kabarır ve her yanıyla pişer ve olgunlaşır. Toprak solucana, solucan da toprağa rahmet; ya gübre olsun diye otu, kökü yakan nadanlara ne demeli? Zavallı insan! Hem toprağa, hem de solucana merhametsizlik ettiğinin farkında bile değildir!

Bir de bin bir çiçeğe cilve çakan şu arıya ve kozasına gömülüp kendini hapseden ipekböceğine bakın! Merhamet orkestrasına uyma uğrunda, neleri göğüslüyor ve nelere katlanıyorlar. İnsana bal yedirmek ve ipek giydirmek için, bu koçyiğit fedâilerin çektikleri sancıyı görmemek elden gelir mi?

Ya yavrusunu kurtarmak için başını köpeğe kaptıran tavuğun, nasıl bir şefkat kahramanı; açlığını yutup, bulduğu şeyleri yavrusuna yediren aç canavarın, nasıl ayrı bir babayiğit olduğunu hiç düşündünüz mü? Bu âlemde her şey, ama her şey, merhamet düşünür, merhamet konuşur ve merhamet vadeder. Bu itibarladır ki, kâinata bir merhamet senfonizması nazarıyla bakılabilir. Ayrı ayrı ses ve soluklar; tek ve çift bütün nağmeler, öyle bir ritm içinde akıp akıp gider ki, bunu görmemek ve anlamamak kabil değil. Ve sonra bütün şu parça parça acıma ve şefkat etmelerin arkasında, bu esrarlı koroya hükmeden, her şeyi çepeçevre sarmış geniş rahmetin sezilip hissedilmemesi..

Bütün bu olup bitenler karşısında insan, şuur ve iradesiyle; idrak ve düşüncesiyle “konsantre” olarak bu engin rahmeti kavrama ve soluklarıyla ona kendi nağmesini katma sorumluluğu altındadır. İçinde yaşadığı topluma, insanlığa, hatta bütün canlılara, bir insanlık borcu olarak merhamet etme mükellefiyetindedir. O, bu yolda merhamet ettiği nispette yücelir; gadre, zulme, insafsızlığa düştüğü ölçüde de horlaşır, hakirleşir ve insanlığın yüz karası olur. Bir bâğiyenin, susuzluktan kıvranan zavallı bir köpeğe merhamet edip su içirdiği için cennetlere yükseldiğini ve evindeki kediyi aç bırakıp, ölümüne sebebiyet veren bir başkasının ise, yıkılıp Tamu’ya gittiğini, en doğru sözlüden işitiyoruz.

Merhamet edin ki, merhamete mazhar olasınız! Yerde merhamet eden bir ele, gökler ötesi âlemlerden bin muştu gelir.

Bu sırrı kavrayan atalarımız, her yerde bin merhamet ocağı tüttürdüler. İnsanları da aşarak, hayvanları koruma ve himaye etme vakıfları te’sis ettiler. Bu, onlardaki derin merhamet anlayışının bir karakter, bir huy hâline gelmesinden başka bir şey değildi. Ayağı kırılmış bir kuş, kanadı sakatlanmış bir leylek, kim bilir hangi merhamet erini tâ ciğerinden vurdu ki; menziline varamamış garip kuşlar için huzur evi yapar gibi, ona, hayvânî barınaklar yapma fikrini ilham etti.

Ah! Keşke onların, hayvanlara merhamet ettiği kadar, insanlarımıza merhametli olabilseydik… Heyhât! Kendimize merhamet etmediğimiz gibi, neslimizi de alabildiğine bir umursamazlık ve merhametsizlik hissiyle mahvettik. Evet, şu bin bir boğucu hâdisenin ve artık içinde durulmaz hâle gelen içtimâî atmosferin, gerçek müsebbipleri bizleriz.

Bir de, merhamet duygusunun ölçüsüz kullanılması ve su-i istimâl edilmesi vardır ki, o da, merhametsizlik kadar, belki daha fazla sevimsiz ve zararlıdır.

Yerinde kullanılan merhamet, bir âb-ı hayat, bir iksir ise, onun su-i istimâl edilmesi de, bir zehir, bir zakkumdur. Ve asıl olan da, işte bu terkibi kavramaktır. Oksijen ve hidrojen, belli nispetleriyle terkibe girince, en hayâtî bir unsuru meydana getirirler. Nispet bozulduğu ve ayrı ayrı kaldıkları anda ise, yanıcı ve yakıcı hüviyetlerine dönerler. Bunun gibi, merhametin de, hem dozu, hem de kime karşı yapılacağı çok mühimdir. Canavara karşı merhamet göstermek, iştahını açar, sonra döner dişinin kirasını ister. Azgına merhamet, onu iyice saldırgan yapar ve başkalarına tecavüze teşvik eder. Yılan gibi zehirlemekten lezzet alana merhamet edilmez. Ona merhamet, dünyanın idaresini kobralara bırakmak demektir…

Eli kanlı, yüzü kanlı; gönlü kanlı, gözü kanlı; hâsılı, hem deli, hem de kanlıya merhamet, bütün mağdurlara, bütün mazlumlara karşı en korkunç bir merhametsizliktir. Böyle bir tutum ise kurda acıyıp da, kuzuların hukukunu kaale almama gibi bir şeye benzer ki; kurtları güldürse bile, bütün âsumânı âh u efgâna getirecektir.

Müsamaha*

nsan, üstün yönleriyle beraber kusurları da çok olan bir varlıktır. Ona gelinceye kadar hiçbir canlı, bağrında bu kadar zıtlıkları barındırmamıştır. O, cennetlerin semâlarında kanat çırpıp pervâz ettiği aynı anda, beklenmedik sapmalarıyla gayyâlara kadar da inebilen bir varlıktır. Onda uçurumlaşan bu korkunç inişler ve çıkışlar arasında münasebet aramak da nâfiledir. Zira insanoğlunda, sebepler, neticeler bambaşka bir çizgide cereyan etmektedir.

Zaman gelir, bir ekin gibi durmadan yatar-kalkar; zaman olur, heybetli bir çınar görünümü arzetmesine rağmen devrilir gider de, bir daha doğrulamaz. Melekleri, hâline imrendirdiği anları az olmadığı gibi, şeytanları utandıracak zamanları da az değildir onun.

İstidadında bu kadar inişler ve çıkışlar olan insan için günah asıl olmasa bile mukadderdir. Kirlenme ârızî olsa dahi muhtemeldir. Kirlenip de fıtratını bozacak olan böyle bir varlık için af ise her şeydir.

Af dileme, af bekleme ve kaçırılan şeyler için inleme, bir idrak ve şuur işi olması itibariyle nasıl kıymetli ise, affetme de o kadar, hattâ ondan da ileri bir yücelik ve fazilet işidir. Affı faziletten, fazileti de aftan ayrı düşünmek yanlıştır. “Küçükten kusur, büyükten af” atasözünü bilmeyen yoktur… ve ne kadar yerindedir!

Affediliş, bir tamir, bir öze dönüş ve yeniden kendini buluştan ibarettir. Bundan ötürüdür ki, Rahmeti Sonsuz’un katında en sevimli hareket, bu dönüş ve arayış hafakanları içinde sürdürülen harekettir.

Canlı cansız bütün varlık, affı insanla tanıdı. Hak, insanda affediciliğini gösterdiği gibi, affetmekteki güzelliği de onun kalbine koydu. İlk insan, insanlık fıtratının gereği olan sürçmesiyle özüne bir darbe indirirken, vicdanında duyulan şey bir inilti ve yakarış, bu feryada semadan kopup gelen de bir aftı!..

İnsanlık ilk atası ile elde ettiği bu armağanı; ümidi, tesellisi olarak asırlarca muhafaza etti. Her hata işleyişinde, o sihirli tahtın üstüne binerek, günahların utandırıcılığından ve ümit kırıcılığından yükselip, sonsuz rahmetlere ulaştığı gibi başkalarının işlediği günahlara karşı da onu, gözüne perde yapma âlicenaplığını gösterdi.

Affedilme ümidi sayesinde insan, ufkunu saran kasvetli bulutların ötesine yükselip dünyasını aydın görme imkânına ulaşır. Affın yükseltici kanatlarından haberdar olan talihliler, bütün bir hayat boyu ruhlara inşirah veren bu melodiler içinde yaşarlar.

Affedilmeye gönül bağlamış bir insanı, affedicilikten uzak düşünme imkânı yoktur. O, bağışlanmayı sevdiği gibi, bağışlamayı da sever. Hatalarının iç âleminde tutuşturduğu ızdırap ateşinden kurtulmayı, af kevserlerinden kana kana içmede olduğunu bilen birisinin, affetmemesi mümkün müdür?..

Hele affedilmenin yolunun, affetmeden geçtiği bilinirse... Affedenler affa mazhar olur. Bağışlamasını bilmeyen bağışlanmaz. İnsanlara karşı müsâmaha yolunu tıkayanlar insanlığını yetirmiş canavarlardır. Bir kere olsun, kendi günahının muhasebesiyle iki büklüm olmamış bu hoyratlar, hiçbir zaman affedicilikteki yüce zevki idrak edemeyeceklerdir.

Hz. Mesih (a.s.), taşlanmaya götürülen bir günahkar, bir suçlu karşısında, eli taşlı kalabalıklara şöyle seslenmişti: “İlk taşı hiç günahı olmayan birisi atsın!” Bu bağlayıcı ifâdedeki inceliği anlayan hangi ferd, taşlanacak başı varken, başkasını taşlamaya yeltenir? Keşke, hayatını başkalarının hayat muhasebesinde tüketen günümüzün talihsizleri de bunu anlayabilselerdi ..!

Vâkıa, suçlu cezalandırılır ve cezalandırmada şefkat dahil, hiçbir yüce duygu, fermanı yüksek yerden çıkan bu hükmün infâzına mâni olamaz. Ne var ki, kin ve nefretlerimizin mahkûm ettiği kimseleri taşlamağa dair bir hüküm bulunduğunu söylememiz de mümkün değildir. İşin doğrusu şu ki; biz, benliğimiz içindeki putu, bir Hz. İbrahim (a.s.) cesaretiyle kırmadıktan sonra, ne nefsimiz adına, ne de başkaları adına hiçbir zaman isabetli karar veremeyiz...

Af, insanoğluyla gün yüzüne çıkmış ve onunla kemâle ermiştir. Bu itibarla biz, en yüce kâmette, en geniş affediciliğe şahit oluruz.

Kin ve nefret ise, habis ruhların, insanlar arasına saçtığı cehennem tohumlarıdır. Yeryüzünü gayyâya çeviren bu kin ve nefret körükleyicilerine mukabil, bin bir bunalım içinde, itile kakıla hep meçhûllere sevk edilen insanımızın imdadına, affedicilikle koşmalıyız. Arkada bıraktığımız şu bir iki asır, af bilmezlerin, müsamaha tanımazların gaseyânlarıyla en kirli ve en sevimsiz hâle getirildi. Geleceğe de bu nasipsizlerin hükmedeceğini düşündükçe, ürpermemek elden gelmiyor.

