Cümle 3: Ve Allahtan başka şahidlerinizi de çağırın

Ve وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللهِ cümlesinde اِسْتَعِينُوا veya اِسْتَمِدُّوا gibi kelimeleri değil, اُدْعُوا yu alması, îma etmektedir ki; onlara bu muarazada istimdatlarına cevab verecek ve yardımcı olacak olan kimseler, yanıbaşlarında mevcud ve hazır olup, yalnız bir seslenmelerine ihtiyaç var,uzakta ve görünmeyecek yerlerde değillerdir.

Amma شُهَدَاءَ lafzı, üç ma’nâyı cami'dir;

1-Fesahat ve belagatta büyükleriniz..

2-Size şâhidlik edecek, yardımcı olacak kimseleriniz..

3- Taptığınız putlarınız, âliheleriniz..

İşte birinci ma’nâya göre olsa, onları şöyle ilzam ediyor ki: "Bizim Kur'ana misil getiremeyişimiz, büyüklerimizin de onu yapamayacaklarına delil değildir" diye olan hüccetlerini kesip atar.

Şâyet ikinci ma’nâya nazaran olsa: Muarızları korkuturcasına ifhamdır ki: "Bizim için şâhidler, destekleyiciler yoktur" diye olan bahaneli sebep ileri sürmelerini keser, atar. Çünki hiçbir meslek yoktur ki, destekleyicileri ve şahidleri bulunmasın.

Eğer üçüncü ma’nâya göre olsa; onları, ağız açamıyacak derece susturmakla rezil eylemektir ki; "Sizin menfaat beklediğiniz ve zararı sizden defetme ümidini beslediğiniz aliheler; sizin çok çok ehemmiyet verdiğiniz bu işde nasıl olurda yanınızda yer almayıp, yardımcı olamamaktalar..

Amma شُهَدَاءَ kelimesine, haslığı ifade eden كُمْ ü eklemesi ise, üstteki birinci ma’nânın pazusunu kuvvetlendirmektedir. Şöyleki lisân-ı ma’nâ ile der: "Sizin büyükler olarak bildiğiniz kimseler, sizinle içice ve beraberdirler, yanınızda da hazırdırlar. Hem aranızda hususî bir hal de mevcuddur. Eğer sizin o büyüklerinizin güçleri yetmiş olsaydı, elbette diriğ etmez, size yardımcı olurlardı.

Kezalik, şu كُمْ lafzı, üstte olan ikinci ma’nânın kanadiyle de teması oluyor ki der; "Biz Kur'an tarafı; sizi destekleyip iltizam edenlerin ve sizin asabiyetinizi çekenlerin size yapacakları yardım ve şahidliklerini de kabul ederiz. Hal böyle iken, sizin o büyükleriniz dahi, butlanı bedihî olan bu hususa, yani Kur'anla muarazaya yardım etmeye ve destek vermeye cesaret edememektedirler.

işte bu iki ma’nâdan sonra; كُمْ lafzı, üçüncü ma’nânın da (üstte izahı verilmiş üçüncü ma’nâ) kolunu tutup destekliyerek takviye ediyor. Yani, muarızları tamamen rüsvay etmek üzere diyor ki; "Sizin ma'bud olarak ittihaz ettiğiniz sanem ve âliheleriniz, zann ve zu'munuzda ilah oldukları halde; nasıl oluyor da size yardımcı olamıyorlar?!"

Amma مِنْ دُونِ اللهِ lafzı ise yine üst tarafta geçen "üç ma’nâlara" münasebetdarâne bakmaktadır. İşte, birinci ma’nâya nazaran olsa; umumîleştirme işareti olur. Yani, "Allahtan gayrı, dünyada ne kadar büyük fasihler varsa hepisini çağırınız!" ma’nâsını ifade eder. Bir de, Kur'anın i'cazı Allah tarafından olduğu için, onunla muaraza asla mümkün değildir diye işaret verir.

İkinci ma’nâya göre olsa; onların nihâyet aczlerine ve çıkılmaz hayret ve şaşkınlık bataklıklarına işaret olur. Yani; "Allah şahiddir, Allah biliyor ki: Bizim muarazaya gücümüz vardır" gibi sözleriyle hayret ve şaşkınlık içerisinde olduklarını gösterir. Evet, acz içinde çırpmanın adeti, yapamadıklarına delil getirmek üzere, Allaha yemin edip, şahid göstermekle şaşkınlıklarını gidermeye çalışmaktır.

Eğer üçüncü ma’nâya göre olsa; onların Peygamber Aleyhissalatü Vesselam ile olan muarazaları, şirk'in tevhide, cemadatın, yani put ve sanemlerin Halık-ı arz ve semavata karşı muarazasından başka bir şey değildir.