Cümleler arasındaki münasebet

Amma âyetin cümleleri arasındaki nazm ve diziliş keyfiyetine gelince;

Bil ki: يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا hitabı, üstte tarifi yapılan o üç fırka insanların herbirisine, üç çeşit zaman (yani; hal, mazî ve müstakbel zamanları) içerisinde olan bütün tabakalara hitaptır. Yani, İlahî hitabda şöyle der: "Ey kâmil mü'minler! Sebat ve devam sıfatı üzerine ibadet ediniz!"

"Ey ortancalı olanlar! İbadeti ziyadeleştirme, arttırma keyfiyeti üzerine ibadet ediniz!"

"Ey kâfirler! İbadetin şartı olan iman ve tevhid üzerine ibadeti yerine getiriniz!"

"Ey münâfıklar! ihlas keyfiyeti üzerine ibadet ediniz!"

Demek ki burada, ibadet herkesçe manevî bir müşterekliği bulunan bir şey gibidir. Feteemmel!

رَبَّكُمُ kelimesi ise der ki: "Rabbinize ibadet ediniz! Çünki o, sizi terbiye eden, besleyen, rızıklandıran bir Rab'dir. Sizin de ona ibadet eden kullar olmanız gerekmektedir.

Bir Tezyil:

رَبَّكُمُ de eşyanın zatları ta'bir edilen özleri ve mahiyetlerinin imkânî olduğunun deliline bakan ince bir remiz vardır.

Amma جَعَلَ لَكُمُ اْلاَرْضَ فِرَاشًا cümlesinde ise, eşya sıfatlarının imkaniyetinin deliline bakıyor. Fakat الَّذِى خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ de ise, eşyanın zât ve sıfatlarının ikisinin de hudûsluğuna remzetmektedir.

Amma eşyanın zatlarının imkaniyetine bakan delilleri nass ile gösteren âyetler ise, şunlardır:

وَ اللَّهُ الْغَنِىُّ وَ اَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ .. اِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى .. فَاِنّهُمْ عَدُوٌّ لِۤى اِلا رَبَّ الْعَالَمِينَ .. قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ .. فَفِرُّوۤا اِلَى اللَّهِ .. اَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ

Ve daha sen, bu âyetlerin gösterdikleri hakikatlara göre kıyaslayıp düşün!

-Sadede Dönüyoruz-

Amma اَلَّذِى خَلَقَكُمْ cümlesine gelince; bil ki Cenab-ı Hak Teala vakta kullarını ibadete çağırdı ve imtisal için emreyledi. İbadet ise, üç şeyi ve hali iktiza eylemektedir: O şeyler de bunlardır:

1- Ma'bud'un, mevcud, yani varolması..

2-O Ma'bud'un Vâhid-i Ehad olup, tasarruf, terbiye ve idarede istiklal ve vahdete sahib olması..

3-Ve O Ma'bud'un her cihetle ibadete layık ve müstehak olmasıdır.

İşte bu âyet cümlesi, şu üç şeye dair olan mukadder suallerin üç delillerine de işaret ederek cevaplamıştır.

Birincisi: Ma'bud'un varlığı ve mevcudiyetidir. İşte bunun delilleri iki kısımdır: 1- Afakî, 2- Enfüsî..

Enfüsî deliller de iki nev'idir: 1- Nefsî.. 2- Usulî..

Kur'an-ı Hakîm, en yakın ve en vazıh olan nefsî delile: اَلَّذِى خَلَقَكُمْ kavliyle işaret etmiştir. Usûlî delile ise: وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ sözüyle işaret vermiştir.

Amma لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ cümlesi makabliyle olan nazmı ise, bilki:

Kur'an-ı Hakîm vaktaki ibadeti اَلَّذِى خَلَقَكُمْ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ cümleleriyle insanların yaradılış keyfiyetlerine ve âba ve ecdadlarının hilkatlarına ta'lik eyleyip bağladı. O halde ibadet, beşerin yaradılışı üzerine terettüb eden iki noktayı iktiza eylemiştir.

Birincisi: Beşerin yaradılışı; ibadeti yapabilecek, yerine getirebilecek isti'dadı üzerine halkedilmiş olması, cibilliyeti de takvaya kabiliyetli olmasıdır. Ta, beşerde öylesi bir isti'dada olan kabiliyetini müşahede edenler, ondan ibadeti yapacağını ümidedip beklesin. Nasıl ki dişli, tırnaklı bir hayvan görüldüğünde, ondan iftiras ve parçalamanın beklenmesi beklemek gibi...