Onun içindir ki, bugünkü nesillerin kendi evlât ve torunlarına en büyük armağanı “affetmesini” öğretmek olmalıdır. En kaba davranışlar, en iç bulandırıcı hâdiseler karşısında dahi affetmesini... Ne var ki, ruhu hırçınlaşmış, vicdanı acı çektirmekten zevk alan insan azmanlarının affedilmesini düşünmek de, af müessesesine karşı bir hürmetsizlik olacaktır. Evet, onları affetmek, hem elimizden gelmez, hem de böyle bir af insanlığa karşı bir saygısızlıktır. Böyle bir saygısızlığı ma’kûl görecek ve gösterecek birinin çıkacağına ihtimal vermiyoruz.

Belli bir geçmişiyle, düşmanlık telkinleri altında yetişen bir nesil, içine itildiği karanlık dünyalarda hep arenaların dehşet ve vahşetini seyretti. Ufkunun ağardığı anda, öten horozların nağmelerinde dahi o, hep kan ve irin görüyordu. Böylesine sesi kan, soluğu kan, düşünüşü kan, gülüşü kan bir topluluktan ne öğrenebilirdi. Ona verilen şeylerle, kalbinin bin bir hafakan içinde arzuladığı şeyler, tamamen birbirine zıt ve ters şeylerdi. Senelerin ihmâli ve yanlış telkinleri altında ikinci bir fıtrat kazanmış bu nesli, onun sergilediği fitne ve fesadın bir sel ve tufan hâlini aldığı şu dakikada olsun anlayabilseydik! Heyhât! Nerede o basiret...

Biz, affın ve hoşgörünün, yaralarımızın büyük bir kısmını saracağına inanıyoruz. Elverir ki, bu semâvî silâh, dilinden anlayanların elinde olsun. Yoksa şu âna kadar, tedâvi deyip de sürdürdüğümüz yanlış tedavi usûlleri, karşımıza pek çok komplikasyonlar çıkaracak ve bundan sonra da bizi hep şaşkına çevirecektir.

Bil illeti, kıl sonra müdâvata tasaddi:

Her merhemi, her yâreye derman mı sanursun.

Ziya Paşa

Hoşgörü*

Milletçe yeniden bir derleniş-toparlanış humması yaşıyoruz. Bir muhalif rüzgar esmezse, önümüzdeki yıllar bizim ‘var oluş yıllarımız’ olacaktır. Ancak derlenip-toparlanmadaki üslup farklılığı; son bir-iki asırdır milletin düşünce ve kültür hayatına girmiş bazı yeniliklerden hangilerinin atılıp hangilerinin alınacağı hususundaki mutabakat zorluğu; topluma yeni bir ruh üflemedeki usûl ve metod ayrılığı; geçmişi, bütün hayatî dinamikleriyle geleceğe taşımadaki mülâhaza nüansları, dolu dolu ümitlerimizin yanında, aynı zamanda bize sıkıntılı günler de yaşatacağa benzer.

İşte bütün bir millet olarak istikbâle yürürken, her köşe başında önümüzü kesmesi muhtemel ayrılık, farklılık ve mutabakat zorluklarından kaynaklanan handikaplara karşı en tesirli silahımız, en sağlam sığınak ve tabyamız da hoşgörü olsa gerek.

Kusurlara göz yumma, farklı düşüncelere saygı gösterme, affedebileceğimiz her şeyi affetme; hattâ kendi söz götürmez haklarımızın ihlali karşısında bile, üstün insânî değerlere saygılı kalarak ‘ihkâk-ı hak’ etmeye çalışmama; paylaşılması mümkün olmayan en kaba fikirler, en hoyrat düşünceler karşısında dahi, peygamberâne bir temkinle feverâna kapılmadan, Kur’ân’ın, kalplere nüfûz etme adına “kavl-i leyyin” ünvanıyla sunduğu, kalb-i leyyin, hâl-i leyyin, tavr-ı leyyin de diyebileceğimiz yumuşaklıkla mukabelede bulunma; hattâ bir kısım muhalif düşünceleri dahi, bize doğrudan doğruya veya tedâileri, yani çağrışımlarıyla bir şeyler anlatmasalar bile, sırf kalbî, ruhî ve vicdanî hayatımızı sık sık tamir ve restorasyona zorlamaları itibariyle yararlı bulma enginliğinde bir hoşgörü...

Zaman zaman saygı, merhamet, âlicenaplık ve bazen de müsamaha yerinde kullandığımız hoşgörü, ahlâkî sistemlerin en ehemmiyetli esası, semavî buudlu insan-ı kâmil ahlâkı ve diğer bütün prensiplere de kaynaklık edebilecek önemli bir ruh disiplinidir.

Hoşgörü adesesi altında, mü’minlere ait sevaplar bir başka derinliğe ve âdeta sonsuza ulaşır; hata ve kusurlar ise öylesine büzülür ve küçülürler ki, dünyalar kadarı bir yüksük içine sıkışacak hale gelir. Aslında öteler ve öteler ötesi muamele de hep bu prizmadan geçerek gelir, bizi ve bütün varlığı kucaklar. Bu kucaklayışın rengârenkliğindendir ki, bir bağiye, susamış bir köpeğe içirdiği bir yudum su ile “Gufrân Kapısı”nın tokmağına dokununca, kendini iffete, istikamete ve Cennet’e uzanan bir koridorda bulmuş.. bir sarhoş, Allah ve Resulü’ne karşı duyduğu engin sevgi sayesinde silkinip bir hamlede maiyyet-i nebeviyeye ulaşmış.. ve bir kanlı katil, teveccühlerin en küçüğüyle canavarlık psikozundan kurtulup, istidadını çok çok aşan payelerin en yükseğine yönelmiş, hattâ ona ermiştir.

Biz hepimiz, hemen herkesin bu adese ile bize bakmasını ister ve çevremizde sürekli afv u safh meltemlerinin esmesini bekleriz. Evet hepimiz dünümüzü, bugünümüzü hoşgörü ve müsamahanın o eriten-değiştiren, temizleyen-aklayan iklimine havale eder, sonra da geleceğe öyle emin ve endişesiz yürümek isteriz… İsteriz de, geçmişimizin karıştırılmasını ve bugünlerimizle yarınlarımızın bulandırılmasını hiç mi hiç arzu etmeyiz. Biz hepimiz, bir ömür boyu sevgi ve saygı bekler, hoşgörü ve müsamaha umar, civanmertlik ve muhabbet hisleriyle kucaklanmak isteriz. Evdeki afacanlığımızdan ötürü anne-babamızdan; mektepteki yaramazlıklarımızdan dolayı öğretmenimizden; haksızlık edip zulme uğrattığımız mağdurlardan, mazlumlardan; mahkemede hâkim ve savcıdan; askerde komutanlardan; karakolda polislerden... ve tabii en yüksek bir divanda da ‘Ahkemü’l-Hâkimîn’den af ve müsamaha bekleriz.

Ancak bütün bu bekleyişler içinde beklenilen şeye liyakat da çok önemlidir. Başkalarını affetmeyenin af beklemeye hakkı yoktur… derecesine göre herkese karşı saygılı olmayan saygı göremez.. Herkesi sevmeyen sevilmeye lâyık değildir.. Bütün insanları hoşgörü ve müsamaha ile kucaklamayan, afv u safh görme liyakatını yitirmiştir. Komünizm, hoşgörü bilmeyen bir sistemdi... ateizm müsamaha tanımayan bir düşünce tarzıdır; ondan müsamaha beklemek bir aldanmışlık, onun başkalarından saygı umması da boş bir kuruntudur. Düşüncelerinde, yazılarında başkalarına sövüp-sayan bir talihsiz kalemin başkalarından saygı ve hürmet beklemeye hakkı yoktur.. Bunları gerçek Müslümanlar, “Onlar, boş sözler, münasebetsiz davranışlarla karşılaştıkları zaman âlicenâbâne geçip giderler”.. (Furkan, 25.63); “Şayet onları affeder, müsamaha ile davranır ve kusurlarını da görmezseniz...” (Teğâbün, 64.14) gibi gökler ötesi prensiplerle o engin sînelerinde hoşgörüyle dengeleyip yollarına devam etseler de, kaderin adaletini temsil edecek başkaları mutlaka çıkacaktır.

Dalâlet, küfür ve ateizme programlanmış bir kısım ülkelerde, müsamaha ve hoşgörü olmadığı için, düşünce hürriyeti, edepli tenkid, usûlünce fikir teâtisi ve hakperestlik anlayışı içinde tartışma, dolayısıyla da mantık ve ilham ürünlerinden söz etmek de mümkün değildir. Bence, ülkemizde yıllardan beri tiz perdeden bunca atıp-tutmalara rağmen bir çuvaldız boyu yol alınamayışının asıl sebebi de işte bu olsa gerek.

Evet, yıllar var ki, bu ülkede -edebim müsaade etmediği için açık söyleyemeyeceğim- akla-hayale gelmedik çeşit çeşit ahlâksızlık, hoşgörü ve müsamahadan dolu dolu nasibini aldığı halde, bir kısım Müslümanlar, hâlâ dünkü “gerici, yobaz, teokratik düzen yanlısı” gibi yaftalarla ve şimdilerde ‘fundamentalizm’le karalanmak istenmekte ve İslam çağ dışı gibi gösterilmeye çalışılmaktadır. Evet, bugün hâlâ dînî duygularını ifade edenlere mürteci, yobaz, fundamentalist; millî hislerini ve geçmişi yad edenlere de Turancı, hayalperest damgasının vurulduğunu esefle müşahede etmekteyiz.

Ferdleri birbirine hoşgörüyle bakmayan milletlerde ve müsamaha ruhunun tam yerleşmediği ülkelerde müşterek düşünceden ve kolektif şuurdan bahsetmek mümkün değildir. Böyle bir ülkede, büyük küçük her düşünce, çatışmaların, vuruşmaların ağında birbirini yer bitirir; düşünürler de hep havanda su döverler ve yine böyle bir ülkede kat’iyen sağlam bir düşünce ve inanç hürriyetini yerleştirmek mümkün olmaz; mümkün olsa da yaşatılamaz. Hattâ böyle bir ülkede hukuk devletinden de söz edilemez; sureta var görünse de, bir aldatmacadan başka bir şey değildir.

Aslında müsamaha ve hoşgörünün olmadığı bir yerde sıhhatli basın ve yayından, ilmî düşünceden ve kültür faaliyetlerinden bahsetmeye de imkân yoktur. Günümüzde bu türden görülen şeyler ise, belli bir düşünce ve belli bir anlayışa göre sıkıştırılmış tek yanlı, tek cepheli bir kısım kısır gayretlerdir ki; bunlardan taze, yararlı ve gelecek vadeden bir şeyler beklemek beyhude bir bekleyiştir.

