Önceki ayetlerle münasebet

(Nübüvvetin tahkiki hakkındaki uzun mukaddeme sona erdi, sadede geliyoruz.)

İşte eğer sen bütün bu meseleleri iyice anladı isen; sana "üç vecih"le nazm ve diziliş ahengi tilavet edilecek olan şu mevzu'umuz olan âyetin birbiriyle irtibat şeklini dinle.

Birinci vechi: Âyetin mecmu'u makabliyle olan nazmı.

İkinci vechi: Cümlelerinin yekdiğerleriyle olan irtibatı.

Üçüncü vechi: Tek tek her bir cümlenin düzen ve kayıdlarının nazm ve dizilişidir.

Amma birinci vechi olan (mecmu-u âyet itibariyle) makabliyle olan nazmı iki vechiledir.

Birincisi: Vaktâ ki bundan önceki âyette, tevhidin isbatı için يَا اَيُّهَا النَّاسُ dedi. Âyetteki bu hitab ile, Tefsir-i İbn-i Abbasa(ra) göre: Tevhidin en zâhir delili olan Hazret-i Muhammed'in (sav) nübüvvetini isbat eylemiştir. Hem sonra nübüvvetin isbatı da mu'cizelerle olduğundan; mu'cizelerin en azimi ise, Kur'an olduğu için, Kur'an'ın da i'caz vecihlerinin en incesi, nazmının belâgatındadır.

İkinci vechi: İslâm, yani umum müslümanlar, yani hepsinin namına uleması, katiyetle ittifak etmişlerdir ki: Kur'an-ı Hakîm bilaşek mu'cizedir. Fakat muhakkik ulema; i'cazın yollarında ihtilaf etmekle beraber, o ihtilaflı yollar arasında birbirine sıkıntı verebilecek bir hal mevcud değildir. Belki her birisi i'cazın cihetlerinden birini ihtiyar edip almış. Mesela: Bazıların yanında, Kur'an'ın i'cazı; gaybe ait işleri ihbar etmesidir. Bir başkaların yanında: Kur'an, bütün hakikatları ve hakikatli ilimleri cem'etmesidir. Diğer bazıları yanında: Tehalüf ve tenakuzlardan salim olmasıdır. Diğer bir taifenin yanında: Kur'anın âyet ve sûrelerinin mebde' ve makta'larında üslûbunun garipliği ve bedi'liğidir. Daha başkaları yanında: Okur yazarlığı olmayan ümmî bir zattan Kur'anın -zâhiren- zuhur etmiş olmasıdır. Daha başka bazı kimselerin yanında ise: Beşer takati fevkinde bir dereceye ulaşan Kur'anın nazımca belagatıdır... ve dahası ve dahası....

Sonra, bunu da bilmiş ol ki: Kur'anın -az evvel bahsi geçen- i'caz nevilerinin tafsilen bilinmesi için, ancak üstte zikri geçmiş Tefsir-i İbn-i Abbas veya bu İşarat-ül İ'caz tefsirleri mütalaa etmekle elde edilebildiği gibi; bu meselenin bir icmalinin ma'rifeti de, ilm-i belagat üstadlarından Abdülkahir-i Cürcanî'nin, Zemahşerî, Sekkakî ve Câhız'ın tahkik eylemiş oldukları gibi (üç yolla) elde edilebilir.

İkinci Yol: Kelamın havass ve meziyetlerini ve incelik ve letâiflerini bilen ve anlıyan ehl-i ilim ve tedkik; ve karşı taraftaki itiraz ve tenkid ehli; Kur'an'da sûre-besûre, aşr-beaşr, âyet-beâyet ve kelime-bekelime teemmül ve tefekkür ettikten sonra; katiyyen şehadet getirmişlerdir ki; Hakîm olan Kur'an öyle meziyetlere, letâiflere ve hakaika câmi'dir ki beşerin kelamında bulunmamaktadır. İşte, bu hakikatin şâhidleri milyonlardır. Ve bu şâhidlerin şehadetleri sadık olduğuna delil ise, Kur'an'ın insanlık aleminde yaptığı azim inkılab ve değişim; ve te'sis eylediği pek geniş diyanet; ve keza Kur'an'ın müştemil bulunduğu âlî ilimleri zamanın yüzünde payidar kılıp idame eylemiş olmasıdır.

Evet zaman, ihtiyarlandıkça Kur'an gençleşiyor.. Ve ayât ve maânîleri tekrarlandıkça, daha çok halavet ve lezzet vermektedir. Öyle ise o

اِنْ هُوَ اِلاَّ وَحْىٌ يُوحَى

sırrına mazhardır.

