Tevhid Bahsi

Şimdi Tevhid'in Delilleri

Evet, âyette اُعْبُدُوا ile işaret eylediği tevhidin delili; Tefsir-i İbn-i Abbasa (R.A.) göre وَحِّدُوا demektir. Yani: Allahı birleyiniz! Hüküm, kuvvet, kudret, Rububiyet, tedbir, tedvir ve idare, emir ve irade gibi herşeyi yalnız ve yalnız ona veriniz, ondan biliniz!..

Evet, malum ola ki; Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan tevhide ait ne kadar delail varsa, hepsini almış, zikretmiştir.

Hem لَوْ كَانَ فِيهِمَاۤ اَلِهَةٌ اِلا اللَّهُ لَفَسَدَتَا âyeti tazammun eylemiş olduğu "Burhan-ut-Temanu" ise, istiklaliyetin Ulûhiyet için zatî, lazım ve zarurî bir hassa olduğuna kâfi bir delil ve parlak bir şem'dandır. Ayrıca, yine bu âyette tevhidin latif bir deliline daha remz vardır, o da şöyledir: Nev-i beşer ve cins-i hayvanın yaşamaları için; semerât, hububat ve meyveleri dokumada, doğurmada yer ile gök arasında bir yardımlaşmanın ve karşılıklı bir münasebetin varlığı iledir. Hem alemdeki eserlerin (yani mevcudat nevilerinin cinsleri) birbirine benzeyişleri.. Ve etraflarındaki eşyanın birbirleriyle olan muânakaları.. Ve yekdiğerlerinin ellerinden tutarak birbirlerinin intizamını tekmil etmeleri.. Ve cânib ve cihetlerinin birbirleriyle cevaplaşmaları.. Ve birbirlerinin hacet ve isteklerine "lebbeyk!" demeleri.. Ve her hepsinin bir tek noktaya gözlerini dikip bakmaları.. Ve yine hepsinin intizam içindeki hareketleri de, tek ve muayyen bir nizamın mihveri üzerinde olması telvih ediyor, belki tasrih ediyor ki; vâhid olan ve birlik içinde bulunan şu makinenin sani'i vâhiddir, tekdir.. Ve bütün bunlar beraberce herşeyin ve herkesin başı üstünde şu gelen beyti okumaktadırlar:

وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ اۤيَةٌ تَدُلُّ عَلَى اَنَّهُ وَاحِدٌ

Yani: Herşeyde, Allah'ın vucûb-u vücûduna bakan, ispat eden, gösteren bir delil, bir âyet vardır ki; o Allahın vahid ve yekta olduğuna delalet etmektedir.

Sonra bunu da bil ki: Sani-i Hakim nasılki Vacib-ül Vucûd ve Vahid-i Ehaddir; onun gibi bütün kemalî olan vasıflarla da muttasıftır. Evet, masnu'da olan ve adeta coşarcasına kendini gösteren ne kadar feyz-i kemal varsa, ancak Sani'in tecelli-i kemalinin gölgesinden muktebesdir. Öyle ise, umum kâinatta ne kadar hüsün, kemal ve cemal varsa, elbette ve her halde hepsinden gayr-ı mütenahî derecelerle yüksek olan bir cemal, kemal ve bir hüsün Sanilerinde bulunması zarurîdir. Evet, ihsan ise, Muhsin olan zat'ın servetinin bir fer'i, bir şubesidir ve ona delildir.

Keza, icad dahi Mûcid'in vücuduna; îcab, Mucîbin vâcibliğine; tahsin, güzelleştirenin varlığına-amma şanına layık ve muvafık bir tarzda-delalet ederler.

Hem dahi bil ki: Sani-i Kadir bütün noksan sıfatlardan münezzehdir, müberradır. Çünki noksanlıklar, maddî olan şeylerin mahiyetlerinin istidadsızlığından neşet ederler. Allah u Teala Celle Celalühü ise, maddiyattan mücerreddir, uzaktır. (Zaten maddiyattan olan bir şey ilah olamaz.)

Hem yine bilmiş ol ki: Cenab-ı Hak Teala ve Tekaddes kâinatın mahiyetlerinin imkanlığından neşet eden bütün levazım ve evsaftan da mukaddesdir. Çünki o, Vacib-ül Vücûddur, لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَىْءٌ sırrıyla ona benzeyen hiçbir şey yoktur. Kendisi de hiçbir şeye benzememektedir. İşte bu iki hakikate kat'î işaret eden şu gelen âyettir.

فَلاَ تَجْعَلُوا لِلَّهِ اَنْدَادًا

Amma وَ اللَّهُ الْغَنِىُّ وَ اَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ âyeti ile işaret edilen "delil-i imkanî" ise, kâinat zerratının her bir zerresi; gerek zatî şahsı itibariyle, gerekse tek tek sıfatları itibarıyla; ve gerekse birer birer ahvali itibariyle; veya da ayrı ayrı vecihlerinin cihetleri itibariyle her hepsinin zatında, sıfatlarında, hallerinde ve vücûdunda gayr-ı mütenahî imkânât yolları arasında mütereddid, mutehayyir olduklarını görmekte iken sen; fakat birden bakıyorsun ki O zerreler bütün o imkânat yollan içerisinden silkinerek kalkıyor, muayyen bir yola düşüyor ve mahsus bir sıfat giyiyor ve muntazam bir şekille şekilleniyor; ve sağlam ve savab bir kanuna binip ona tevfik-i hareket ediyor; ve muayyen ve belli bir maksada teveccüh ediyor. Sonunda da öyle bir hikmet ve maslahatı intaç ediyor ki; o şeyin o belli ve muayyen tarzından başka bir yolla olabilmesi asla mümkün değildir. İşte acaba şu zerrenin bu hal ve vaziyeti, kendi lisân-ı mahsusu ile saniinin kasd ve hikmetini ilan edip bağırmıyor mu? Ve tasrih edip ilan etmiyor mu? Evet, her bir zerre tek başıyla Saniin infirad içinde birliğine delil olduğu gibi; iç içe terkip edilip terakkî içinde yükselen mürekkebatdan bir cüz' olduğunda, yani terkib edilmişin bir cüz'ü olmasıyla, onun o delaleti gittikçe daha da artmaktadır. Çünki her bir zerrenin bütün mürekkebata girip çıkma imkânı olması hasebiyle onda bir makamı ve her bir makamda bir nisbeti ve her bir nisbette bir vazifesi ve her bir vazifede bir çok maslahatları semere vermesi vardır. Öyle ise, her bir mertebede Saniin vucub-u vücudunun delillerini kendi lisânıyla tilavet ediyor demektir. Öyleki, adeta bu zerre bu haliyle; takımında, bölüğünde, taburunda, kolordusunda ilh.. birer münasebetleri bulunan bir nefer asker gibidir.