Nazım belagatinin iki kısmı

Bir kısmı: "Hilye"gibidir, diğer kısmı da: "Hulle" gibidir.

İşte, i'cazın birinci kısmı olan Hilye; serpilmiş mensur inciler ve intişar etmiş zinetler ve işlenmiş nakışlar gibidir. Bunun böyle olduğunun veya öyle teşekkülünün madeni ise, kelimelerin mabeyninde cereyan eden nahv ilminin harfî ma’nâlarının kasd ve garazlarının parmaklarıyla gösterdikleri işaretlerinden elde edilen nüktelerdir. Adeta altını eritip beyaz gümüş taşların aralarına dökmek gibidir. İşte i'cazın bu kısmının semere ve meyveleri ise, Fenn-i Maânînin taahüdünde olan "Beyan" letâifleridir.

İkinci Kısım İ'caz: Yüksek fiyatlı bir libas, pek kıymetli bir hulle bir kaftan gibidir ki, ma’nâların kametine göre üslûptan kesilip biçilen ve bir çok değişik parçalardan alınarak muntazam bir haytla, iplikle dikilen ve sonra ondan kıssa ve hikayelerin şekline, ya da garaz ve maksadın vaziyetine göre giydirilen kalıp ve üslûplardır. Bu kısmın i'mali, yapılışı ise, fenn-i Beyanın taahhüdündeki temsilattır.. Ve bu ikinci kısım i'cazın en ehemmiyetli meseleleri de "temsil keyfiyeti" dir. (Yani misâl verme, temsil ile misâlini göstermekle, zihnin anlamasını sağlamadır.) Bu hikmetten olsa gerektir ki; Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyan, bine yaklaşan temsilatı çoğaltmış, zikretmiştir. (Kur'an وَلِلَّهِ اْلمَثَلُ اْلاَعْلَى en yüksek temsil Allah'ındır buyurmuştur.) Zira, temsilde latif bir sır ve yüksek bir hikmet vardır.

Evet, temsil ile kuve-i vahime akla mağlup olduğu gibi, hayal dahi fikre inkiyad etmeye mecbur kalır. Hem yine temsil ile gaipte olan, görünmeyen şey, hazırmış gibi vaziyet alır.. Ve ma’kul olan işler ve emirler (yani akılda varlıkları mümkün ve mevcud, fakat elle tutulup, gözle görülmeyen şeyler) hissedilmiş gibi olur. Ma’nâlardaki hakikatlar da adeta göz önünde cisimleşir. Hem yine temsil ile, dağınık ve müteferrik hakikatlar cem' edilip toparlanabilir. Keza birbirleri içinde karışık, muhtelit meseleler temsil ile birbiriyle kaynaşmış halini alır. Keza sırr-ı temsil ile, ihtilaflı görüş ve fikirler ittihada gelir ve birbirinden kopuk hal ve durumlar ittisal peyda ederler. Yine temsil sırrı ile silahsız hakikatlar (yani delil ve bürhansızlar) silahlanır durur ve hakeza...