Hep müsamaha*

Aç herkese, açabildiğin kadar sineni; ummanlar gibi olsun! İnançla geril ve insana sevgi duy; kalmasın alâka duymadığın ve el uzatmadığın mahzun bir gönül!..

İyileri iyilikleriyle alkışla; inanmış gönüllere mürüvvetli ol, inkârcılara öyle yumuşak yanaş ki, kinleri, nefretleri eriyip gitsin ve sen, soluklarında daima Mesih ol!..

Kötülükleri iyilikle sav; görgüsüzce muamelelere aldırış etme! Herkes, davranışlarıyla karakterini aksettirir. Sen müsamaha yolunu seç ve töre-bilmezlere karşı âlîcenap ol!..

Sevgiyi sevip düşmanlığa düşman olmak, inançla coşan bir kalbin en mümeyyiz (belirgin) vasfıdır. Herkesten nefret ise ya gönlü şeytana kaptırmışlık veya bir cinnet eseridir. Sen insanı sev; insanlığa hayran ol!..

Sakınıp, bir kere dahi olsa nefsin hakemliğine düşmemelisin; zira, ona göre senden başka herkes mücrim (suçlu), her fert de talihsizdir. Bu ise, en doğru sözlünün beyanında şahsın helâki demektir. Sen nefsine karşı oldukça sert, başkalarına karşı da yumuşaklardan yumuşak ol!..

Başkalarını sana sevdiren ve onları senin nazarında sevimli kılan tavır ve davranışlara dikkat et! Unutma ki, aynı şeyler senin de sevilip beğenilmene vesile olabilir.

Hakk’ın sana karşı muamelesini ölçü kabûl edip, halka karşı öyle davranmalısın. O zaman halk içinde Hak’la beraber olur, her iki yalnızlığın vahşetlerinden de kurtulursun.

Yaratıcı’nın nazarında ne olduğunu, gönlünde O’na ayırdığın yer ile; halk katındaki mevkiini de, onlara karşı olan tavırlarınla tartıp değerlendirebilirsin. Hakk’dan bir lahza gafil olma! Ve “insanlar içinde insanlardan bir insan ol!”

İnanan insanların sana kötülük yapabilecekleri ruhuna iyiden iyiye yerleşmişse; bunun bir muhakemesizlik ve aklın azlığından, bir nefse zebun olma ve ruhun zilletinden meydana gelmiş olduğunu bil! Ve mutlaka gönlünü hoplatacak, gözünü yaşartacak bir Rabbânîye müracaat et!

Hâsılı, insanlar içinde sevgi ve itibarını korumak için, Hakk için sev! Mutlaka nefret etmen gerekirse, Hakk için nefret et ve her zaman gönlü Hakk’a açık bir insan ol!

Gerçek hayat ve gerçek insanlık*

nsanoğlu için gerçek hayat, ilim ve irfanla kabil olacağından, öğrenip öğretmeyi ihmal edenler, hayatta dahi olsalar, ölü sayılırlar. Zira, insanın yaratılışının gayesi, görüp bilmek ve öğrendiklerini başkalarına bildirmekten ibarettir.

Gerçek hayat, gönül seviyesinde sürdürülen hayattır. Gönlüyle var olan insan, geçmişi ve geleceği fethederek, zaman-üstü bir varlık haline gelmiştir. Böyle bir ruh, ne geçmişin elemleriyle dağidar olur, ne de geleceğin korkularıyla. Gönlünde kendini bulamamışlara gelince, yaşadıkları sığ hayatla, daima bedbinlik ve karamsarlık içindedirler. Böylelerinin nazarında mazi korkunç bir mezar, gelecek de dipsiz bir kuyudur; ölseler de azap, kalsalar da.

İnsan bir seyyah, kâinatlar da onun mütalâasına takdim edilmiş rengârenk meşherler, zengin ve rengin kitaplardır. Seyyah, bu kitapları okumak, irfanını artırmak ve insanlığa yükselmek için bu aleme gönderilmiştir. Bu renkli ve zevkli yolculuk, her insana bir kere nasip olur; duyguları hüşyar ve gönlü uyanık olanlar için bu biricik seyahat, irem bağları misali cennetler kurmaya yeter ve artar. Gözü bağlı yaşayanlar ise, bir soluk yaşamış gibi, geldikleriyle gittikleri bir olur.

Yüzü yerde olanlar, Hak katında da halk katında da sonsuz pâyelere ulaşırlar. Burunlarını dikip böbürlenenler, herkesi hakir görüp çalım satanlar ise, hemen her zaman halk tarafından istiskale uğramış, Hak tarafından da azaba çarptırılmışlardır.

Alçak gönüllülük, ferdin olgun ve faziletli olmasının, kibirlenip büyüklük taslamak ise, onun seviyesiz ve eksik olmasının tezahürüdür. En kâmil kimseler, en çok insanlarla beraber bulunup, onlarla hemdem olanlardır. En eksik kimseler ise, insanlarla beraber bulunmayı, onlarla düşüp kalkmayı gururlarına yediremeyen talihsizlerdir. Bir insanın insanlığa yükselmesi, onun tevâzuu ile tevâzuu da, makam, mansıp, servet ve ilim gibi halkın itibar ettiği şeylerin onu değiştirmemesiyle belli olur. Anılan hususlardan biriyle düşünce ve davranışlarında değişikliğe uğrayan bir şahsın ne tevâzuundan, ne de insanlığa yükselmesinden bahsedilemez.

İnsan, başkalarına karşı iyi kötü bütün davranışlarında nefsini ölçü kabûl ederek her şeyi onunla tartmalı; nefsine hoş gelen şeyleri başkaları için de istemeli, nefsinin hoşlanmadığı bir muameleden başkalarının da hoşlanmayacağını ka’tiyen hatırdan çıkarmamalıdır. Böylece o, hem yanlış davranışlardan, hem de başkalarını rencide etmekten kurtulmuş olur.

İnsanın olgunluk ve kemali, fenalık gördüğü şahıslar hakkında dahi hakperestlikten ayrılmayıp, elden geldiğince iyilik yapmasıyla belli olur. Evet, insan, kötülük gördüğü insanlar hakkında dahi mürüvvet ve insanca davranışlardan ayrılmamalıdır. Zira, kötülük yapmak insanî olmayan bir davranış; kötülüğe kötülükle mukabele, insanda ciddî bir kusur ve eksiklik; fenalığa iyilikle karşılık vermek ise, bir civanmertlik ve âlîcenaplıktır.

Başkalarına yararlı olmanın sınırı yoktur. Himmeti yüce bir ferd, başkaları için ruhunu feda etmeğe kadar diğergâm olabilir. Ne var ki, böyle bir civanmertliğin insan için bir fazilet olması, o insanın samimiyet, hasbîlik, niyet duruluğu, ırk ve aşiret taassubundan uzak bulunmasına bağlıdır.

İnsanlara ettiği en büyük iyilikleri ehemmiyetsiz, onlardan gördüğü en küçük ihsanları büyük görüp takdir edenler, İlâhî ahlâka yükselmiş ve vicdanında huzura ermiş kâmil kimselerdir. Böyleleri ne ettikleri iyilikleri başa kakarlar, ne de gördükleri alâkasızlıktan şikâyet ederler.

Birleşme noktaları*

Günümüzde çeşitli fikir akımları ve cereyanlar var; bunlar olacaktır da. Her şeyden evvel insanımız boğucu bunalımlar içindedir. İlimlerin esası, araştırmaya götüren şüpheler olduğu gibi, fikir akımlarının menşei de bir bakıma bunalımlardır.

Asra göre ihtiyaçlarını tam te’min edebilmiş ve tabiî gelişmesini sürdüren topluluklarda (içtimaî) sıkıntılar yok denecek kadar azdır. Maddî ma’nevî ihtiyaçları giderilememiş ve fıtrî gelişmesini hızlandıramamış topluluklarda ise, iç ve dış baskı ve zorlamaların giderek artmasıyla, buhranlar da o kadar fazladır.

Bunalımlar ve ictimaî hercümerç; kar, tipi ve fırtınalara benzerler ve çok defa neticeleri itibariyla da güzeldirler. Zira toplum, buhranlarla yeni oluşum ve yeniden şekillenmeye zorlanır ve bu sayede yaşadığı devrin idrakine erer.. Bir cemiyet yaşadığı devri bilmiyor, aksiyon ve reaksiyonlarıyla o devrin hadiselerinin içinde olamıyorsa, o cemiyeti yaşıyor kabul etmek mümkün değildir; zira o, muecburi bir çöküş yolundadır.

Günümüzde, tabakat-ı beşer çapındaki çalkalanmaların arkasında hiç şüphesiz işte bu tarz bunalımlar ve iç-dış baskıların statükonun duvarlarını zorlamasıyla da yeni oluşum ve yapılanmalara açılmalar var. Bu umumî çalkalanma ve oluşumdan yıkılmadan sıyrılabilen milletler, paylarına düşeni alacak ve yepyeni bir dünya kuracaklardır.

Milletimiz ve bağlı bulunduğumuz milletler topluluğunun da, bunun dışında kalması herhalde düşünülemez. O da, ihtimal; bunalımdan bunalıma mâruz kalacak, sıkıntıdan sıkıntıya düşecek ve bin türlü sancı çekecek, ama neticede kendi olarak mutlaka dirilecektir.

Asıl mes’ele ise, bütün bu olup bitenlerden sonra yeni oluşu, köklü, eskimez ve sarsılmaz prensiplere uygun olarak mükemmel hazırlayabilmektir. Aksine, içtimâînin kanunları bilinemez, tedavîde ilmî olarak yapılamazsa, ters ve olumsuz davranışlar, her şeyi alt-üst de edebilir.

İşte bugün biz, böyle bir “olma” veya “olmama” durumuyla karşı karşıya bulunuyoruz. Ya bütün bu buhranlardan sonra, derin bir idrak ve iz’anla, milletçe kurulmasını tasarladığımız dünyayı kuracak ve huzura ereceğiz veya bir kısım küçük hesap ve çıkarlar uğruna, çekilen binlerce ızdırabı semeresiz kılacak bir anlayış ve davranışla -Allah korusun- gerisin geriye gideceğiz.

Doğrusu ittifak ve iftirak (birlik ve ayrılık) muvzuu, günümüzde ehemmiyetini koruyan en aktüel konulardan biridir. O, her devirde ehemmiyetini korusa bile, yeni bir dünyaya göre hazırlanmanın gerekli, hem çok gerekli olduğu bir dönemde, ciddiyeti giderek artan ve bütün içtimâî mes’elelerin önüne geçen bir mevzu hâline gelmiştir. Asırlardan beri faturasını milletin ödediği anlamsız bir ihtilâf ve iftirak, hissiliğin ön aldığı günümüzde endişe verici buutlara ulaşmıştır. Çok rahatlıkla söylemeliyim ki, dirilişimiz için bundan daha büyük bir tehlike tasavvur etmek mümkün değildir.

