Cümle 1: Onların misali, ateş yakanın misali gibidir

Amma az yukarıda taksimatı yapılmış cihetlerden üçüncü cihet ki, bu âyetin veya üç âyetlerin cümle cümle kaydlarının nazm, diziliş ve irtibatları keyfiyetidir.

İşte; مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا âyet cümlesine bak ki; nasıl onun kayıdları arasından nüktelerin kıvılcımları uçuşmaktadır gör! Evet, mesela: مَثَلُهُمْ deki مَثَلُ lafzı, münafıkların hallerinin garipliğine, kıssa ve hikayelerinin de bir u'cûbe olduğuna işaret eyler. Çünki مَثَلُ ile ifade edilip gösterilmek istenen şey, garipliği tazammun etmiş olmasından dolayı dillerde dolaşan, insanların birbirine nakl ve rivâyet eyledikleri ibret dersli bir keyfiyettir. Çünki, münafık halinin en hâs sıfatı garabettir. Hem sonra darb-ı mesellerin içinde esaslı bir kaidenin bulunmasından, bu gibi mesellere "Avamın hikmeti" ya da "umûm'un felsefesi" denilmiştir. İşte burada مَثَلُ den murad, onların garip sıfatı, âcip kıssaları ve iğrenç halleridir. Buna göre; burada münafıkların hali مَثَلُ ile ta'bir edilmesinde, mecaz olarak garabete bir işarettir. Bu işarette de şöyle bir remz bulunmaktadır ki; münafıkların vasıf ve sıfatlarının şanına layık olan şey, kötü ve zararlı hallerinin darb-ı mesel olarak anlatılması nev'inden lisândan lisâna nefret ve te'linle dolaşmasıdır.

Amma كَمَثَلِ deki ك ise

[s43] Eğer desen: Buradaki ك eğer hazfedilmiş olsa idi, daha çok beliğ bir teşbih olurdu. (Yani mesela: ك siz مَثَلِ الَّذِى tarzında bir ifade olmuş olsaydı) ona daha uygun ve en belâgatlısı olmaz mı idi?..

Cevaben sana denilir: Hayır, bu makamda en uygun ve beliğ olanı ك in zikridir. Zira, âyet onu sarahaten ifade etmesiyle, zihinler îkaz edilmiş olarak; temsil ve misâle tebaî bir nazarla baktıktan sonra, onun (misâlin) en mühim noktalarının merdivenlerinden geçer ve o noktalarla benzetilmesi yapılanın mühim noktalarına intikal eder.

Aksi halde, temsilin içine kasden dalarak, benzetilenin sıfatlarına temsilin ayrıntı ve inceliklerini tatbik etme vaziyet ve teşebbüsü fevt olmuş olurdu.

Amma aynı cümledeki ikinci مَثَلُ ise; temsilde geçen öylesi bir ateşi tutuşturup yakanın gariplik arzeden haliyle beraber, hiss-i umumîde varlık ve devamı bir darb-ı mesel hükmünde olup sürüp geldiğine işarettir.

Amma الَّذِى ise:

[s44] Eğer desen: Temsilde ateşi yakanlar cemaat olduğu halde اَلَّذِينَ değil, الَّذِى diyerek, burada bunu müfred yapmış, niçin?..

Cevaben sana denilir: Bir işde, bir meselede cüz' ile küll'ün, ferd ile cemaatin arasında müsavîlik olursa; ve ferdin (müfredin) sıfatında olan bir iştirak; ziyadelik veya noksanlık noktasında bir te'siri olmazsa, iki vecihle de (yani hem müfred, hem de cem' siğasıyla) caizdir. مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الْحِمَار âyet-i celilesinde olduğu gibi... (Evet, zâhirî kaideye göre كَمَثَلِ الْحُمُرِ gelmesi iktiza eylerdi. Çünki "Himar" müfreddir)

Demek ki, ateşi yakmayı, cemaat oldukları halde, ifrad ile getirmesinde; , o dehşetli hali temessül ettirip, canlandırarak göstermeye ve iğrenç kabahatlarını tasvir ederken, o cemaatin her bir ferdinin o iğrenç kabahatta ayrı ayrı müstakil olduklarına işarettir. Yada, bu اَلَّذِينَ,الَّذِى imiş de, sonra ihtisar edilmiş الَّذِى yapılmış olabilir.

Amma اسْتَوْقَدَ kelamındaki س "sin", tekellüf ve taharriye işarettir. (Yani, o ateşi yakanlar, kendi ihtiyarıyla onu yakma hazırlığı külfetine çabalayarak girmişlerdir.)

Amma ذَهَبَ اللهُ بِنُورِهِمْ deki بِنُورِهِمْ de olan zamîrin cem'iyle beraber اسْتَوْقَدَ nin müfredliği vaziyetinde şöyle latif bir remiz vardır ki; Bir ferd, bir cemaat için ve hepisinin namına ateş yakabilir. İşte, gel bak ki; ateşin yakılmasında ifrad siğasıyla, amma aydınlanma ve ısınma işinde cem' ile ifade eylemesi ne kadar latif düşmüştür değil mi?

Amma اَلْمِصْبَاحُ veya benzeri bir kelime yerine نَارًا kelimesini zikretmesinde, teklifin nurunda olan meşakkate işarettir. Aynı zamanda; münafıkların, zâhirî nur'un altında fitne ateşini yaktıklarına da bir remiz vardır.

Amma نَارًا deki tenvinin tenkiri ise, ateşe olan şiddetli ihtiyaçlarına, hatta her hangi bir ateş olursa olsun, aşırı derecede ona muhtaç olduklarına bir imadır.