Cevap 2
Amma ikinci reyb ve şüphe ki;
kâinat ve mevcudatın yaradılış teşekkülü hakkında, Kur'an-ı Hakîm'in yeni fenlerin şerheyledikleri gibi değil, ibham ve icmal etmesi meselesidir. (Buna karşı cevabımız şudur)
Şunu iyi bilki: Alem şeceresinde bir meyl-ül istikmal vardır. (Yani, olgunlaşmaya doğru gitme meyli) ve bu ağaçtan teşa'ub etmiş, dallanmış olan insan dalında meyl-üt terakki başlamıştır. Bu meyl-üt terakki de, bir çekirdeğin vaziyeti gibi olup, neşv ü neması bir çok tecrübeler vasıtasıyla elde edilebiliyor. Fikirlerin de birbirine eklenmesi neticesi ve vasıtasıyla da şekilleniyor, genişliyor. Sonra da; birbirine dayanan, tertiplenen ve eklenen fenleri ve ilimleri semere veriyor. Bu vaziyet ise, mütekaddimin teşekkülünden sonra, müteahhirin in'ikadı ancak oluşabiliyor. (Yani, Sonra gelenler, öncekilerin attıkları temel üzerine ancak mesailerini bina edebiliyorlar.) Hem önce gelmiş olanların attıkları temeller de, ancak mütearife ulum halini aldıktan sonra, arkadan gelenlere mukaddime ve esas olabiliyor.
İşte, bu sırra binaen: Bir adam bundan on asır önce; halen tekemmül ve inkişaf etmiş haliyle bir fenni öğretmek, ya da ona dair bir ilmi anlatmak istemiş olsa idi; -ki fenler, bilgiler birçok tecrübelerle tevellüd edebilmektedir.- ve insanları ona davet etmiş olsa idi; o vaziyette cumhurun zihnini teşviş ve şaşırtmaktan başka ve insanların safsata ve mugalatalara düşürülmesinden gayrı bir faide vermiyecekti.
Buna binaen, Kur'an-ı Hakîm nazil olduğu zaman, mesela dese idi ki: "Ey insanlar güneşin sükût ve durgunluğuna ve küre-i arzın hareketine; ve bir damla suda (ya da Soyda) 1) bulunan milyon hayvanın içtimaı'na bakınız, tâ Sâni'in azametini tasavvur edesiniz!" İşte o zaman, cumhurun hiss-i zâhirîleri, ya da galat-ı hisleri sebebiyle, ya tekzibe düşürecekti., veya onları kendi nefisleriyle mugalataya ve buna karşı mükabereye sevk edecekti. Çünkü cumhur-u avam, dünyanın sathiyetini ve güneşin döndüğünü, zâhirî gözle müşahede edildiği haliyle telakki ettiklerinden, bedihî işlerden görüyor ve biliyorlar. Halbuki avamın zihinlerini -bilhassa ilk asırlarda- teşviş eylemek; hususan zamanımızın bir kısım adamlarının teşehhî ve arzuları için, on asır kadar bir zamanda yaşamış insanları şaşırtmak, elbette minhac-ı irşâda ve belagatın ruhuna zıdd ve münafi olacaktı.
Mühim bir mevzudur -İlk matbu' nüsha-
Ey arkadaş sâkin zannetmeyesin ki; şu maddî fenlerin teknolojinin eski asırlarda inkişaf etmemişlik vaziyetine bakıp kıyas ederek; istikbalî ahval olan ahiret ve Cennet gibi meseleler dahi onlar gibidir. Hayır, hiç öyle değil., zira hiss-i zâhirî, müstakbelde gelecek olan Ahiret ahvalinin hiçbir cihetine, taraf ve yanına taalluk edemediği, yani görüp, tutup bilemediği için; o ahval imkanlık derecesinde kalmış olarak, onlara karşı itikad ve itminanın imkanı bulunduğu için; elbette o ahvalin hakk-ı sarîhleri açıkça ifade ve beyandır. Lakin üzerinde olduğumuz mevzu ise, avamın zâhir nazarında -hissin galatı, şaşırtılması hükmüyle- imkan ve ihtimalin derecesinden çıkarak, avamın indinde bedahet derecesine çıkan bir şey olarak göründüğü için; belagatın nazarında onların zâhirî olan hislerini okşamak ve zihinlerini müşevveşiyetten, şaşırtmaktan kurtarmak için hakkı elbetteki ibham ve ıtlaktır. Fakat bununla beraber, Kur'an-ı Hakîm cumhur-u avamın basit, sade fikirlerini okşadığı aynı meselelerde, asl-ı hakikata da remz ve telvih etmiş ve fikirlere açık kapı bırakmak ve bir çok emare ve karineleri göz önüne koymak suretiyle, daha içerilerdeki hakikatlara davet eylemiştir.
İşte ey arkadaş! Eğer insaflı kimselerden isen; elbette كَلِّمِ النَّاسَ عَلَى قَدَرِ عُقُولِهِمْ düsturunda 2durup teemmül etmiş ve telahuk-u efkârın neticesinde meydana gelen bu gibi iş ve meselelerde, zamanın ve muhitin hazırlıklı olmaması sebebiyle, cumhurun fikirleri bu gibi şeylerin teklifine mütehammil olmadığını ve onu hazım edecek durumda da olmadığını bilmiş ve idrak etmiş isen; her halde bilebileceksin ki; Kur'an-ı Hakîmin ihtiyar etmiş olduğu ibham ve ıtlak üslûbu, mahz-ı belagattır ve i'cazının delilidir diyeceksin!