Toplumumuz, bugün ilmî ve fikrî yapısı itibariyle olabildiğine sığ, kalbî ve ruhî hayatı itibariyle oldukça fakir; lider ve rehberleri itibariyle sahipsiz ve acınacak haldedir. Bağnazlık ve müsamahasızlığın beslenip kaynaklandığı böyle bir vaat yok edilmedikten sonra, ittifak ve ittihadı düşünmek bile çok zor olsa gerektir.

Zira, anlaşma ve uzlaşma, her şeyden evvel bir akıl ve mantık işidir. Akla ve mantığa dayalı bir vahdet ve gönül birliğidir ki, dayanabilir ve uzun ömürlü olur. Ne var ki, günümüzde daha çok hissî bir vahdet ve kardeşlik söz konusu. Bu ise zayıf, yetersiz ve kısa ömürlüdür. Belli bir grub karşısındaki toplanmalar ya da düşmanlık duygularıyla bir araya gelmeler, saldırmış veya saldırılmış olma ruh hâleti içindeki derlenmeler, hissî birleşmelerin gelip geçici dalgalanmalarından ibarettir. Bugünkü keyfî ve kemmî (nicelik ve nitelik) buutlarımız içinde böyle bir vahdet, çepeçevre düşmanlarla sarılı bir ülke ve millet için kat’iyen yetersizdir ve hele mukaddes prensiplerimiz açısından asla caiz görülemiyeceği gibi millî istikbalimiz adına da hiçbir şey ifade etmiyecektir.

Öyle ise, iç ve dış ayırıcı faktörleri de hesaba katarak, milletçe birleşmeye esas teşkil edecek ortak noktalarımızın müzakereye getirilmesine ve birliğimizin aklîlik ve mantıkîlikle yeniden ele alınmasına şiddetle ihtiyaç vardır. Evet, gâye ve vesîlelerin, hedef ve maksatların tayin ve tespitlerinin yeniden gözden geçirilip vicdânî bir mukaveleye gönül bağlamaya ihtiyaç vardır. Maddî-manevî, dünyevî ve uhrevî saadetimizin temel taşı olan vahdetimiz için hiç olmazsa, Anglo-Sakson ve Gall ittifakı biçiminde bir ittihada ihtiyaç, hem çok şiddetli ihtiyaç vardır.

Düşmanlarımızı meşgul etme, düşündürme ve göz açtırmama gibi, akıl, kabiliyet ve dirâyet isteyen hususları beceremesek bile, hiç olmazsa, onların oyunlarına gelmeme ve elimizle kendi tükenişimizi hazırlamama idrak ve kabiliyetini göstermeliyiz. Aslında buna mecburuz da.

Farklı düşünce ve anlayış, farklı yaratılmış olmanın neticesidir. Yaradan böyle dilemiştir ve bunda da rahmet ve hikmet vardır. Ancak şerîat-ı fıtriyedeki âhenk, ve intizamı, beşer kendi iradesiyle temin etme mecburiyetindeir. Makro âlemde cebrîlik, insanlık âleminde ise “şart-ı âdi” çerçevesinde irâdilik hükümfermâdır. İlk varoluş bir ihsan ise de, sonraki her ihsan bir sebebe dayanmaktadır. İçtimâî birlik ve beraberlik ihsanına mazhariyetin yolu, vicdanların içtimâileşmesi ve gönüllerde mürüvvet ve insanlık sevgisinin mayalanmasından geçmektedir. Onun için, nefse muhabbet ve tapınmanın ifadesi olan inhisarcılık(benmerkezcilik), vesileleri, hedef ve maksatların yerine oturtma gibi bir gizli şirk; “Benim elimle olmadıktan sonra başkalarının getireceği hayrı da, o hayrın vesilelerini de istemem” türünde bir hakbilmezlik; doğruluğu kendine tâbi olmada görüp, tâbi olmayan herkesi küfre, dalâlete ve günahkarlığa havale gibi hoyratlık ve bağnazlık, vicdanlardan sökülüp atılmadıktan sonra, böyle bir anlaşma ve uzlaşmayı ben şahsen imkansız görmekteyim.

Her şeyden evvel, temelde olmayan farklı düşüncelerin normal kabul edilmesi ve en azından bir yabancıya karşı takınılan sun’i nezaket kadar olsun, millet fertlerinin de böyle bir şeye hissedar kılınması elzemdir, zarurîdir, mukaddes birlik ve bekâmızın gereğidir.

Kaldı ki, böyle zaruri ve mukaddes birliğimizi tehdit eden küçümsenmeyecek kadar bir kısım bölücü faktör var ki, bunların mevcudiyetini kabul etmek de realitenin ifadesidir:

1- Uzun zaman dinî hizmetlerin ortadan kalkması, sonra da bu vazifenin birbirinden ayrı ferd ve cemaatler tarafından yürütülmesi ve hele bu ferd ve cemaatlere sözünü geçirecek bir lider ve yol göstericinin bulunmayışı, her grubun ayrı bir yol tutup gitmesine sebebiyet vermiştir. Bunlardan bir kısmı Kur’ân kursu açarak, bir kısmı dini ihyâ edici mahiyette hazırlanmış kitapları okuyarak, bir kısmı entelektüel seviyede adam yetiştirerek ve bir kısmı da siyasî faaliyet sürdürerek milletlerine hizmet etmeyi düşünmüşlerdir. Bu itibarla da, din ve vatan hizmetindedirler, ama ayrı ayrıdırlar...

2- Bu gruplardan her birerleri, kendilerine ışık tutan rehber ve öncülerine müceddid nazarıyla bakmaları –bu bir mânâda mâsum olsa da- ayrılığa sebebiyet vermektedir. Zira “Müslümanların vicdanında müceddid telâkkisi olduğu müddetçe -ki kıyamete kadar devam edecektir- dine karşı kötülüklerin arttığı devirlerde, ilmî ve amelî yönleriyle ön plana çıkacak kimseler ve bunlara tâbi olanlar her zaman bulunacaktır.” Kitlelerin fikir ve ruh yapılarının hazırlanmasında ve içtimâînin ölü yönlerine hayat üflenmesinde dahli bulunan bu kimselere müceddid denecektir ki, bunun da çok defa, tâbi olanlar için zararsız olsa bile, müptedi ve acemilerin elinde ayrılık unsuru hâline gelmesi kaçınılmazdır.

3- Mehdîlik müessesesinde de, müceddidlik için varid olan aynı hususlar zikredilebilir. O korkunç âhir zaman fitnesi karşısında Mehdîlik akîdesi, ferd için de, cemaat için de bir kurtarıcı simit gibidir. Evet, itikadî bağların zaafa uğradığı, amelin terk edildiği, muamelâtın tamamen gözden çıkarıldığı bir dönemde, öyle hârika bir zât lâzımdır ki, bize göre muhal olan, bütün bu işler için gerekli ıslahatı bir hamlede ve bir solukta yapıversin. Bu ise, ütopik yönleri bir yana, saf düşünce için yadırganacak bir husus değildir. Ancak ferde atfedilen azamet ve cemaatteki asabiyet itibariyle ayrılığa sebebiyet vermesi de kuvvetle muhtemeldir.

4- Bunlardan başka, içimizdeki ihtilâfların dıştan körüklenmesini de hesaba katmak mecburiyetindeyiz. İmparatorluklar kurmuş ve asırlarca insanlığın kaderine hükmetmiş bir millet olarak, komşularımız ve muâsırlarımız tarafından hiçbir zaman hazmedilemediğimiz de bir vâkıadır.

Neredeyse bin seneden beri sürdürülen bütün “savaşlar, saldırılar, milletimize karşı güdülen bir düşmanlığın ifâdesidir.” Silah ambargolarıyla birleşen ticari ambargolar, müttefiklerimizin bile umursamaz tavrı, bu arada batılı devletlerin, hatta üyesi bulunduğumuz topluluklarda dahi, bize üçüncü sınıf bir devlet nazarıyla bakmaları, ülkemize ve milletimize hâlâ dostane yaklaşılmadığını göstermektedir. Su yüzüne çıkan bu muamele ve davranışların arkasında bazı menfi tavırların bulunduğunu görmezlik bir körlük olsa gerek.

Bu menfilikler –menfaate dayanan milletler arası münasebetlerde bir açıdan normal görülse de- tarihi bir vakıadır. Arkasında şüphesiz farklı bir zihniyet de bulunan bu vakıa, çeşitli entelijans servislerinin sürekli meşguliyet alanı olagelmiştir.

Tehlike bugün, eskiye nispetle keyfiyet değiştirerek devam etmektedir; evet, eskiden tehlike dışarıdan geliyordu, mukavemeti kolaydı; halbuki şimdi bir de içeriden gelen tehlike var. Dolayısıyla, mukavemet nisbeten güçleşmiş sayılır. Bulaşıcı bir illet hâlinde bütün cemiyeti saran lâahlâkîlik, bir toplumu ayakta tutacak bütün esasları yıkınca, lâdini ahlâk, nihilist ahlâk ve şuyûî ahlâk gibi, ahlâk adına çeşitli cinnetlerle mukaddes değerlerine karşı saygısız hâle getirilen nesiller, en utandırıcı ifâdesiyle, fikrî ve ruhî nesepsizliğin kurbanı oldular. Ve bugün ürperten bir keşmekeşlik içinde olduklarının farkında bile değiller.

Bu karışıklık ve curcunanın, ehl-i iman kesimine aksetmediğini iddia etmek oldukça zordur. Evet, yerinde mezhep anlayışının değerlendirilmesi; yerinde meşrep ve mizaçların işlettirilmesi ve yerinde etnik havanın kurcalanması, dış mihrakların müracaat noktaları olması itibariyle dikkat edilmesi gereken bir husustur. Vâkıa dine hizmet eden grupların bu türlü bölücü telkinlere kapıldıklarına, beslenip idare edildiklerine dâir ciddî bir karine mevcud değildir. “Bazı gruplar için bu çeşit iddia ve dedikodular var ise de,” iman ve Kur’ân cemaatinin, dıştan direktif almayacağına dâir emâreler daha kuvvetli görünmektedir. Ancak, cemaatlerin fikrî ve ruhî olgunluğa erememesinden dolayı bağnazlıkların olabileceği ve bunun da dahilî sürtüşmelere yol açabileceği de bir vâkıadır. Böyle bir sürtüşme ise farkına varılmadan, düşmanların menfûr gayesine hizmet etme demektir.

İster Türkiye olsun, ister İslâm Dünyası, hizmet maksadıyla bir araya gelen her hareket için şu tehlikeler her zaman söz konusu olabilir:

1- Bazı büyük zevâtın maddî-manevî hubb-u câh (makam ve şöhret tutkusu) hissinin işlettirilip, karşı gruplarla rekabete itilmesi.

2- İslâm adına ortaya konan gayretlerde, mukabil hizmet guruplarını yıkma esasıyla hareket edilmesi.

3- İlim ve fazilet semerelerinin elde edileceği yer ve zaman daha çok uzak istikbal sayılan ahiret olduğu halde, bunların her küçük sa’y ve gayret arkasından ve hemen burada beklenilmesi.

