Cümle 4: O herşeyi bilendir

Amma وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ cümlesine gelince; bil ki: Cümlenin başında gelen ve bir münasebeti gözleyen ve iktiza eyleyen "vav-ı atıf ise, şöyle işaret veriyor ki: "O Allah-ı Zülcelal her şeye kadirdir. Öyle ise şu azim ecramın Hâlıkı ancak odur.O halde o, herşeyi bilendir. Öyleyse o, semavatta ve yıldızlarında ittikan-ı sanat ile tasarruf eyleyen ve iş gören bir Nazzamdır, çok iyi bir tanzimcidir.

Amma بِكُلِّ deki "ba-i ilsak" tabir edilen ulaştırıcı, bitiştirici ve yapıştırıcı ب ise, ma'lumdan ilmin adem-i infikâkine, yani kopmamazlıgına işarettir.

[Dakik bir nüktedir -Müellif-]

Amma كُلِّ lafzı ise, şunu ifade eder ki: O küll, öyle âmm ve öyle herşeyi muhittir ki; bazısının haslık ve istisnalığını kabul etmez bir küll dür. Yani ki: مَا مِنْ عَامٍ اِلاَّ وَقَدْ خُصَّ مِنهُ الْبَعْضُ (Hiçbir âmm yoktur ki, içinden bazıları hususiyet kesb ederek haricinde kalmış olmasın.) Kaidesine dahil bir küll cinsinden değildir. Yoksa, şu mezkûr amm kaidesi buraya tatbiki takdirinde, "Cezr-ül esamm- ül kelamî" denilen mugalatanın misâli gibi olur ki; doğruyu da söylese, kendini tekzib etmiş olur.

شَيْءٍ lafzı ise, şaî ve meşiîyi tazammun eden bir ammdır. Yani irade eden ve edilen aynı bir ve beraberdirler ki; birbirinden ayrı bakıldığında, var olması mümteni' gibi olup, "bu onunla olmazsa, öbürü ile de hiç olmayacaktır" gibi ma’nâları ifade eyler.

Ve عَلِيمٌ ise; "o, öyle bir zattır ki; ilim onun bir zarurî lazımı olarak ona sabittir. Yani ilim, ona zatî bir lazım olmuştur."