2.Mukaddeme

Ve mukaddimeden sonra:

Vaktâ ki, Kur'anın muhatabları يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا fermanını işittiler; lisân-ı halleri ile şöyle bir istifsarda bulundular: Acaba ibadetin hikmeti nedir? Ve ne içindir? Ve ona imtisal etmenin neden mecburiyeti olsun?. Ve hangi şey ve maksad içindir?!.

İşte bu suallerden "ibadetin hikmeti nedir?" mevzuunu üstte, mukaddimede cevabını işittin. Amma ibadetin asıl illeti hakkındaki suale Kur'an-ı Hakîm Sani'in vücudunu ve tevhidini رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ (yani O, çünki sizi yaratan, pek çok nimetler bahşeden Rabbinizdir. Onun için Ona ibadet, ubudiyet, kulluk yapmanız gerek..) kavliyle isbatını yaparak cevap verdi. Peygamberliğin isbatını da

وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا

kavliyle cevaplamıştır.

Şu geçen âyetlerin nükteleri hakkında bir Mukaddime

Ey aziz bilmiş olki: Burhan, yani delil ve hüccet iki çeşittir.

Birisi: "Limmî" dir ki, müessir ile yani müessir canibinden bakarak, eserin üzerine delil getirmektir.

Diğeride: "İnnî" dir ki; eser ile müessire istidlaldir, delil getirmedir. Yani, eserin sahibini, eseri ile tanıtma ve isbatlamadır. Burhan ve delil getirme işinde şüphelerden en salim olanı da budur. Şu "innî" burhan da, müreccah kavle göre; ya mütesavviyut-tarafeyn ile imkaniyyün bil-istidlaldir. Yani vücudî veya ademî olabilmesinin imkanı noktasında her iki tarafın müsaviliği ile imkanlığının isbatını yaparak, Mûcid'inin vücûduna delil getirmedir. Veya da, tahavvul ve teğayyür ile hudusiyyün-bil-istidlaldır. Yani eşyanın değişkenliği, halden hale dönüşümü, zevali, faniliği gibi vaziyetleriyle yine Mucidini isbatlamadır. Yani o mevcudun hadisliğinin delili ile, ihdas edenin varlığını ispat etmektir. Bu her iki burhanın değerlendirmesin de, ya eşyanın zatları itibariyle veya sıfatları itibarı iledir. Ve bu zat ve sıfatın ikiside, ya vücudu i'ta edip vermekle; veya da, mevcudun beka ve devamını idame etmekledir.. Ve bu i'ta ve ibkanın ikiside, ya "delil-i ihtiraî" dir. Ya da "delil-i inâyetî" dir. İşte رَبَّكُمُ الَّذِى خَلَقَكُمْ âyeti şu sayılan bütün bu nevilere işaret etmektedir.

Delil-i inâyet nasıldır?

Evet, Sani-i Vahidin ispatına dair olan "delil-ül inayet”i üstteki âyet göz önünde telvih edip canlandırıyor. Hülasası ise: Kâinatta mündemiç olan "nizam"dır. Evet "nizam" bir iptir, bir hayttır; maslahatlar ve hikmetler ona bağlı, takılı ve onunla asılıdırlar. İşte eşyanın menfaatlarını sayan ve dile getiren ve hikmetlerini yadeden Kur'an-ı Hakîm'in umum âyetleri hep bu "inâyet delili" ni dokuyan nessac ve burhanın tecellisine ayinedirler. Zira, maslahatlar ve hikmetlerin ancak onunla mer'î bulunduğu nizam, elbette bir nazzamın vücudunu ispat ettiği gibi; aynı zamanda Sani-i Hakimin kasd ve hikmetine de delalet etmekte ve ortalıkta varlığı tevehhüm edilen kör tesadüfün ve körleşmiş ittifakın vehmini de nefy edip tard etmektedir.

Ey arkadaş! Eğer senin nazarın şu fusûs-ü hikemle bezenmiş olan âlî nizamı ihata edemiyorsa; ve istikra-i tamme denilen tam ve derin bir araştırmaya da muktedir değilse; kendi nev'in olan insanların telahuk-u efkarlarından hasıl olmuş ve insan nevinin fikir ve düşüncesi hükmüne gelmiş ve onun hiss ve duyguları halini almış fenlerin, ilimlerin casusları vasıtasıyla bak! Tâ ki, akılların apaçık nasibedar olacağı olan nizamı ayan-beyan müşahede edesin. Hem tâ bilesin ki; kâinatın nevileri hakkında teşekkül etmiş olan fenlerden her biri külliyet-i kaidesiyle bir ittisak ve intizamın keşşafı olarak, o nizam ve ittisaktan daha mükemmelini aklın görmediğini ve ondan daha âlîsini kabul etmediğini görebilesin.

Evet kâinatın her bir nev'i için bir fen teşekkül etmiş, ya da teşekkül etmeye kabildir. Fenn ise, kaidenin külliyetinden ibarettir. Kaidenin külliyeti de, nizamının güzelliğine delalet eder. Zira bir şeyde nizam ve intizam yoksa, onda kaidenin külliyeti cereyan edemez. (Yani, mesela, pirenin midesini, tanzim eden kaideli nizam, tâ Güneşin Sistemine kadar aynı tarzda cereyan etmesiyle, kaidenin külliyetli olduğunu gösterir.)