4- Çekici ve sürükleyici bir hizmet kadrosunun tesirini kırmak için, ona karşı yeni bir grup çıkarmak ve bu yeni alternatifle, dahilî sürtüşmeler meydana getirilerek, iç ayrılık ve parçalanmalarla o topluluğun eritilip tüketilmesi.

5- Millete hizmet edenlerin kendi mesleklerinin muhabbetiyle yaşamaları bir esas iken, bunun yerine başkalarına düşmanlıkla meşgûl ve meşbû bulunup tevfik-i İlâhî’nin önemli bir vesilesinin yitirilmesi....

Bunlara ilâve olarak, insanımızın tatmin edilemediğini, bir kalp ve ruh boşluğuna maruz kaldığı, kitlelerin bir kısım fantastik düşünce ve sistemlere takılıp,büyük ölçüde kalbi ve ruhi hayattan uzaklaştırıldığını da zikredebiliriz...

Evet, insanımız, bir taraftan böyle iç aleminin mesnet ve kaidelerinden mahrum bırakılırken, diğer taraftan da, serazat, çakırkeyf bir “şirzime-i kalilin” ya da “mutlu bir azınlığın”, hayvani hisler hesabına sahnelendirdiği iç gıcıklayıcı faktör ve saiklerle kendi milli çizgisinden uzaklaştırılmış olması da üzerinde durulması gereken bir konu.

Sosyoloji ve antropoloji uzmanları, yeryüzünde dinsiz bir kavmin yaşamadığı hususunda ittifak hâlindedirler. “Tarihin hiç bir devrinde, yeryüzünün hiçbir noktasında şimdiye kadar dinsiz bir cemiyete rastlanmamıştır.” Din hissi, fıtrî ve tabiîdir. İnsanoğlunu bundan mahrum etmenin, ferdî ve içtimâî bir kısım depresyonlara yol açacağı açıktır. Vicdanı ve kalbi aç bırakılan insanlık, sistemli-sistemsiz, mutlaka kendine göre tatmin yolları araştıracak ve bu tabiî ihtiyacını gidermeye çalışacaktır. Her mizaç ve meşrebin kendi rengini vererek oluşturacağıböyle bir tatmin yolunun nasıl karmaşıklığa sebebiyet vereceği ise, zannediyorum her türlü izahtan vârestedir. “Cemiyette değerler anarşisi ve bunun sonucu da kanlı-bıçaklı müsademe...” İşte, tabiat ve fıtrat kâle alınmadan ortaya atılan hayat felsefesi ve işte binbir curcunanın hüküm sürdüğü perişân vatan..!

Ayrıca, bunca kargaşanın yanında, müstağriblerin durumu da üzerinde durulmaya değer ayrı ve ciddi bir konu. “ Vatan deyince Turancılık, millet deyince faşistlik, din deyince gericilik ve irtica manasını anlayan” bu Mehlika Sultan Âşıkları’nın bir-iki asırdır ne dediklerini, ne yazdıklarını anlamak oldukça zor. Bir zamanlar bütün yolları batı’ya bağlayan, batı yamaçlarında tenezzühe çıkan ve batı sahillerine seyahat düzenleyen bu garip ve garip olduğu kadar da ciddi hiçbir hesabı olmayan karbonilerimiz, daha sonra bütün güçleriyle “emperyalizm” ve “kapitalizm” onikisinden batıya kurşun yağdırmaya başladılar. Bu demekti ki, bizde batılılaşma, herhangi bir muhasebe neticesi olmadığı gibi, başka sevdalarla ona ve sistemine sırt çevirmemiz de, yine şöyle-böyle bir hesap ve plâna bağlı değildi; her şey bir kuru sevdadan ve her hamle bir maceradan ibaretti...

Netice olarak diyebiliriz ki, bu dönemde millî ve dinî değerlerin tahrip edilmesi, bir tarafta mülhid ve ateist bir grubun yetişmesine yol açarken, diğer taraftan da bir kısım meşrû ihtiyaçları giderme yolunda birbirinden habersiz ve sistemsiz, ayrı ayrı gurupların, dînî ve içtimâî birer hizmet sahası belirleyerek o yolda faaliyet göstermeleri, pek çok cemaatin meydana gelmesine yol açmıştır. Yer yer bu hizipler arasında sert tartışmaların, endişe verici kavgaların ve ciddî vuruşmaların cereyan ettiği de bir gerçektir. Hele bir de ihlâs ve samimiyet gibi amelin özü sezilememiş ve nefse muhabbet, inhisar-ı fikir de araya girmişse kargaşa, üstesinden gelinmez buutlara ulaşmıştır.

Bu kadar gâile içinde, mevcudiyeti muhafaza dahi çok zor olduğu halde, bir inayet eliyle büyük gelişmelere ve yeni tekevvünlere ulaştırıldığımız –Ulaştıran Rabbimize ruhlarımız feda olsun- şâyân-ı şükrândır.

Gruplaşma hissi, insanın fıtratında vardır hükmünü icrâ etmesi de tabiidir. Mesele, bu duyguyu zararsız hatta faydalı kılmaktır. İyiye yönlendirilmemiş bu his, çok defa insana da, insanın tabiatına da zıt bir istikamette gelişir ve hem ona hem de başkalarına zararlı olur. Bu his, cehalet, görgüsüzlük, bağnazlık gibi insanın pes yanlarıyla desteklendiği sürece, her an kanlı bıçaklı kavga hazır demektir. Aksine, ilim ve irfanın, hoşgörü ve müsamahanın yaygınlaştığı nispette de, anlaşma ve uzlaşma ortamının oluşması ve gruplar arası bir “sulh çizgisi”nin belirmesi her zaman ihtimal dahilindedir. Zannediyorum, böylece fıtrat ve onun kanunları içinde kısmen reaksiyonlarımız frenlenmiş, hiddet ve öfkelerimiz de baskı altına alınmış olur.

Dâvânın hakkaniyeti, hedef ve temel prensiplerin vahdeti, metot ve vesile farklılığını tesirsiz kılacak kadar güçlü, köklü ve sarsılmaz olduktan sonra, ehemmiyetsiz bahanelerle ihtilâf çıkarmak, bir çocuk meşreplilik, hakbilmezlik ve mürüvvetsizliğin ifâdesidir. Aslına “Mahlûkatın solukları adedince Allah’a (c.c.) vasıl olan yollar vardır.” Gerçeğine bağlı kalınarak, bu yolda her gayret takdir edilmeli, her yolculuk aziz bilinmeli ve her hizmet alkışlanmalıdır.

Başkalarını küfür ve dalâlet içinde görmek ya dagünahkâr saymak hem faydasız, hem de tehlikeli bir anlayıştır. Bence, herkes kendi yolunu anlatma, tanıtma ve tavsiye ile meşgul olmalı ve onun muhabbetiyle yaşamalıdır. Bu yol, aklın ve mantığın yolu olduğu gibi iman ve Kur’ân’ın da gereğidir. Bu yolda “Herkes kendi mesleğinin sevgisiyle hareket eder, diğer guruplara husumet beslemez. Onlara yönelteceği tenkidler yıkıcı, kırıcı ve küstürücü değildir. Kendi grubunun itibar kazanmasını, öbürünün iptal ve tezlilinde aramaz. Onu da bir kardeş bilir ve kusurlarını araştırmaz. Fazilet ve başarılarını gördüğü zaman takdir eder ve sevinir.” Kısacası, herkesle beraber bir hayır yarışında bulunduğunu ve yine onlarla, kıymetli bir hazineyi taşıma mecburiyetinde olduğunu bir lâhza hatırından çıkarmaz. Böyle olunca da, aynı istikamette hareket eden herkesi kendine yardımcı kabul eder, her muvaffakiyete tâzim duyar, her sa’yi alkışlar ve her yardım elini öper.

Devr-i Risâletpenâhî’de, insanlar böyle düşünmüş ve pratik hayat da bu anlayış çizgisi üzerinde cereyân etmiştir. Uzlaştırıcı faktörlerin şuur hâline gelmesine, kardeşlik anlayışının çok ileri seviyeye ulaştırılmış olmasına rağmen ayrı ayrı çiçek ve semereleri tekeffül eden farklı istidatlara hiç mi hiç ilişilmemişti.

Bir Ebu Zerr ile Abdurrahman bin Avf’ın, bir Bilâl ile Hz. Osman’ın küçümsenmeyecek kadar farklı mülâhazaları ve teferruattaki farklı görüşleri asla yadırganmamıştır.

İçtimâî birliği zedelemedikten sonra, kabîle ve aşîret anlayışına bir ölçüye kadar dokunulmamıştır. Evet, Muhâcir ve Ensâr diye iki ayrı şerefli ünvana dokunulmadığı gibi, Evs ve Hazrec namları da ilelebed sürüp gitmiştir. Sa’d b. Muâz’ın kabilesine “Efendinize ayağa kalkın” derken tabiat-ı beşer te’yid buyurulmuş... ve her kabile ayrı ayrı buyruklar altında cihâda götürülürken, hamiyet ocakları, fetih ve zafer hesabına yakılıp tutuşturulmuştur. Hatta aralarındaki fahirlenmelere –cidâle girmemek kaydıyla- göz yumulmuştur. “Kur’ân’ı ezberleyenler bizdendir, falan bizdendir, filan bizdendir” şeklinde cereyan eden her şey, hemen hemen hep müsâmaha ile karşılanmış ve bir bakıma bunlar, çok hızlı yükselen o cemaat için, birer yükseltme nirengisi oluşturmuşlardır.

... Evet, Bütün bunlar vardı, ama ittifak ve ahenk de vardı. Marz-i ilahiyi kazanma sath-ı mâilinde her ferd, senfonizmadaki “intibâk-ı asvât” (seslerin uyumu) keyfiyetinde olduğu gibi, nağmesini umûm havaya uyum ritmiyle edâ ediyordu, çünkü herkes ruhen olgundu.. hakperestti.. mukaddes bildiği şeylerin ufkunda şehbâl açmasının delisiydi.. ve şeairin tazim görmesini istiyordu. Bu önemli iş kimin tarafından yapılırsa yapılsın, onun için ehemmiyeti yoktu... Gün doğup sabah olduktan sonra ona, ha sultanlık verilmiş, ha bir dilencilik... ne ifade ederdi ki!

Yeni doğuşun Ensâr ve Hâvârileri, saadetlerini başkaları için unutmuş büyük diğergâmlar ve etrafın lezzet ve mutluluğuyla gönüllerinde cennet kuranlar olacaktır.

Devrimizdeki gruplaşmalardan biri de, belki en tehlikelisi, kana ve ırka dayalı gruplaşmadır. Bu da dış kaynaklıdır ve dış kaynaklı olması da hiçbir münevverin şüphe etmeyeceği kadar kat’îdir.