İkinci Nokta: Beşerin yaradılışından ve memur bulunduğu vazifelerinden ve ona müteveccih olduğu kemallerinden maksad ve gaye takvadır. Takva ise ibadetin kemalidir.

Keza, لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ cümlesi ifade eyler ki: Sizin ey insanlar! yaradılışınız ve ondaki kemalinizden aslî maksad; ve isti'dadlarınızın ona göre hazırlanmışlığının gayesi, ancak takvadır.

Amma جَعَلَ لَكُمُ اْلاَرْضَ فِرَاشًا cümlesi ise, Cenab-ı Vacib-ül Vücûdun varlığını isbat eden âfâkî delillerin en yakın olanına işaret ettiğine işarettir. (Yani ki; yer yüzünün bir sofra gibi serilip kurulmuş olmasıdır.) Hem yine bu cümle, o delillerin içinde sebeblere hakikî te'sir vermeyi reddettiğine bir remiz vardır. Zira, şirkin bir nev'ide sebeblere hakiki te'sir vermekdir. Yani: Yeryüzünün tefriş edilip insanların istifadesine arzedilmiş olması elbetteki tabiatın değil, Allah'ın ca'liyledir. Yani; tasarruf-u Rububiyetiyledir.

Amma وَالسَّمَاءَ بِنَاءً zikrinin, yere yapışıkmış bir tarzda; yani yeryüzünün tefriş zikrinden hemen sonra, semayı zikretmekle; afakî delillerin basit ve sadelisinin en yükseğine işaret etmek içindir.

Sonra, وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً kavliyle, mürekkebât ve mevalidin kendi Sani'lerinin vücuduna olan delalet vecihlerine işaret etmektedir.

Hem sonra, üstte zikirleri geçen cümlelerin herbirisi, Vâcib-ül Vücud olan Hak Tealânın vücuduna, varlığına delalet ettikleri gibi; hepsi birden ve toptan onun vahdetine, birlik ve tekliğine de telvih eylemektedir.

Ayrıca, nizama işaret eden tertibin sureti, (yani sırayı takib ederek) رِزْقًا لَكُمْ ün delaletiyle beraber, nimetleri göz önüne sermeyi telvih eden vaziyetiyle, Cenab-ı Hak Tealanın elhak ibadete müstehaklığını isbat etmektedir. Zira, nimetleri inam ve bahşeyleyen mün'ime her halde şükür, teşekkür etmek vâcib olur.

Hem رِزْقًا لَكُمْ de şöyle bir işaret de vardır ki, der: "Ey insan! Allah'ın emri ve izni ve teshiri ile, sana yer ve sair unsurlar ve mevalid ve ma'denler hizmet ettikleri gibi; senin de bunları sana müsahhar eden ve istifadene müheyya kılan zata hizmet etmen lazımdır.)

Amma فَلاَ تَجْعَلُوا لِلَّهِ اَنْدَادًا cümlesinin nazm ve diziliş keyfiyeti ise, bilmiş ol ki: Bu cümlenin diziliş vaziyetinden çıkıp uzanan hatlar, çizgiler âyetin birinci cümlesi olan يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا cümlesine.. Ve keza اَلَّذِى خَلَقَكُمْ kavline.. Ve hem اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ cümlesine.. Ve yine اَنْزَلَ kelimesine de uçları gelip dayanmaktadır. Yani şu bütün cümleler şöyle emrediyor, diyorlar ki: "Rabbinize ibadet ettiğinizde sâkin başkalarını -ubudiyyet noktasında- ona şerik, ortak itikad edip de teşrik etmeyiniz. Çünkü "Rabb" yalnız Allah'dır. Hem çünki o, sizin ve nev'inizin Hâlıkı,yaradanıdır. Öyle ise, siz Allah'tan gayrı, birbirlerinizi yek-diğerlerinize Rabb olarak ittihaz etmeyiniz! Hem çünki o, toprağı, yeri sizin için halkeyleyip seren ve size bir beşik heyetine getirendir. Hem çünki semavatı halkedip, dünya binanıza tavan yapan yine odur. Öyle ise, put-perestliğin menşei olan Tabiî sebeblere hakikî te'sir vererek, o şeylerin te'sir-i hakikîye sahib olduklarını itikad etmeyiniz. Hem çünkü, rızkınız ve maişetiniz için suyu semadan yere indiren ve gönderen yine o olduğu gibi; ne kadar nimetler varsa, hepsi bilâşek ondandır. Öyle ise, şükür ve ibadet yalnız ona olmalıdır.