Evet, görmez misin ki: "Her âlim, beyaz imame sahibidir." sözünü ettiğimizde; ulema nev'inde -eğer intizam varsa- o nevideki kaidenin külliyetini doğrular. Buna göre; kâinata ait her bir fenn, kaidelerinin külliyeti sebebiyle; tam bir istikra ile kâmil ve şâmil bir nizamı netice veriyor. Aynı zamanda her bir fenn, mevcudat silsilelerinin halkalarında salkımlar gibi asılı bulunan maslahatlar ve semerelere işaret eden ve inkılabat-ı ahvalin maatifinde, yani eğri-büğrülükleri ve ayrıntılı bölmelerinde gizlenmiş olan hikmetler ve faidelere telvih eden en nurlu birer burhandırlar..ve fenlerde olan bu hal ise, Saniin kasd ve hikmetine şehadet eden bayrakları alıp mevcudatın en yüksek kulelerine dikip dalgalandırıyorlar. Böylece, her bir fenn evhamın şeytanlarını tard edip kovmada birer necm-i sakib gibidirler.

Eğer bu mevzu'da daha başka deliller istiyorsan; umumundan sarf-ı nazar, sadece şu gelen misâle bak! İşte: Vasıtasız gözle görülmeyen mikroskopik bir hayvanın küçücük sureti, İlahî, dakik ve bedi' bir makineyi müştemil bulunmaktadır.

Evet cazibe ve dâfia ve benzeri gibi kanunlar (yanlış ve hata olarak), "Tabiat" diye isimlendirilen Adatullah ve fıtrî şeriatının kanunlarına ancak verilebilen birer isimdirler. Amma bu kanunlar kaidelikten tabiîliğe intikal etmemek ve zihnîlikten hariciliğe çıkmamak; ve itibarîlikten hakikîliğe değişmemek; ve aletlikten müessiriyete terakki etmemek şartıyla makbul olabilir.

İşte üstte kısaca izahı yapılan misâlin içindekini eğer anladı isen; ve misâlin küçüklüğü ile beraber, içindeki azametli meseleyi ve darlığıyla birlikte, ma’nâca genişliğini görebildi isen; başını kaldır, kâinat içinde nazarını gezdir bak: "Delil-i İnâyet" in vuzuh ve zuhurunu kâinatın genişliği derecesinde göreceksin. Evet, Kur'an'ın eşyadaki ni'metlik cihetini sayan ve faidelerini hatırlatan bütün âyetleri bu delilin mazâhir ve ayineleridirler. Demekki, Kur'an-ı Hakîm tefekküre her emrettiğinde umuma hitap içerisinde, şu "Delil-ül İnâyet" istidlaliyetinin tarikine işaret etmiş ve etmektedir, işte فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ ferman ettiği gibi; "tekrar be-tekrar İlahî sanat-ı muntazama olan kâinata bak, hiçbir tarafında bir yarık, bir intizamsızlık, bir abesiyet görebilecek misin!" âyeti gibi bir çok âyetler bu delili enzara göstermektedirler. Sonra tefsiri yapılmakta olan şu âyetin; "İnâyet Delili'ne îma eden bu gelen:

اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ اْلاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَاَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ

âyetin burası da onu şerh eylemektir.

Ve Delil-ül İhtiraî

Amma الَّذِى خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ âyetinin işaret eylediği "delil-i ihtiraî" ise şudur: Cenab-ı Hak Teala her bir ferde ve her bir neve hâs bir vücud i’ta eylemiştir. O hâs vücud, o şeyin mahsus eserlerinin menşei ve layık olabileceği kemalatın menbaıdır. Evet hiçbir nev' yoktur ki; imkaniyetinden ve teselsülün butlanından dolayı ezele kadar teselsül edip gitsin. Hem alemdeki şu daimî teğayyur ise, bazısının hudûsünü bilmüşahede göz önünde isbat ettiği gibi; diğer bazılarının ise, aklî zaruret ile hâdisliğini isbat etmektedir. Sonra, hayvanat ve nebatat fenleriyle sabit olmuş olan iki yüz binden fazla olan nevilerin varlığı; ve her bir nev'in bir Ademi ve ilk pederlerinin olduğu zarureti ortaya çıkmıştır. Öyle ise, hudûs ve imkân sırrıyla o envaların ilk Adem ve evvel pederlerinin bizzarûre Kudret-i İlahiyyenin elinden vasıtasız bir tarzda çıkmış oldukları isbat edilmiş olur. O halde silsiledeki tenasülde tevehhüm edilebilen şeyler, yani maddî bir takım sebebler ve saireler bunda, yani ilk yaradılış keyfiyetinde tevehhüm edilmez ve edilmemelidir. Ayrıca enva'ların birbirinden inşikakları, yani bazıları diğer bazılarından yarılıp ayrılarak bölünmesi tevehhümü de batıldır. Zira mütevassıt olan nev', yani birbirinden ayrı ve müstakil olan iki nev'in arasında tavassut etmiş, girmiş bir nev', tenasül yoluyla -ekseriyetle- teselsül edemez. Öyle ise, araya girmiş mütevassıt olan şahıs bir silsilenin başı olamaz. (Mesela at ile inek veya at ile eşek nev'inin arasına giren, yani ikisinden döllenen katır cinsinin nesillenmediği gibi...) İşte madem mebde' ve asıl itibariyle bu iş böyle olmuş ve böyledir, elbette bit-tarikil-evla silsilenin eczaları da öyle olacaktır.

Evet acaba nasıl tasavvur olunabilir ki; şuursuz, ihtiyarsız, basit ve camid olan esbab-ı tabiiye; fehimlerin içinde hayret ve şaşkınlığa daldığı o silsilelerin icadına ve her birisi mu'cizat-ı kudret'in birer acib sanatı bulunan silsilelere bağlı olan ferdlerin ihtira'ına kabiliyeti olsun?!. Evet silsileleriyle beraber bütün o ferdler hudûs ve imkaniyetleri lisânıyla Hâlıklarının (c.c.) vucûb-u vücûduna kat'î şehadetle şahidlik yapmaktadırlar. Amenna!