Cümle 3: Onları karanlıklarda, görmez bir halde bıraktı

Ve sonra gel, وَتَرَكَهُمْ فِى ظُلُمَاتٍ لاَ يُبْصِرُونَ cümlesi içine im'an ile nazarı sal! İşte bak, en baştaki و (vav) şöyle bir işaret veriyor ki; onlar, iki hasaretin mabeynini cem'edip birleştirmişlerdir. Yani ki: Onlardan ziya selbedilip alındığı gibi; zulmet ise kendilerine giydirilmiştir. Ya da, ziyayı atıp, zulmeti giymişlerdir.

Amma تَرَكَ yerine اَبْقَى ya da benzeri bir kelimeyi kullanmaması ise, işarettir ki; onlar o halette ruhsuz bir cesed, ya da içsiz bir kabuk gibi olmuşlardır. Bu halde onlar için artık yapılacak bir şey kalmamış demektir. Şâyet bir şeyler yapılacak olursa da, o da onları kendi hallerine terketmek ve sırt üstü bırakıp gelmektir.

Amma فِى ظُلُمَاتٍ deki فِى ise, remzediyor ki; artık onların nazarında herşey yok olmuş, kalan tek bir şey var; o da ademin, yokluğun ünvanı olan zulümattır, karanlıklardır. Demekki bu zulmet, onlara artık bir zarf, bir kap ve bir kabir olmuştur.

Amma ظُلُمَاتٍ deki cem' siğası ise, îmadır ki; gecenin siyah karanlığı ve bulutun kesif zulmeti onların ruhlarında bir yeis ve havf zulmetini doğurduğu gibi; bulundukları mekanlarında da bir tevahhuş, bir ürküntü ve bir dehşet karanlığını bırakmış; ve zaman ve vakitlerine de bir sağır sükûn ve sükût zulmetini musallat kılmıştır. Yani, bu hallerinde onları çeşitli ve renkli zulmetler ihata eylemiştir demektir.

Amma ظُلُمَاتٍ deki tenvin-i tenkîri ise, îmalıdır ki; onların şu içinde bulundukları karanlıklı haller ve vaziyetler kendilerinin meçhulüdür. Yani tanımadıkları, görmedikleri bir haldir. Dolayısıyla bu gibi hallerle ülfetleri sebkat etmiş değildir. Öyle ise, başlarında olan bu haller pek şiddetli ve müdhiş bir vak'adır.

Amma لاَ يُبْصِرُونَ ise, musibetlerin temel esasına bir tansistir. Yani, seksiz olarak o musibetlerin ana esasını kat'î bildirme ve göstermedir. Zira gözleri görmeyen bir kişi, bir şahıs, belaları en çok gören ve çekendir demektir. Ve basarın kaybedilmiş olması demek, musibetlerin en hafisi ve gizlisini görüyor demektir.

Amma لاَ يُبْصِرُونَ deki mudari'lik, yani Türkçe ile; "onlar görmüyorlar ve görmeyecekler" ma’nâsında hali ve istikbali içine alan mudariliği ise, onların halini, hayalin gözü önünde tasvir ve temsil etmek içindir, tâ ki dinleyici, o dehşetli vaziyetlerini görsün de vicdaniyle de mütehassis kalmış olarak hissen de müteessir olsun.

1-Onlar, menfaatlerini görmüyorlar ki muhafaza etsinler.

2-Tehlikeli hal ve işleri görmüyorlar ki, onlardan hazer edip kaçınsınlar.

3-Karşılıklı olarak arkadaşlarını göremiyorlar ki. Onlarla ünsiyetlenip teselli bulsunlar, adeta herbirisi kendi başına yalnız, garip ve tekdir.