Cümle 7: Öyleyse Allaha ortaklar koşmayın

Amma فَلاَ تَجْعَلُوا لِلَّهِ اَنْدَادًا cümlesinin kuruluş heyetlerinin nazm ve dizilişine gelince, bilki: Cümlenin başındaki ف şu gelen dört fıkraya bakmaktadır. Yani:

1-Çünki kâinatta ibadete layık ancak Allah'tır. Öyle ise, ona şerik koşmayınız.

2-Çünki yer ve gök onun kabza-i tasarrufunda olan bir Kadîr-i Mutlaktır. O halde ona şerik itikad etmeyiniz.

3-Çünki mün'im-i hakikî yalnız O'dur. Öyle ise, onun şükründe başkalarını teşrik etmeyiniz.

4-Hem çünki o, sizin Hâlıkınız, yaradanınızdır. O halde ona her hangi bir şerik tahayyül etmeyiniz.

Amma تَجْعَلُوا nun yerine, (makam iktizasıyla) تَعْتَقِدُوا بِهِ yü almamasında اِنْ هِىَ اِلاۤ اَسْمَاۤءٌ سَمَّيْتُمُوهَا âyetinin ma’nâsına işaret etmek içindir. Yani: Sizin kendi ca'linizle, indinizden uydurup, yapıp vücûd tahayyül ettiğiniz ve ma’nâsız isimlerle tesmiye ederek kendinize ma'bud yaptığınız şeyler; (mesela eski zamanlarda putlar sanemler gibi, bu zamanda da tabiat, sebebler veya batıl ve hakikatsiz işler ve ma’nâlar) hakikatta hiçbir asıllı ma’nâya raci olmayıp, ancak sizin kendinizin ca'li, uydurmasıdır.

Amma فَلاَ تَجْعَلُوا لِلّهِ اَنْدَادًا وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُونَ cümlesindeki netice kısmının başında zikredilen لِلّهِ nin ehemmiyetli bir tarzda gözönüne konularak takdim edilmesinde şöyle bir îma içindir ki: Nehy'in menşei, yani âyette nehy ile yasaklanan şey, Allah'a şerik itikad etmektir ki, bütün batıllıkların kaynağıdır.

Amma اَنْدَادًا deki "nıdd" in ma’nâsı, misil olmakla; Allah'ın misli, benzeri ise, zıddının tâ kendisidir. Ve bu ikisinin, Allah ile onun zıddının arasında ma’nâca ve hakikatça seksiz ve kat'î bir tarzda tezad vardır. Yani: Allah'ın zıddını Allah'la beraberliğini itikad etmek ise, en battal ve en mümteni' bir şeydir. Buna göre, اَنْدَادًا kelimesinde şöyle latif bir ima bulunmaktadır ki; nıdd, evvela hadd-i zatında butlanı katiyyen beyyin ve zâhirdir, çünki zıddır. Yani: Allah'a her hangi bir şey'in misil olup zıdd olma noktasında batıllığı ise, ayan ve aşikârdır.

Amma اَنْدَادًا nin cem' siğasıyla verilmesinde ise, müşriklerin son derece cahilliklerine işaret olup, onlara gazab ve hiddetle bakıldığına bir îmadır. Yani Kur'an onlara derki: "Hiçbir vechile misli ve şebîhi olmayan Allah'a nasıl ve ne suretle emsal ve ezdaddan bir sürüsünü benzetiyor ve ona şerik itikad ediyorsunuz?!." Hem bu cem' üslûbunda şirkin bütün enva'larını reddettiğine de bir îma vardır. Yani: Ne zatında, ne sıfatında ve ne de efalinde Allah'ın şeriki, ortağı yoktur der. Aynı zamanda putperestler, Sabiîler, ehl-i teslis ve esbaba hakikî tesir veren ehl-i tabiat gibi müşrik tabakalarının reddinede telvih etmektedir.

Bir Tezyil (Mühim bir not)

Vesenîlik ve putperestliğin menşei; ya yıldızlara ilahlık vermek, ya da batıl olan "Hülûl'ü tahayyül etmek veyahut Allah'ü Tealâ'ya cismiyet tevehhüm etmektir.