Cümle 4: O ki arzı size serdi

Amma اَلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ اْلاَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً âyet cümlesinin heyetlerinin keyfiyetine gelince, bilmiş olasın ki; bu âyet, Sani'in azamet ve kudretini beyan etmek suretiyle insanları ibadete tehyic edip teşvik ettiğine; ve insana verilmiş olan nimetleri ta'dad etmekle insanı minnetlendirerek ibadete teşvik ve terğib eylediğine işaret eder. Ve âyetin lisân-ı hali sanki diyor ki: "Ey insan! Sana yeri ve göğü teshir eden zat, elbetteki senin ona ibadet etmene layık ve müstahak birisidir.

Hem âyetin heyet-i umumiyesi itibariyle, beşerin Allah'ın yanındaki faziletine ve yüksek kıymetine ve mükerremliğine îma etmektedir, ki adeta lisân-ı hal ile der ki: "Ey insanlar! Kâinatın azamet içindeki ulvî ve süfli ecramını istifadenize müheyya ederek; sizi mahlukların en ekremi kılan bir Zat'in ibadetini yapmakla o şeref-i keramete liyakatinizi izhar etmelisiniz!.

Hem yine, âyetin heyet-i umumîyesi itibariyle; tesadüfü, ittifakı ve tabiatın te'sirini reddettiğine bir telmih vermektedir. (Yani Allah'ın kudretinin mutlak tasarrufu altında olan eşya, bütün ahval ve keyfiyetlerinde, tabiat denilen şey'in mâna-yı ismiyle te'sirinin merdud olduğuna telmih etmektedir.) Yani sizin, şu sıfatlariyle birlikte gördüğünüz bütün her şey, ancak ve ancak bir câilin ca'liyle ve bir kâsıdın kasdiyle ve bir muhassısın tahsisiyle ve bir nazzamın tanzimiyledir. (cellet hikmetehu.)

Hem yine, âyetin heyet-i umumiyesi mânası ile, cisimlerin sıfatları ve imkaniyetleriyle de Sani'a dalalet ettiklerini insanlara göstermek için bir tenbihdir. Zira cisimlerde çalışan zerreler umumî ahval ve keyfiyetlerinde imkaniyete kabiliyetleri cihetinde, (yani olma ve olmama imkaniyeti cihetinde) iki tarafça mütesavidirler. O halde pek çok ihtimaller arasında mütereddid bulunan bütün o mümkün sıfatlar ve dolayısıyla bütün o keyfiyât ve ahvaller itibariyle de, umum cisimler, bir muhassisin (tahsis edicinin) kasdına, hikmetine ve tahsisine muhtaçtırlar.

Amma لَكُمُ ün takdimi, yani âyette semanın bina edilmesinin zikrinden önce, arzın tefrişi, serilip yayılmasını zikr eylemesi ise, işarettir ki; yerin, dünya toprağının serilip tefriş edilmesi insanlar için olmuştur. Amma bununla beraber, serilmiş ve yayılmış olan arz sofrasından istifade eden yalnız bir insan değildir, başkaları da vardır. Öyle ise yeryüzünde görülen fazlalıklar, ziyadelikler abes değillerdir. Feteemmel!

Amma فِرَاشًا lafzı ise, belagatın bir nüktesine işaret etmekdedirki, bir garabet noktasıdır. Şöyleki: Yerin, toprağın serilmesinde ve yayarak tefrişinde; onun tabiatının iktizasına göre, yani ağırlığı, sert cisimliği ve sairesi hasebiyle suda batmak ve dalmak iken, tamamının batmaması kaydıdır. Âyet, bu kelimesiyle îma ediyorki; o tefriş, yayma ve serme, arzın tabiatının zıddına ve hilafınadır. Çünkü Küre-i Arzın tabiatı itibariyla, onun hertarafını suların istila etmesi ve ihata eylemesi iktizası iken; Sani-i Hakîm, hikmeti ve merhametiyle Küre-i Arzın bir kısmını dışarıda bırakarak, yaymış, üstüne de nimetlerinin sofrasını sermiştir.

Hem yine bu kelime îma etmektedir ki: Arz ve toprak, bir kasd ve bir hikmetle; ayaklar onun üstünde duramıyacağı derecede sıvı bir mayi' hali ile; (altun dahi olmuş olsaydı bile) istifadeye, ziraata elverişli olmayan şiddetli bir sertlik mabeyninde bırakılmıştır ki, abes bir şey olmuş olmasın. İşte bu iki hal arasında bulunan toprağın mevcut hali itibariyle, âyetin فِرَاشًا kelimesi lisân-ı ma’nâ ile der ki; o vaziyet, bir Hakîm-i Rahimin tahsisi, ca'li ve kasdiyledir.