A.Cürcani'nin temsil hakkındaki görüşleri
Eğer bu meselenin biraz daha tafsilini istiyorsan; gel, benimle beraber "Delail-ül İ'caz" kitabı sahibi Abdülkahir-i Cürcanî'nin esrar-ı belagat mevzu'unda terennüm eylediği sözlerine kulak ver. İşte o demiştir ki:
Abdülkahirin İzahı:
Temsilin Mevkii ve Te'sir Sahası Hakkında Bir Fasıl
Bilmiş ol ki: Bütün ukalanın üstünde ittifak eyledikleri hüküm şudur ki:
Temsil, eğer ma’nâların akabinde gelirse, yada ma’nâlar meydanında, sahasında ihtisar ile tebarüz ettirilirse ve aslî suretinden ma’nâların suretine naklettirilirse; birden bir büyüklük ve asalet elbisesine bürünecek ve bir menkıbe kesbeyleyecektir.. ve o ma’nâların derecesine göre beraber yükselecektir. Hem beraber bulunduğu ma’nânın ateşinden kıvılcım alır, parlamaya başlar. Keza, o ma’nâya kalb ve ruhları tevcih ettirmek için, temsil tahrik edildiğinde, onun kuvveleri daha da kavîleşir, kalbleri de ona davet etmiş olur; kalplerin iç merkezinden bir şevk ve bir hırsı kopararak alır, ma’nâya verir. Hem ona tabiat ve huyların muhabbet ve aşkını vermeyi teşvik eyler.
Eğer mevzu' medih ise; temsil ona en yakışıklılık ve ululuk olur. Hem medhi en çok tesirli ederek azim kılar.. Ve ona karşı meyl ve temayülü en çok harekete getiren olur, nefis ve kalbleri de en çok ünsiyetlendiren ve ferah ve neşeyi de en çok veren olur. Hem medhedilenin tarafına galibiyet te'min eden olur.. Ve mâdihin (medhedenin) üzerine şefaati vacip kılar. Hem mevhibe ve bahşişlerin en güzelini en çabuk kaza edip veren olur. Hem lisânlara en kolay gelen ve en çok zikri edilen olur. Ve keza, kalplerin onunla bağlanmasına yarayan en evlası ve en münasibi olur.
Ve eğer mevzu' zemmetmek ise; temsilin teması en incitici, dağlaması en çok ısırıcı, te'siri en şiddetli ve haddi icrada en çok kesici olur.
Şâyet mevzu' hüccet ve delil işi ise; temsil ile burhanı en nurlu, makam ve delili en kahir, beyanı en bahir olur.
Eğer mesele, iftihar makamı ise; temsil ile nihâyet ve gâyeti en uzak, şerefi en ciddî, lisânı en şedid olur.
Şâyet makam, i'tizar makamı ise; temsil vasıtasıyla kalplere en yakın, gönülleri en çok çekici, tehacümlere karşı kınından çekilmiş hazır kılınç; gazabın giderilmesinde en çok yardımcı, ve sihir düğümlerini en ziyade üfüren ve dönüşün güzel tarzını temin eden, en tez şekilde sağlayan olur.
Ve eğer mevzu' va'z u nasihat ise; temsil, sadre en çok şifa, fikirlere en güzel davetçi; îkaz ve zecirde en belagatli; ışığı parlatmada en hoş hareket; gaye ve neticeye ulaştırmada en iyi kılavuz; hastayı şifaya kavuşturmada en tez; susamışa en tatlı su bahşeden olur..
Ve hakeza, eğer hüküm; söz ve kelam fenlerini içeriyorsa; ve darb-ı mesellerini içine alıyorsa; ve bab, fasıl ve şu'beleri de o hükme ittiba' ediyorsa, temsilin ahengi daha çok cazib olur.
-SON-
Not: Allâme Abdülkahir, temsilin mâhiyet ve te'sirini anlatırken yine temsil üslûbunu kullandığı için, anlaşılması zor düşmüştür. -Mütercim-