Önceki ayetlerle münasebet

Ve şimdi üzerinde olduğumuz âyetin nazm ve dizilişine geçiyoruz.

İşte: Önce âyetimizin makabliyle olan umumî nazımlığı itibariyle, sonra da cümle cümle heyetlerinin nazmı itibarıyla olan nazm ve diziliş vecihlerinin keyfiyetine bakıyoruz.

Amma umumiyeti itibarıyla makabliyle olan nazımlık ciheti ise, bilmiş ol ki; Kur'an-ı Hakîm vaktaki beşerin mertebece kısımlarını ve mükellefinin enva'ını, yani muttaki mü'minleri, inatçı kâfirleri ve bu iki kısım arasında mütereddid bulunan münâfıkları beyan ettikden sonra; hepsine birden teveccüh ederek; يَا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا kavliyle hitab eyledi.

Arkasından da, hendesî plana göre yapılan bir binanın tertibi gibi, sabıkının izini takib ederek tertibe aldı. Yani: Emr ve nehyi, ilim kanunu üzere amele bağladı. Kazayı da kaderin üstüne bina eyledi. İnşa ve îcadı dahi kıssa ve hikayeye rabt eyledi.

Evet, Kur'an-ı Hakîm vakta mezkûr üç fırkanın hal ve hareketlerinin mebhaslerini zikr eyledi. Sonra da herbirisinin hassa ve özelliğini ve her hepisinin akıbetlerini dile getirdikten sonra, yer ve mahal hazır hale gelmiş oldu. Dinleyici olan Sami' de uyanarak intibaha geldi. Kur'an dahi dönüp mezkûr âyetteki hitap ile iltifatlı bir bakış içinde tevcih-i kelam eyledi. Sonra, Kur'an'ın bu iltifatında, yani önceki âyetlerde onları gıyaben yadeylemekle burada bu âyette doğrudan hitab etmekte; Beyan ilmi üslûbuna göre, umumî bir nüktenin bulunmasındandır. Şöyle ki; bir şahsın mehasini, iyilikleri veya kabahat ve kötülükleri zikredilirken, yavaş ve aheste bir tarz-ı üsluptaki îkaz ve heyecanlandırmanın lüzumlu hükmüyle; ya istihsan meyli, ya da nefret temayülü ziyadeleşip artmaya başlar. Sonra o meyil, yavaş yavaş kuvvetleşir, tâ o dereceye gelir ki; meyil sahibini, iyilikleri ya da kötülükleri zikredilen şahsı müşafeheten görmek için sevketmeye zorlar. Sonra, makamın haline göre, dinleyicilerin meyilleri o şahsın evsafına yönelmeleri iktizası ile, Cenab-ı mütekellim, bahsi yapılmış şahsı hazır edip, alıp dinleyicilerin huzuruna çeker ki, direkt hitap ile ona teveccüh edilsin.

Hem yine, aynı âyetin hitabında hususî bir nükte de bulunmaktadır ki, o da: Yapılmış teklifin ağır yüklerini hitabın lezzetiyle hafifletmektir. Ayrıca da âyette şöyle bir işarette vardır ki, ibadette abd ile Hâlıkı arasında herhangi bir vasıtanın, aracının olmadığına ve olamayacağına da bakmaktadır.