Cevap 3

Amma Üçüncü şüphe ki:

Bazı ayat-ı Kur'aniyenin, aklî delillere ve fennin, ilmin keşfettiklerine münafî bir tarzda imale eylediği meselesidir: (Buna karşı cevabımız)

Bilmiş ol ki: Kur'an-ı Hakimde maksad-ı aslî ise; cumhur-u avamı şu "dört esasat”a irşâd etmekdir. O esaslar da bunlardır:

1-Sani-i Vahid'in isbatı

2-Nübüvvet

3-Haşir

4-Adalettir

Buna göre, Kur'anda kâinat bahsi ve zikri, istidlal için olduğundan, ancak tebaî ve istitradî vaziyetinde olmuştur.

Mühim bir meseledir -İlk matbu nüsha-

Evet Kur'an-ı Hakîm, coğrafya ve kozmoğrafya dersini vermek için nazil olmuş bir kitap değildir. Belki san'at-ı İlahiyeye ve Nazzam-ı hakikî olan Cenab-ı Hakkın Vahdaniyetine istidlal için kâinattan bahsetmiş, zikrini yapmış ve ediyor. Hal böyle olduğu için; elbetteki her şeyde eser-i san'at, kasd, amd ve nizam görünmektedir. Öyle ise, hilkatin teşekkülü veya ilk yaradılış keyfiyeti nasıl olmuşsa olsun, bizi (bu noktadan) ilgilendirmediği gibi; Kur'andaki maksad-ı aslîyede taalluk etmemektedir.

İşte, madem ki Kur'an, kâinattan istidlal için bahsediyor ve madem müddeadan önce istidlal için, bahsi yapılanın varlığı ma'lum ve zâhir olması zarurîdir. Hem delilin vuzuhlu ve zâhir olması her vakit istihsan edilir. Şimdi acaba bu hale göre, irşâd ve belagatın icabı, cumhurun hissî olan mu'tekadatlarını (avamın zâhirde görünene göre inançlarını) ünsiyetlendirmeyi, okşamayı nasıl iktiza etmiş olmasın!., ve bir kısım âyetlerin zâhirî nassiyetlerini avamın kendilerine göre olan bir çeşit edebî malumatlarına imale etmekle mümaşat etmeyi lüzumlu görmesin!. Lâkin bununla beraber; o zâhir hale göre olan imaleler, asl-ı hakikate delalet etmek için değil, belki kinaiyyat, ya da terkiblerin müstetbeatı kabilinden olan şeyler (yani bir mesele anlatılırken, cümlelerin terkibleri arasında irad edilenlerin dolaylı ma’nâları) olmakla birlikte; aynı zamanda ehl-i tahkik için hakikatin asliyetine işaret eden bir çok karine ve emareleri de vazeyliyecektir.

Evet, mesela: Eğer Kur'an (bilhassa ilk nüzulünde) istidlal makamında dese idi ki: "Ey insanlar! Güneşin zâhirî ve surî hareketi içindeki sükûnunda; ve küre-i arzın zâhirî sükûnu ile beraber, yevmî ve senevî hareketinde tefekkür ediniz., ve yıldızların arasındaki cazibe-i umumîyenin garabetinde teemmül ediniz., ve elektriğin acaibliğinde ve yetmiş çeşit unsurların arasında cereyan eden gayr-ı mütenahî imtizaç ve karışımlarına; ve bir katre suda (yahut "soyda") milyonlar hayvanatın içtimalarına, toplanmalarına bakınız! Taki Allah ü Teâlanın her şeye kudreti, gücü yeten bir Kadîr-i Zülcelal olduğunu bilesiniz." İşte o zaman, delil, müddeadan çok dereceler daha gizli, daha örtülü ve daha müşkül olmuş olurdu. Ki bu ise, hiç şübhesiz kaide-i istidlale zıdd ve münafidir.

(Şu aşağıdaki üç-dört satırlar, başka bir iki şüphenin reddine işaret etmektedir. / İlk matbu nüsha)

Elhasıl: Kur'an-ı Hakîm, umum asırlardaki yekûn insanlar için nazil olmuş olduğundan; şu geçen "üç noktalar" i'cazının delilleri olarak zikredildiler.

والذي علّم القرآنَ المعجِزَ انّ نظر البشير النذير وبصيرته النقّادَة ادقّ وأجلّ وأجلى وأنفذ من ان يلتبس او يشتبه عليه الحقيقة بالخيال، وان مسلكه الحقّ أغنى وأعلى وأنزه وأرفع من ان يدلِّس أو يغالط على الناس

Evet, Kur'an-ı Mu'ciz-ül Beyanı ta'lim eden Zat-ı Zülcelale yemin olsun ki; beşîr ve hem nezîr olan Hazret-i Muhammedin (A.S.M.) nazarı ve onun en ince olan sırr ve hakikatlara nüfuz eden nakkad basireti, hayalin ona hakikat olarak iltibas olunmasından ve benzerlik içinde ona görünmesinden çok daha dakik, çok daha yüksek ve çok daha parlaktır., ve onun hak olan mesleği de, insanları aldatmaktan ve mugalatalara sürüklemekten pek çok daha ganî, âlî, nezih ve üstündür.