Kavgaların artık bloklar arasında cereyan ettiği, bütün insanlığı içine alacak şekilde ideolojilerin ideolojilerle çarpıştığı ve büyük bir köy haline gelmiş bulunan dünyadamilletlerin belli birlikler, topluluklar oluşturduğu bir dönemde, böyle bir anlayış oldukça gariptir. Hele hele bir mıntıkada bulunup da aynı sosyolojik yapıya sahip olan kimseleri, çeşitli etnik gruplar hâlinde mütalâa etmek, gayet gülünç ve gülünç olduğu kadar da, yarınki herc ü merci hazırlanması bakımından tehlikelidir. Gülünçtür, zira asırlardan beri bir ve beraber yaşama sonucu kavimlerin karışıp kaynaşmasına sahne olmuş vatanımızda, “safkan” dediğimiz şeyi arama, “Levh-i Mahfuz”a muttali olmaya vâbeste bir keyfiyettir. Kaldı ki doğu, batı, güney, kuzey, kısaca Anadolu’nun hemen her tarafında yerleşmiş, oldukça farklı topluluklar vardır. Ve bunlardan her birinin içinde değişik “ırk” iddiasıyla teşekkül etmiş gruplar da vardır. Bu gruplardan her birerlerinin bilerek veya bilmeyerek bu gülünç duruma düştüğü de muhakkaktır.

Öyle ise, siyâsî, gayr-i siyâsî bütün gruplar için “vahy-i münzel”in alem şümul davetine icabetten başka, ne çare, ne de ma’kûl bir mesned kalmadığı çağrısıyla insanımıza şöyle seslenebiliriz: “Hepiniz toptan Allah’ın ipine sımsıkı sarılın ve sakın parçalanıp ayrılmayın!” Dün olduğu gibi bugün de böyle bir kardeşliği gerçekleştirmek mümkündür. Elverir ki, bu çok ciddi mes’ele, İlâhî ifâde adesesi altında, akıl ve mantık düsturlarıyla ele alınsın.

Artık bütün meselelerimizi bir his ve heyecan zemzemesi içinde değil de, mukaddes prensiplerimiz çerçevesinde ve adeta bir içtimâî mukâvele şeklinde ele alma mecbûriyetindeyiz. Zira, dış mihrakların ürettiği çeşitli alternatifler ve içimizde de bir kısım menfaat gruplarının zuhûru, bundan başka mukaddes gaye ve ideallere karşı hürmet hissinin sarsılması; keza büyük millî davâ ve ona bağlı mübeccel mefhumların yerini bir kısım küçük hesap ve çıkarların alması, aradaki rabıtayı daha kuvvetli hale getirmemizi zaruri kılmaktadır. O da, bütün fasl-ı müştereklerimizi ortaya dökerek, onlarla ayırıcı faktörlerin muvazenesini yapma şeklinde olmalıdır. İman esasları birliği, amel ve ibadet birliği, sonra vatan ve kültür birliği, asırları aşan acı-tatlı kader birliği, harici düşman ve hasım birliği gibi fasl-ı müştereklerimizi... Evet, bütün bunlar, en mübeccel şeylerden daha bağlayıcı ve birleştirici unsurlar oldukları halde, bunların yanında bölünmeyi gerektirecek unsurların hiç de kayda değer şeyler olmadığı açıkdır.

Esasen Peygamberimiz tarafından da mes’ele bu şekilde ele alınmıştır. Kelime-i Şehâdet, en büyük bir esas kabul ve tespit edildiği gibi, eda eden her ferdin de mâsuniyetinin remzi olmuştur. Üsâme’nin şiddetli itâb görüp azarlanması, Muhallem’in huzurdan uzaklaştırılıp yüzüne bakılmaması gibi pek çok hadise vardır ki, neyin Sahib-i şeriatca en birinci rabıta ve esas olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Mesele böyle ortaya konunca, ehl-i îman, ehl-i secde ve ehl-i kıble olanlarla anlaşamama, uzlaşamama hatta onları küfür, sapıklık ve günahla suçlamaya kalkmak, iman ve iz’ânla nasıl telif edilir..! Bir de bu işi yapanlar, kitleler üzerinde müessir kimseler olursa, o zaman tahribat kadar, cinayet ve cürüm de katlanmış olmaz mı? Evet, bu umumî dengesizlik mevzuunda en bedbahtlar, “içtimâî durumu itibariyle bir hatası binlere baliğ olan imam, rehber ve liderlerdir.”

Bütün rehber ve yol göstericilere, lider ve başbuğlara umûmî vicdanı tamire yönelik bir hususu, bir kere daha hatırlatmakta fayda mülahaza ediyoruz.

Sevginiz Allah için, nefretiniz Allah için, öfkeniz Allah için olsun! Gelin nefsaniliğe artık bir son verelim; zira nefsine perestiş edenin ne Hakk’ı, ne de halkı memnun etmesi mümkündür. Gelin dostlarınızı Hak ölçüleri içinde sevelim! Ve onlara karşı mürüvvetten ayrılmayalım! Düşmanlarınızın entrikalarına karşı da uyanık olalım! Ve onların oyunlarına da gelmeyelim! Farklı düşünce ve farklı anlayışlarımızı düşmanlık vesilesi yapmayalım. Aksine onu bir zenginlik vesilesi olarak değerlendirelim....

Kinin ve nefretin şimdiye kadar hallettiği hiç bir mesele olmadığını bir kere daha hatırlayarak, medenîlere karşı galebenin ancak iknâ ile olabileceğine inanarak son bir kere daha birlik ve beraberlik “ahd-ü peyman”ında bulunalım.

Birleştirme havarisi gibi, uğradığınız her şahsa “gelin, birleşelim” deme,münasebetsiz bir tekliftir. Birde bunu derken gurubumuza davet edası içinde ifade ediyorsak o bütün bütün bir saygısızlıktır. Zira böyle bir tutum, şimdiye kadar en hâkperestlerde dahi grup hamiyetini tahrik etmekten başka bir işe yaramamıştır. Bilakis, uğradığımız kimselerin, hizmetlerini sena ederek onların rehber ve büyüklerine karşı hep hürmetkâr olursak en sert kimseleri bile yumuşatmış oluruz.

Bir mümin olarak kâinata “mehd-i uhuvvet” (kardeşlik beşiği) nazariyle bakıp, her varlıkla münasebet kurma yolunu araştırmak ve hele mutlak surette, dostlarınıza karşı, müminlere karşı daima yumuşak ve difüzyona açık bulunmak çok önemlidir.!

Bizi bu noktaya kadar hazırlayıp sevk ve idare eden inayet elinin işlediği hikmetleri de tenkid etmemeliyiz. Kim bilir, belki de henüz rüşdünü idrâk edememiş şu heyet-i umûmiyenin, belli bir müddet daha, mevcut durum içinde bulunması gerekmektedir.

Ve hepimiz, tenkidi atıp bir miktar da takdîr ve tebcîlle yaşamalıyız ki Allah da yardımcımız olsun...

Hümanizm ve insan sevgisi

Sevgi, günümüzde en çok işlenen ve kendisine ihtiyaç hissedilen değerlerden biridir. Aslında sevgi, bizim inanç ve gönül dünyamızın da hiç pörsümeyen gülüdür. Her şeyden önce Cenab-ı Hakk, kâinatı muhabbet atkıları üzerinde bir dantela şeklinde ördüğü gibi, varlığın bağrında her zaman en büyüleyici bir edayla seslendirilen musiki de yine sevgidir. Aile, toplum ve milleti teşkil eden fertler arasında en güçlü münasebet sevgi münasebetidir. Sevgi, anne-babadan evlâda şefkat şeklinde; evlattan anne-babaya da saygı şeklinde tecelli eder. Evrensel sevgi ise, bütün kainatta varlığın her parçasına karşı yardımlaşma ve dayanışma şeklinde kendini gösterir.

Varlığın ruhunda en hakim unsur sevgidir. Adeta her varlık, bir sevgi melodisi içinde, o kâinat çapındaki geniş koronun bir ferdi olarak Allah’tan aldığı büyülü bir nağmeyi, kendi üslubu ile eda ve icra ediyor gibidir. Ancak diğer varlıklardan insanlara, varlıktaki bir bireyden diğerine karşı bu sevgi teatisi, irade üstü bir şekilde cereyan etmektedir. Çünkü iradesi olmayan varlıklarda tamamen İlahî irade ve İlâhî meşiet hâkimdir. Bu açıdan insanlar, varlıktaki bu sevgi senfonisine iradeleriyle iştirak ederek mahiyetlerinde var olan sevgiyi geliştirip insanca icra edebilmenin yollarını araştırırlar. Öyleyse her insan, ruhundaki sevginin suistimal edilmesine meydan vermeden, kendi tabiatına karşı bir aşkınlık içinde, hem gerçek bir yardımlaşma ve dayanışma ortaya koymalı, hem de insanî veya fıtrî hukuk açısından varlığın ruhuna yerleştirilmiş bulunan genel âhengi mutlaka korumalıdır.

Gerçek anlamıyla sevgi ve insanlık

Günümüzde üzerinde ulu orta konuşulan hümanizm, esasen şuraya-buraya çekmeye ve istismara müsait bir sevgi ve insanlık anlayışıdır. Günümüzde bilhassa bazı çevreler, İslam’daki cihad konusunda muhakemesi yetersiz avamın kafasını karıştırarak, onların gönüllerinde İslam’a karşı şüphe uyarmaya ve yine zihinlere mücerred (soyut), dengesiz bir hümanizm anlayışı empoze etmeye çalışmaktadırlar. Evet, bir taraftan, anarşi ve teröre karışan, ülkenin birliğine bütünlüğüne dokunan, hattâ memleketi bölmek isteyen, asırlardan beri devam edegelen bu ülke ve bu ülke insanının varlık ve bekasına karşı cephe alıp tahribatta bulunan insanlara “acımalı, merhamet edilmeli” deyip diğer taraftan, insanların gözyaşlarına bakmadan, masumları öldürenlere ve vahşetin en dehşetlisini işleyenlere seyirci kalanların bu garip tavırlarını hümanizmle te’lif etmek (bağdaştırmak) çok zor olsa gerek.