Üçüncü Yol: Allame Câhız'ın tahkik eylediği üzere; Arabın o çok ileri olan fasihleri, beliğleri; Peygamber'in davasını iptal etmeye şiddetle ihtiyaçları vardı. Bunun yanında, kin ve inadları da o nisbette şiddetli iken; en selametli ve en yakın ve en kolay yol olan muaraza-i bil-hurûfu terkeyleyip; en zor, en uzun ve akibeti meşkûk, çok da tehlikeli yol olan mukara'a-i bis-sûyûfa sığınmaya mecbur kalmışlardır. Halbuki onlar öyle siyasî bir zekaya sahib idiler ki; şu iki yolun arasındaki açık tefavut ve zarar derecesinin belliliği onlardan gizlenmesi mümkün değildi. Demekki, birinci yoldan gitmek eğer mümkün olsaydı, ki Peygamberin da'vasını iptal etmekte, Kur'an'ın veya hiç olmazsa bir sûresinin mislini yapıp getirmek, Peygamber için en şiddetlisi olmuş olurdu. Elbette şu kolay ve Peygamber için en şiddetli olan yol dururken, onu bırakıp, mal ve canlarını tehlikeye atan (ki bu ikinci yoldan gitmeleri ile, mağlûbiyetlerinin kat'î hüccetidir) bu ikinci yolu ihtiyar eylemek ise; ya çok sefih, sarhoş ve geri zekâlı olmalı. Halbuki bu ise, hidâyete geldikten sonra âlemi siyasî zekalarıyla idare etmiş bir kavimden uzaktır.. Veyahut da, birinci yolda gitmekte kendilerinde acizlik hissettiler de, ikinci yoldan gitmeye muzdar kalmışlardır.

[s51] Eğer desen: (Belagat yoluyla) muaraza etme imkânı herhalde bulunabilirdi?

Cevaben sana denilir ki: Eğer mümkün olmuş olsa idi; a'sabları hep tahrik edilip damarlarına dokundurulmuş o insanlar mutlaka muarazaya tama' edeceklerdi. Eğer ona tama'lanmış olsalardı, şiddet-i ihtiyaçlarından dolayı onu fiiliyata geçireceklerdi. Hem eğer muarazaya kalkışmış olsalardı, rağbetlerin ona olan fazlalığından ve esbab-ı zuhurun kesretinden her halde gizli kalmayıp tezahür edecekti. Eğer tezahür etmiş olsa idi, onu benimseyen ve müdafaa edip tarafgirlik gösterenler olacak ve diyeceklerdi ki: "Evet, Kur'ana karşı muaraza edilmiş, benzeri, misli yapılmıştır. Ha, işte numuneleri!.." ve yine (Bilhassa ilk zamanlarda) işte bu muaraza işi vaki' olmuş hâdiselerdir." diyeceklerdi. İşte eğer böyle bir taassub namına da, ufak bir muaraza vaki' olmuş olsa idi; çok mühim bir mesele, bir dava olduğu için mutlaka iştihar bulacaktı. Eğer iştihar bulmuş olsa idi, mutlaka tarihler ondan bahsedip nakledeceklerdi. Nasılki de Müseylime'nin şu gelen hezeyanları bile unutulmayıp nakledilmiştir. İşte:

اَلْفِيلُ مَاالْفِيلُ وَ مَا اَدْرَيكَ مَاالْفِيلُ .. صَاحِبُ ذَنَبٍ قَصِيرٍ وَ خُرْطُومٍ طَوِيلٍ

[s52] Eğer desen: Müseylime fusahadandı. Nasıl olurda, sözleri insanlar arasında böyle maskara ve gülünç olabiliyor?

Cevaben sana denilir: Çünkü pek çok derecelerle ondan yüksek birşeyle mukayese edilip karşılaştırıldığı için!.. Görmez misin ki; bir şahıs çok güzel de olsa, Hazret-i Yusuf Aleyhisselamla mukayese edildiği vakit, çirkin görüneceği gibi... Ve netice olarak sabit olmuş oluyor ki; Kur'anla muaraza mümkün değildir ve olmamıştır. Öyle ise, Kur'an mu'cizdir.

[s53] Eğer desen: Şekci mürtabların birçok itiraz ve teşkikleri Kur'anın bazı terkiblerine ve bir kısım kelimelerine müteveccih vaki' olmuş ve olmaktadır. Misâl olarak: اِنْ هذَانِ ve اَلصَّابِؤُنَ ve الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَارًا ve benzeri nahvî itirazlar. (Yani, zâhirî nahv kaidelerine uymuyor diye olan itirazlar.)

Cevaben sana denilir ki: Git, İmam-ı Sekkâkî'nin "Miftah-ül Ulum" eserinin hatimesine müracaat eyle, cevabını alırsın. İşte İmam, bu mevzu'da demiştir ki: "O şübheciler hiç düşünmezlermi ki; uzun zamanda kelamı tekrarlanmış ve o kelamın fesahati bilittifak kabul edilmiş olmakla beraber, hiç yanlışı hissedilmemiş olduğu halde; şimdi acaba ne oldu da, bu kelamda yanlış varmış da, şimdi ancak bu ahmakların nazarına görünmüş oldu" diyerek ağızlarına taşla vurmuştur.

Amma âyetin nazm ve dizilişi hakkında ikinci vechi ise:

Bilmiş ol ki: Önceki âyet, vakta ki ibadeti emreyledi; samiin zihni sordu: "Hangi keyfiyet üzere ibadet edeceğiz?" Kur'an adeta hemen cevap verdi ki: "Kur'an'ın size bildirdiği ve talim eylediği tarzda ibadet ediniz!"

Sami' suali tekrarladı: "Peki nasıl bileceğiz ki O, Allah'ın kelamıdır?" Kur'an hemen:

وَاِنْ كُنْتُمْ فِى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا

kavliyle karşılık verdi.