Hiç bir mü’min, yüklendiği misyon itibariyle meseleleri abartarak ve çarpıtarak, olduğundan farklı gösterme gibi bir aldatmacaya katiyen girmez. Bu açıdan, sırât-ı müstakim (dosdoğru yol) ve Kur’anî dengenin temsilcisi olan Allah Resulü ve O’nun canlandırdığı gerçeği cemaat halinde en mükemmel şekilde ortaya koyan Sahabe-i Kiram, sevgide de itidal ve dengenin temsilcisi olmuşlardır. Konuyu Asr-ı Saadet’ten bir iki örnekle müşahhaslaştırmak mümkündür:

1) Tarihteki konumu ve üzerine aldığı misyonu açısından Abdullah İbn-i Hüzafe’yi (r.a.), Bizans içinde Hz. Ömer’in (r.a.) husûsî bir elemanı olarak değerlendirmek yerinde olur zannediyorum. Abdullah (r.a.), yüklendiği bu misyonu yerine getirirken düşmanları tarafından keşfedilip yakalanmıştır. Hasımları, kendisine akıl almaz işkencelerde bulunmuş, hattâ çok güvenilir bir kısım siyer ve tarih kitaplarının yazdığına göre, bu mübarek Sahabî’ye, başı kaynayan suya sokularak işkence edilmiş ve bu korkunç işkenceler neticesinde bile ona arzuları doğrultusunda bir şey yaptıramamışlardır. Bu arada bütün olup bitenleri içinde yaşadığı manastırın bir deliğinden seyreden bir rahip, Abdullah İbn-i Hüzafetü’s-Sehmî’nin göstermiş olduğu cesaret karşısında hayran kalarak, bu şanlı Sahabî’yi karşısına alır ve ona şu teklifte bulunur:

- Oğlum, cesaretine hayran kaldım. Şimdi sana üç dakika mühlet vereceğim. İhtimal bir iki dakika sonra seni öldürecekler. Bunu iyi değerlendirirsen, hem dünyada, hem de Ahiret’te mesud olursun. Zira bu üç dakika içinde sana Hıristiyanlığı telkin edeceğim ki, bundan sonra ölsen de gam yeme; çünkü Hz. Mesih’e kavuşacaksın.

Abdullah İbn-i Hüzafetü’s-Sehmî’nin çehresinde bir tebessüm belirir ve ardından rahibe şunları söyler:

- Aziz peder! Şimdiye kadar burada beni dinleyen çıkmadı. Bu üç dakikalık fırsatı verdiğinizden dolayı, bilseniz size ne kadar müteşekkirim. Çünkü bu üç dakika içinde size hak dini öğreterek gerçek kurtuluş yolunu gösterebilirsem, artık ölsem de gam yemem.1

Evet bu hadise, İslam’ın, en kritik anlarda dahi, hattâ ölürken bile, müntesiplerini, nasıl başkalarının iyiliğini düşünmeye sevkettiğini anlamak bakımından çok önemlidir. Ayrıca bu hadise bize, İslam’ın sevgi ve muhabbet ikliminin ne kadar geniş olduğunu göstermesi açısından da fevkalâde dikkat çekicidir:

2) Bir Sahabî naklediyor:

“Hz. Ömer’le (r.a.) beraber, herhangi bir tapınağın önünden geçiyorduk. Orada sakalı göbeğinde, iki büklüm, bembeyaz saçlarıyla yaşlı bir insan duruyordu. Onu görünce, Halife’nin dizlerinin bağı çözüldü, iki büklüm oldu ve hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı. “Niye ağlıyorsun ya Emire’l-Mü’minîn?” diye sorulduğunda, şu cevabı verdi: “70-80 yaşına girmiş, fakat hâlâ insanlığı kurtuluş sahiline götüren ve kaptanlığını bizzat Hz. Muhammed’in yaptığı gemiye binememiş.” İşte, İslam’ın evrensel sevgisi budur.

Halbuki, o dönemde çokları, insanları tahrik edip Müslümanlığın önünü kesmek için lâzım gelen her şeyi yapıyordu. Ne var ki, Resulullah’ın halifeleri, Allah Resulü’nden devraldıkları sevginin temsilcileri olarak o anda en büyük düşman sayılan biri karşısında dahi, insanlara olan sevgi, şefkat ve merhametlerinden dolayı hıçkırıklarını tutamayıp iki büklüm olabiliyorlardı.

Konuyla alakalı daha yüzlerce misal getirilebilir. Zannediyorum, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun bu mevzudaki müşahede, tavır ve davranışlarının, talebelerinin tavır ve davranışlarından geri kalmayacağını siz de takdir edersiniz. Çünkü O, en mükemmel lider, her konuda rehber ve bütün varlık için de bir rahmetti.

Hatta İslam’ın ruhundaki sevgiye uyanmış ve Sahabe’den sonra geldikleri için Tabiûn ve Tebe-i Tabiîn diye anılan kutlu nesiller döneminde öyle insanlar yetişmiştir ki, farkına varmadan bir çekirgeye basmışlarsa, hemen halifeye gelip, bunun cezasının ne olduğunu sormuşlardır. Ayrıca camilerimizin ve minarelerimizin ışık saçan çehrelerine baktığımız zaman, alınlarında kuşlar için yapılmış yuvacıkları görürüz. İşte bu, cedlerimizin sevgideki derinliklerinin bir başka boyutunun ifadesidir. Evet şanlı tarihimiz, insanların yanında hayvanları bile koruma adına öyle müthiş ve baş döndürücü insanî davranışlarla örülüdür ki, başka bir yerde bunlardan herhangi birini göstermek mümkün değildir.

İslam’ın evrensel prensipleri çerçevesinde sevgi mülâhazası ve sevgi düşüncesi çok dengelidir. Zalim ve mütecavizler bu sevgiden mahrumdur. Zira zulmedene gösterilen sevgi ve merhamet, onu iyice saldırgan yaptığı gibi, aynı zamanda başkalarına da tecavüze teşvik eder. Bu sebeple evrensel sevgiyi tehdit eden bu tür insanlara karşı merhamet edilemez. Çünkü zalime gösterilen merhamet, mazluma karşı yapılmış en büyük merhametsizliktir. Veya “Zalim de olsa, mazlum da olsa kardeşine yardım et. Zalime, onu zulmünden vazgeçirmek suretiyle yardım edebilirsiniz”2 buyuran Allah Resulü’nün (s.a.s.) bu düsturu çerçevesinde, zalime de, onu zulmünden vaz geçirmek suretiyle merhamet gösterilmelidir.

İslam hoşgörü dinidir

slam, lügat itibariyle “silm” ve “selâmet” kökünden gelen ve “if’al” bâbından (kip) kullanıldığı şekliyle “teslimiyet, selâmete erdirmek, esenliğe çıkarmak ve karşılıklı emniyet ve barış tesis etmek” gibi manâlara gelen bir kelimedir.

İslamiyet, esenlik, emniyet ve barış dinidir. Bu esaslar Müslüman’ın hayatında o kadar yaygındır ki, o, namaza durduğunda dünyadan alâkasını keser, Rabbine kemerbeste-i ubûdiyet (kulluk teslimiyet ve iki büklüm olmuşluğu) içinde yönelir ve O’nun huzurunda elpençe divan durur. Namazını adeta yeniden hayata dönüyor gibi, sağındakilere ve solundakilere selâm vererek, yani “esenlik, emniyet, güvenlik içinde olun” diyerek noktalar ve esenlik, emniyet, barış, huzur dileğiyle yeniden insanların arasına döner.

Selâm vermek ve başkalarının emniyet, güven içinde olmalarını dilemek, İslam’da yapılması en hayırlı olan işler arasında sayılmıştır. Nitekim bir gün kendisine “İslam’da hangi amel daha hayırlıdır?” şeklinde sorulan bir soruya Allah Resulü (s.a.s), “Başkalarına yemek yedirmen, tanıdığın ve tanımadığın herkese selâm vermendir”1 şeklinde cevap vermiştir.

Cihad ve terörizm suçlaması

Ne acıdır ki, temelde bu anlayış ve espriye dayanan İslam, bir kısım çevreler tarafından terörizmle aynı şey gibi gösterilmektedir. Bu, çok büyük tarihî bir hatadır; zira yukarıda da ifade ettiğimiz gibi, temeli itibariyle emniyet ve güvene dayanan bir sistemin terörle örtüştürülmesi, her şeyden önce İslam’ın ruhunu bilememenin ve onu kendi ruhuyla kavrayamamanın ifadesidir. Müslümanlığı, onu yanlış temsil eden azın azı bir kısım zavallıların tavır ve davranışlarında değil, kendi kaynaklarında, tarihinde ve hakiki temsilcilerinde aramak gerekir. Doğrusu şu ki, İslamiyet’te sertlik, huşûnet ve bağnazlık yoktur. O, her yönüyle bir afv u safh ve hoşgörü dinidir. Hazret-i Mevlâna, Yunus Emre, Ahmed Yesevî, Üstad Bediüzzaman… gibi pek çok sevgi ve hoşgörü sultanı evliya ve asfiya, İslam’ın bu yönünü çok güzel ifade etmiş ve hayatları boyu hep hoşgörü soluklayarak, birer sevgi ve hoşgörü abidesi haline gelmişlerdir.

İslam’daki ‘cihad’ ise, müdafaa veya İ’lâ-yı Kelimetullah (Allah’ın Kelimesi’ni yükseltmek) yolundaki engelleri kaldırmaya yönelik bazı hususî şartlara dayanan bir husustur. Konuyla alakalı olarak tarihimizden pek çok örnek verebiliriz. Meselâ biz millet olarak Çanakkale, Niğbolu, Trablusgarp... gibi bir çok cephede destansı mücadeleler vermişizdir. Vermeyip de ülkemizi işgal etmek için gelen düşmanla cihad etmek yerine, “Bizi medenileştirmek için geldiniz, ne iyi ettiniz de geldiniz! Hoşgeldiniz, safalar getirdiniz!” mi diyecektik!. Beşerî bir realite olan savaşın da kaçınılmaz olduğu yerler vardır. Ancak hususî şartlarla alakalı olarak inen cihad ayetleri, bazılarınca yanlışlıkla tamim edilmek (genelleştirilmek) suretiyle, ikinci derecede üzerinde durulmaları gerekirken, asıl meselelerdenmiş gibi hep öne çıkarılmaktadır. Temelde, İslam’ın ruhunu hakîkî manâsıyla kavrayamamış bu kimselerin usûl-fürû dengesini kuramamaları, İslam’ın ruhlarda kin ve nefret mayaladığı gibi yanlış algılamalara sebep olmaktadır. Halbuki hakikî bir mü’minin sinesi bütün yaratılmışa karşı sevgi ve muhabbetle doludur. Şair, bu hususu şu enfes mısralarla ne hoş dile getirir:

Muhabbetten Muhammed oldu hasıl

Muhammed’siz muhabbetten ne hasıl!

Varlığın mayası sevgi

İnsanlığın İftihar Tablosu (s.a.s), bir muhabbet insanıdır. Zaten O’nun bir adı da ‘Habibullah’tır. ‘Habîb’ kelimesi, ‘seven’ manâsına gelmenin yanında ‘mahbub’, yani sevilen manâsına da gelmektedir ki, Allah’ı seven ve O’nun tarafından da sevilen demektir. İmam Rabbani, Mevlâna Halid, Şah Veliyullah Dehlevî.. gibi tasavvuf erbabı, en büyük mertebenin sevgi mertebesi olduğunu söylerler.

Allah (c.c), bu kâinatı sevdiğinden dolayı yaratmıştır ki, İslam da işte o sevginin adeta dantelasını örmüştür. Sevgi, büyük bir düşünürün tespit ve ifadesiyle, kâinatın mâyesi ve varlık sebebidir. Tabiî, bütün bunlara rağmen İslam’da caydırıcılık adına bir kısım prensiplerin bulunduğunu inkâr etmemiz de mümkün değildir. Ne var ki bazıları, asıl meselelerin gölgesinde yer alan ikinci derecedeki bu mevzuları, sanki ana meselelermiş (usûl) gibi göstererek, büyük yanlışlıklara düşmektedirler. Bir keresinde, bu duygu ve bu düşüncede olan bir arkadaşımız bana, “Siz belli bir sınır koymadan herkesle görüşüyorsunuz, bu da bizdeki gerilimi kırıyor. Halbuki el-buğzu li’llâh (Allah için buğzetmek) İslamî bir prensiptir. Dolayısıyla bazı kişilere Allah için buğzetmek lâzımdır” demişti. Aslında böyle bir düşünce, ‘Allah için buğzetme’yi yanlış anlamaktan kaynaklanıyordu. Zira İslam’da bütün varlık el-hubbu fi’llâh (Allah için sevme) hükmünce Allah için sevilir. El-buğzu li’llâh= ‘Allah için buğzetme’ ise insan için değil, duygu, düşünce ve sıfatlar için geçerlidir. Dolayısıyla buğ-zedilmesi gereken insan değil, ahlâksızlık, küfür ve şirk düşüncesidir. Cenab-ı Hakk, insanı “kerîm” olarak yaratmıştır (İsrâ, 17.70) ve herkesin belli ölçüde bu kerametten nasibi söz konusudur. Allah Resulü (s.a.s), bir Yahudi cenazesi geçerken ona insan olduğundan dolayı saygı duyarak ayağa kalkmış ve kendisine onun bir Yahudi olduğu hatırlatıldığında da “Ama bir insan” cevabını vermiş;2 vermiş ve İslam’ın insana verdiği değeri göstermiştir.

Evet, Efendimiz’in (s.a.s) insana saygısı işte bu ölçüde idi. Dolayısıyla İslam’ı iyi anlayamamış bazı Müslüman kişi veya kuruluşların, dünyanın değişik yerlerinde cereyan eden terör hadiselerine karışmalarının altındaki sebepleri İslam’da değil, onların kendilerinde, onların yanlış yorumlarında ve daha başka faktörlerde, başka saiklerde aramak gerekir. Zira İslam, terör yanlısı bir din olmadığı gibi, İslam’ı iyi anlamış bir Müslüman’ın da terörist olması düşünülemez.

Bu çerçevede bazı dönem ve şahıslar istisna edilecek olursa, Türklerin yoruma açık yanlarıyla İslam’ı yorumlamaları çok olumludur… Eğer biz, Niyazî Mısrî, Yunus Emre ve Mevlâna.. gibi muhabbet fedailerinin İslam anlayışlarını bütün dünyaya yayabilir ve onların sevgi, diyalog ve hoşgörü desenli mesajlarını, bu mesaja susamış insanlara ulaştırabilirsek, temsil ettiğimiz bu sevgi, sulh ve hoşgörü kucağına dünyanın dört bir yanından insanlar koşa koşa geleceklerdir.

İslamî hoşgörü

İslam’ın hoşgörüsü o kadar engindir ki, insanları rencide edecek şeylerin onlara söylenmesi bile, onun muhterem tebliğcisi Efendimiz (s.a.s) tarafından kesin olarak yasaklanmıştır. Meselâ Ebu Cehil, İnsanlığın İftihar Tablosu’nun kendisini helâk edecek derecedeki gayretlerine rağmen Müslüman olmadan ölüp gitmiş bir talihsizdir. Zaten Ebu Cehil sözü, kelime manâsı itibariyle de “Cehaletin, kabalığın babası” demektir. İşte bu cahil ve kaba adam, bütün hayatını Efendimiz’e (s.a.s) düşman olarak geçirmiş ve onun bu tavrı Müslümanlarda bir şuuraltı haline gelmiştir; gelmiştir ama Mekke’nin fethinden bir müddet sonra Müslüman olan Ebu Cehil’in oğlu İkrime’nin (r.a) de bulunduğu bir mecliste Ashab-ı Kiram (Allah onlardan razı olsun) arasında Ebu Cehil aleyhinde bazı sözler söylenince, o engin sevgi ve hoşgörü insanı Allah Resulü (s.a.s), “Babalarını kınamak ve haklarında lüzumsuz söz söylemek suretiyle çocuklarını rencide etmeyin” buyurmuştur.3

Konuyla alakalı başka bir hadis-i şeriflerinde ise, O (s.a.s), “Bir kimsenin anne-babasına sövmesi büyük günahlardandır” buyurur. Sahabe Efendilerimiz, “Ya Resulallah! Hiç insan ebeveynine söver mi?” derler. Bunun üzerine Nebiler Serveri (s.a.s), “Evet, bir adam başka birisinin babasına söver, o da onun babasına sövdüğünde; ya da birisi birisinin annesine söver, o da onun annesine sövdüğünde kişi, kendi anne-babasına sövülmesine sebep olmakla, onlara sövmüş gibi olur” cevabını verir. 4

Rahmet Peygamberi (s.a.s), insana saygı mevzuunda bu kadar hassas iken, bugün hâlâ dine dayanarak bir takım sertliklerde bulunanlar, herhalde bu dinin peygamberini anlayamamışlar demektir. Zira ne İslam’da, ne de onun tebliğ ve temsilcisi olan İnsanlığın İftihar Tablosu’nun hoşgörü renk ve desenli dünyasında kin ve nefrete yer yoktur.

Kur’an-ı Kerim’e baktığımızda, onun hep af ve müsamahayı esas aldığını görürüz. Takva sahiplerinin güzel ahlâklarının sayıldığı bir ayet-i kerimede şöyle buyurulur: “O takva sahipleri ki, ...öfkelerini yutarlar ve insanların kusurlarını affederler. Allah, iyilik edenleri sever.” (Âl-i İmran, 2.134.) Meseleyi şöyle açabiliriz: Sizi şirazeden çıkaracak ve öfkeyle çatlatacak bir hadiseyle karşı karşıyasınız; size sövmüşler ve hakaret etmişler. Elinizden geliyorsa, Yunus’un tabiri ile elsiz, dilsiz ve gönülsüz gibi davranmalısınız. Kur’an-ı Kerim, sinirlerin olabildiğine gerildiği böyle bir atmosferde bile, güzel ahlâk sahiplerinin nasıl davranmaları gerektiğine işaret sadedinde, ayetin konumuzla alâkalı kısmında, “Onlar öyle âlicenap insanlardır ki, kendilerini şirazeden çıkaracak hadiseler karşısında dahi öfkelerini diken yutuyor gibi yutarlar; yutarlar ve insanların kusurlarına karşı göz yumarlar” buyurmaktadır. Kur’an’ın, ayet-i kerimede seçip kullandığı kelimeler çok manidardır. Zira ‘kezm’, yutulmayacak bir şeyi yutma; ‘kâzım’ da, (gayzını) yutan demektir.

Yine başka bir ayet-i kerimede Cenab-ı Hakk, mü’minlerin vasıflarından bahsederken şöyle buyurur: “(Rahman’ın kulları), ...yakışıksız sözlerle karşılaştıkları zaman, temkin ve vakar ile (oradan) geçip giderler.” (Furkân, 25.72.)

Allah Resulü’nün (s.a.s) hayat-ı seniyelerine baktığımızda, ayet-i kerimelerde anlatılan hususların hepsinin tatbik edildiğini görürüz. Meselâ, “Ben zina ettim, cezam ne ise tatbik et, beni temizle” diyerek günahını itiraf eden ve temizlenme dileyen bir Sahabiye Nebiler Serveri (s.a.s), “Dön git, tevbe et, Allah’ın affetmeyeceği günah yoktur” (Müslim, Hudud, 22) demiştir. Başka bir hadisede ise bir Sahabî, malını çaldığından dolayı bir başkasını Allah Resulü’ne (s.a.s) şikayette bulunur. Ancak cezanın tatbik edileceği anda “Ben davamdan vazgeçtim, bu şahsı affediyorum” diyen davacıya Efendimiz (s.a.s), “Meseleyi ne diye mahkemeye getirdin, baştan affetseydin ya” der.

İşte bütün bunlar, kendi kaynaklarından detaylarıyla mütalâa edildiği zaman görülecektir ki, günümüzde insanlara kin ve nefretle muamelede bulunan, kendileri dışında herkese Müslüman, Yahudi veya Hıristiyan’a gayzla bilenen ve âlemi ‘kâfir’ diye karalayan insanların kullandıkları üslup, Müslümanca bir üslup değildir. Zira yukarıda da ifade ettiğimiz gibi İslam, bir sevgi ve hoşgörü dini, Müslüman da her türlü terör hadisesinden uzak, kin ve nefretin her çeşidini sinesinden çıkarıp atmış bir sevgi ve muhabbet fedaisidir.

İslam ve biz

Kâinatın mayası muhabbettir. Sertlik ve hırçınlıkla bir yere varılamayacağı ve varılmadığı ortadadır. Sevgi, saygı ve muhabbetle -kime ait olursa olsun- kapıların tokmağına dokunulduğunda, diyalog yollarının açıldığı ve insanlara temsil ettiğiniz değerleri anlatma imkânının doğduğu izahtan varestedir.

Ayrıca başkalarını hep hatalı görmek, onları çeşitli bahanelerle karalamak, nefsimiz adına bir teselli vesilesi sayılsa da, bunun İslamî esaslarla taban tabana zıt olduğunda şüphe yoktur. Bu tavır, bir İslamî anlayış değil, bu tavır bizim kendi kafamızda şekillendirdiğimiz kendi düşüncelerimizin ürünüdür. Yani Allah’ın tespit ve tayin buyurduğu değil, beşerin kendi kendine ortaya koyduğu bir tavır alıştır. Bunun dünya ve Ahiret adına ne bize, ne de insanlığa bir şey kazandırmayacağı da açıktır.

Bize düşen, bu dini, onun evrensel özelliklerini nazara alarak, evrensel buudlar içinde temsil ve tebliğ edebilmektir.

Herkesle diyalog

Mevlâna’ya atfedilen bir söz var: “Bir ayağım merkezde dinî esaslarla bağlı, diğer ayağım da yetmiş küsur milletle beraber..” Esasen bizim mesleğimiz de işte bu düşünce ile özetlenebilir. Herkesle iyi geçinme, herkesle diyalog içinde olma ve herkesle şartların elverdiği ölçüde münasebet ve bağlantı kurma...

Elbette herkesle diyalog içinde olmanın bir ölçüsü olacaktır. İnsan, ayağını İslamî prensiplere bağlılık içinde sağlam basıyorsa, yani insanın bir ayağı, Mevlâna’nın ifadesiyle, hep dinî zemine sağlam basıyorsa, bu diyaloglar faydalıdır. Aksine insanın hayatı Sünnet yörüngeli değilse, bu takdirde kaymalar olabilir.